QORAXONIYLAR DAVRI UYG'ONISHINING INTELLEKTUAL MAHSULI: MAHMUD KOSHG'ARIY MEROSIGA YANGICHA NAZAR

220 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc QORAXONIYLAR DAVRI UYG‘ONISHINING INTELLEKTUAL MAHSULI: MAHMUD KOSHG‘ARIY MEROSIGA YANGICHA NAZAR Qoramirzayeva Sitora Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17643032 Annotatsiya: Ushbu maqola buyuk qomusiy olim, tilshunos va geografi Mahmud Koshg‘ariyning hayoti, ilmiy merosi hamda uning turkiy xalqlar madaniyati va tilshunosligidagi o‘rnini tadqiq etishga bag‘ishlangan. Asosiy e’tibor allomaning turkiy tillarning leksik boyligini aks ettiruvchi fundamental asari – “Devonu lug‘otit-turk” ga qaratilgan. Asarda turkiy tillarning ilmiy tizimlashtirilishi, xalq og‘zaki ijodi (folklor) namunalarining to‘planishi hamda asarning qimmatli tarixiy va geografik ma’lumotlar manbai sifatidagi ahamiyati yoritilgan. Maqolada Mahmud Koshg‘ariyning ilmiy qarashlari va u yaratgan merosning bugungi kunda ham turkologiya va tilshunoslik uchun fundamental ahamiyatini yo‘qotmaganligi asoslanadi. Kalit so‘zlar: Turkiy tilshunoslik, XI asr olimi, Turkiy tillar tarixi, Turkologiya, Leksikografiya, Filologik meros, Markaziy Osiyo olimlari. Kirish: Mahmud Koshg‘ariy buyuk turkshunos olim hisoblanadi. Uning Qoraxoniylar sulolasi avlodidan ekanligi taxmin qilinadi.Mahmud Koshg‘ariyning tavallud sanasi aniq bo‘lmasa-da, aksariyat tadqiqotchilar uni milodiy XI asrning dastlabki o‘n yilligida tug‘ilgan deb belgilaydilar. K. Brokelmann, V. V. Bartold, S. Ye. Malov, K. K. Yudaxin, B. Atalay, A. Fitrat, B. Cho‘ponzoda kabi yetuk olimlarning ishlari uning aynan shu davrda tug‘ilganligini taxmin qilishga asos bo‘ladi.Bizga o‘lmas, bebaho ma’naviy xazina qoldirgan bu ulug‘ zotning to‘liq ismi Mahmud Husayn o‘g‘li Muhammad bo‘lib, Koshg‘ariy uning nisbasidir. Mahmudning bobosi Koshg‘arda tug‘ilgan bo‘lsada, u asosan Qoraxoniylar davlatining poytaxtlaridan biri bo‘lgan Bolosog‘un shahrida yashagan.Allomaning tug‘ilgan yurti “Devonu lug‘otit-turk” asarida aniq qayd etilmaganligi sababli, turk olimi Basim Atalay uni Koshg‘arda (O‘rdukent) tug‘ilgan degan xulosaga kelgan. Bunga qarshi o‘zbek olimi Q. Karimov esa Mahmud Koshg‘ariy Bolosog‘un (Quz O‘rda, ya’ni hozirgi To‘qmoq) shahrida tug‘ilgan, deb hisoblaydi. Ko‘plab olimlar u umrining bir qismini O‘pal va Azik qishloqlarida o‘tkazganini aniqlashgan [1, 609-b]. Asosiy qismi: Mahmud Koshg‘ariy Yaqin Sharqning gumanistik bilimlarini yuksak darajaga ko‘targan allomalardan hisoblanadi. Uning zamondoshlari Qur’on va fan tili bo‘lgan arab tili grammatikasini o‘rganayotgan bir paytda, Mahmud Koshg‘ariy turkiy tilni o‘zining tadqiqot obyekti sifatida tanlagan birinchilardan bo‘ldi. Holbuki, o‘sha davrda turkiy til asosan turkiy xalqlarning kundalik turmush tili hisoblanardi.Uning shoh asari “Devonu lug‘otit-turk” turkiy tillar lug‘atini ilk bor taqdim etgani uchun, biz bu asarni bemalol birinchi ilmiy lug‘at deb atashga haqqimiz bor [2]. Koshg‘ariyning hayotlik davrida Movarounnahrda Somoniylar sulolasi o‘rnini Qoraxoniylar sulolasi egalladi va turkiy adabiy til mintaqada keng tarqalgan an’anaga aylandi. Hatto Abbosiylar xalifaligi markazlarida ham, arablar va boshqa somiy xalqlar yashagan hududlarda ham turkiy xalqlar soni ortib, turkiy til katta ijtimoiy ahamiyat kasb etdi.Mahmud Koshg‘ariy “Devonu lug‘otit-turk” kitobini 1075-yilda yozib tugatgan. Asarning asosiy matni arab tilida yozilgan bo‘lib, bu til o‘sha paytda butun musulmon Sharqida, Yaqin Sharq bo‘ylab, din va fan tiliga aylangan edi. Koshg‘ariyning maqsadi esa shu arab tili orqali turkiy tilning boyligi, mazmuni va lisoniy xilma-xilligini tushuntirish va boshqalarga o‘rgatishdan iborat bo‘lgan. So‘nggi yillarda "Devonu lug‘otit-turk" bo‘yicha amalga oshirilgan eng muhim va keng qamrovli ishlardan biri bu fundamental tadqiqot bo‘ldi [5, 127].Mahmud Koshg‘ariy asarni yozish 221 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc jarayonida butun turkiy xalqlarning hayotini chuqur o‘rganib chiqqan va ularning madaniyatiga oid ma’lumotlarni asarga kiritgan. U bu yo‘ldagi mashaqqatlarni o‘ylamay, barcha turkiy qabilalar haqida chuqur tahliliy asar yaratgan.Uning ushbu asarida turkiy xalqlarning tarixiga oid qadimiy afsona va rivoyatlar, 300 ga yaqin maqol va matallar, shuningdek, 700 satrdan ortiq she’riy parchalar o‘rin olgan.Mahmud Koshg‘ariyning vafoti sanasi taxminan 1102-yil (hijriy 495-yil) deb hisoblanadi. Ba’zi manbalarda uning o‘sha davrdagi Bag‘dod yoki hozirgi Suriya hududlarida vafot etgani haqida ma’lumotlar mavjud. Xulosa: Mahmud Koshg‘ariy turkiy tilshunoslik va madaniyat tarixida nodir o‘rin egallagan buyuk mutafakkir olimdir. U nafaqat o‘zbek va turkiy xalqlar, balki jahonning ko‘plab xalqlari va olimlari tomonidan chuqur hurmat bilan esga olinadi. Jumladan, Sirojiddin, Nafasov, Ercilasun, Dankoff va Cafero‘g‘li kabi taniqli tadqiqotchilar Mahmud Koshg‘ariyning hayoti va ilmiy merosini puxta o‘rganib, uning asarining bugungi kunda ham tilshunoslik va madaniy tadqiqotlar uchun katta ahamiyatga ega ekanligini ta’kidlaydilar. Uning shoh asari “Devonu lug‘otit-turk” nafaqat turkiy tillarning leksikologiyasi va grammatikasini tizimlashtirishdagi fundamental yutug‘i bilan, balki o‘zida qamragan keng ma’lumotlar doirasi bilan ham ajralib turadi. Ushbu qomusiy asar turkiy xalqlarning tarixi, etnografiyasi, geografiyasi va folklorini o‘rganish uchun beqiyos manba hisoblanadi. Asarda jamlangan 7500 ga yaqin so‘z va ularning izohlari turkiy dunyoning XI asrdagi moddiy va ma’naviy madaniyati haqida keng tasavvur beradi. Koshg‘ariyning bu sa’y-harakatlari tufayli turkiy xalqlarning qadimiy e’tiqodlari, urf-odatlari, turmush tarzi va falsafiy qarashlari bugungi kungacha yetib kelgan. Shu bois, “Devonu lug‘otit-turk” zamonaviy turkologiyaning asosiy poydevori sifatida e’tirof etilib, Koshg‘ariy o‘chmas ilmiy meros yaratgan ensiklopedik olim sifatida qadrlanadi. Uning tadqiqot usullari o‘z davri uchun ilg‘or bo‘lib, hozirgi zamon lisoniy va madaniy tahlillar uchun o‘rnak bo‘lib xizmat qilmoqda. References: 1. Brockelmann, K. (Germaniya). Geschichte der arabischen Litteratur (Arab adabiyoti tarixi). Unda Mahmud Koshg‘ariy va uning ilmiy merosi haqida ma’lumot berilgan. 2. Komonov, A. N. (Rossiya). Mahmud Koshg‘ariy va uning “Devonu lug‘otit-turk” asari. Ilmiy tadqiqot. Rus tilida keng tahlil qilingan. 3. Imomnazarov, M. Filologiya fanlari bo‘yicha bakalavr. Mahmud Koshg‘ariyning “Devonu lug‘otit-turk” asari. Tarjimasi va izohlari: S. Mutallibov, B. Sarimsoqov. Toshkent: Fan, 1960. (qisman nashr etilgan). 4. Koshg‘ariy, M. Kitabu “Devonu lug‘otit-turk”. I–III jild. Istanbul, 1915–1917 yillar. 5. O‘rinboyev, B. (O‘zbekiston). Mahmud Qoshg‘ariy merosi va turkiy tillar tarixi. Kitobda uning ilmiy ishlari va u orqali turkiy xalqlarning qadimiy madaniyati yoritilgan. 6. Yunesko. Mahmud Koshg‘ariy hayotining 1000 yilligi munosabati bilan o‘tkazilgan tadbirlar materiallari. Parij, 2008.