"PRIMQUL QODIROVNING "QORA KO'ZLAR" ROMANIDA INSON MATONATI VA O'ZLIK MASALASINING BADIIY TALQINI"

INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 8 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | November, 2025 50 DOI: https://10.5281/zenodo.17644943 “PRIMQUL QODIROVNING “QORA KO‘ZLAR” ROMANIDA INSON MATONATI VA O‘ZLIK MASALASINING BADIIY TALQINI” Sunnatullayeva Shahrizoda Farrux qizi JDPU Filologiya fakulteti 1-bosqich talabasi Ilmiy rahbar: Tulishova Gulzina Ravshanovna JDPU Filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Email: [email protected] ANNOTATSIYA Pirimqul Qodirovning “Qora ko‘zlar” romani inson ruhiyati va ma’naviy olamini yoritishga bag‘ishlangan yuksak badiiy asardir. Asar qahramonlari hayotiy sinovlar, sevgi, fidoiylik va o‘zlikni anglash jarayonida o‘zlarining ichki matonatini namoyon etishadi. Roman sevgi va vatanparvarlik orqali insonning ichki dunyosini kashf etishga intilish, ma’naviy yuksalish va hayot sinovlariga bardoshli bo‘lishni o‘rgatadi. Kalit so‘zlar: Pirimqul Qodirov “Qora ko‘zlar”, Inson matonati, O‘zlik masalasi, Sevgi va fidoyilik, Ma’naviy yuksalish, Hayot sinovlari, Vatanparvarlik, Ichki dunyo, Tarbiyaviy ahamiyat. ABSTRACT Pirimqul Qodirov’s novel “Black Eyes” is a highly artistic work devoted to exploring the human soul and spiritual world. The characters of the novel reveal their inner strength through life’s trials, love, devotion, and the process of self-realization. The novel teaches the importance of discovering one’s inner world through love and patriotism, striving for spiritual growth, and enduring the challenges of life with resilience. Keywords: Pirimqul Qodirov, “Black Eyes”, human resilience, self-identity, love and devotion, spiritual growth, life challenges, patriotism, inner world, educational significance. KIRISH Pirimqul Qodirovning ijodi o‘zbek adabiyotida alohida o‘rin tutadi. Uning asarlari inson ruhiyati, ijtimoiy hayot va milliy qadriyatlarni yuksak badiiy mahorat bilan INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 8 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | November, 2025 51 tasvirlashi bilan ajralib turadi. Adibning “Qora ko‘zlar” romani esa uning ijodiy merosida alohida o‘rin tutib, insonning ichki dunyosi, matonati va o‘zligini anglash masalalarini yorituvchi yuksak ma’naviy asardir.Mazkur roman o‘z davri ijtimoiy va tarixiy voqeliklarini aks ettirish bilan birga, universal insoniy qadriyatlarni ham o‘z ichiga oladi. Qahramonlar boshidan kechirgan murakkab sinovlar, sevgi va fidoiylikka asoslangan qarorlar o‘quvchini chuqur o‘yga toldiradi va ularni hayotiy qadriyatlarni qayta ko‘rib chiqishga undaydi. “Shu boisdan “Qora ko‘zlar” nafaqat o‘zbek adabiyoti, balki jahon adabiyoti doirasida ham e’tiborga molik asar hisoblanadi.Ushbu kirish romandagi inson matonati va o‘zlik masalasini chuqurroq tahlil qilishga, uning tarbiyaviy va ma’naviy ahamiyatini anglashga yo‘naltirilgan”[1]. MUHOKAMA VA NATIJALAR Pirimqul Qodirovning “Qora ko‘zlar” romanida inson matonati va o‘zlik masalasi turli burchaklardan yoritilgan bo‘lib, qahramonlar hayotiy sinovlar orqali ichki dunyosi bilan yuzma-yuz keladilar. Asarda sevgi, fidoiylik, vafo va jasorat kabi yuksak insoniy fazilatlar tasvirlanadi. Qahramonlarning o‘zligini anglash yo‘lidagi kurashi nafaqat ular uchun, balki o‘quvchi uchun ham ahamiyatlidir, chunki bu jarayon o‘z hayotimizdagi qadriyatlar haqida mulohaza yuritishga undaydi. Romanda insonning matonati nafaqat tashqi sinovlarga bardosh berishda, balki ichki ziddiyatlarni yengishda ham yaqqol namoyon bo‘ladi. Qahramonlar murakkab qarorlar qabul qilarkan, ularning o‘z e’tiqodlariga va sevgisiga sodiqligi ularning chinakam kuchli shaxs ekanligini ko‘rsatadi. Bu jihat romanni universallikka olib chiqadi, chunki inson matonati va o‘zlikni anglash kabi mavzular har bir davr va millat uchun dolzarbdir. “Natijada, “Qora ko‘zlar” romanining asosiy xulosasi shundaki, inson o‘zining ichki dunyosini, o‘zligini topib, unga sodiq qolsa, har qanday sinov va qiyinchiliklarni yengib o‘ta oladi. Asar yosh avlodni hayotiy qarashlarini shakllantirish, murakkab hayotiy yo‘llarda matonatli bo‘lishga chaqiradi” [2]. “Shuningdek, u insonning milliy va ma’naviy qadriyatlariga sodiqlikni ulug‘laydi, o‘zligini anglashga intilishni targ‘ib qiladi”[3]. “Qora ko‘zlar” romanidagi Avaz va Ortiq kabi aka-ukalar, Hulkar, Suyuma, Zamonali, Cho‘lponoy, Xolbek, Jannatxon, Davlatbekov, Mansurov kabi obrazlarni yoritib bergan.Ayniqsa Avaz va Hulkar obrazi romanga ko‘rk bag‘ishlaydi. Ularning insonparvarligi, odamlar orasida qozongan qahramonliklari,eng og‘ir damlarda ham qiyinchiliklarni yengib o‘tishga kuch topa olishlari,tuganmas mehr va muhabbatga ega ekanliklari bilan o‘quvchi xotirasiga muhrlanadi.Avazning halol va adolatli yigit ekanligi,lekin akasi Ortiqning yolg‘onchiligi, birovning haqqiga koʻz olaytirishi, harom luqma bilan kun kechirishi ,laganbardorligi kitobxonga aka-ukaning farqli jihatlarini ochib berishga imkon yaratadi. Hulkarning haqiqiy o‘zbek ayoliga xos jasorati,odamlarning gapiga quloq solmay o‘z turmush o‘rtog‘i Avaz bilan cho‘ponlik qilib yurishi, mehr-muhabbatli INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 8 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | November, 2025 52 ,sadoqatli ekanligi bilan o‘sha davrdagi ayollardan farq qiladi. Xolbekning asar so‘ngida ijobiy tomonga o‘zgarishi, unda insoniylik tuyg‘ularining kech bo‘lsada uyg‘onganligi kitobxon qalbida Xolbekga nisbatan iliq tuyg‘ular uyg‘otadi.Avaz va Hulkarning bir-biriga boʻlgan mustahkam sevgisi, sadoqati.,oʻzaro hurmati ,Hulkarning oʻz yoriga itoatkorligi insoniy qadriyatlarni namoyon qiladi. Avazning naqadar halol inson ekanligini asardagi quyidagi voqeadan bilsak boʻladi: Gazetadagi surat tagida “Avaz Qambarov har yuz soliqdan bir yuz oʻttiztadan qoʻzi olgan ,qoʻzilarning tirik vaznini ellik besh killogacha yetkazgan” deb yozilgan yozuvga Avaz e’tiborsiz boʻlmadi.Oʻzi haqida yozilgan yolgʻon maqtovlarni oʻziga munosib bilmagan Avaz oʻzbek yigitlariga xos boʻlgan or-nomusini, yigitlik shaʼnini birovning qoʻliga oʻyinchoq qilib qoʻymadi. Davlatbekov aytgan “rekordchi choʻpon” degan soʻzlar endi Avazga “yolgʻonchi choʻpon” deganday eshitilib ketdi. U gazetani koʻtargancha tez orqasiga qaytdi.Shu paytda Avazning yigitlarga xos mardonavor harakati va shijoati sababli, Davlatbekovning Avazni oʻz yolgʻoniga sherik qilish uchun barcha qilgan urinishlari besamar ketdi. Avaz halolligi, oqkoʻngilligi, oʻz kasbiga oʻz xalqiga boʻlgan mehr-muhabbati sababli xalqining oldiga yolgʻon gapira olmadi. U bor haqiqatni, gazetadagi barcha soʻzlar soxta ekanligini aytdi. Gʻiyosiddinov bilan Davlatbekovning asl yuzini ochdi. Lekin Gʻiyosiddin va Davlatbekov ayyorlik qilib, bu hodisani muxbirning xatosi deb oʻzini oqladi,mugʻobirligi tufayli vaziyatdan chiqa oldi. “Guruh kurmaksiz boʻlmagani” kabi jamiyat orasida ham ikkiyuzlamachi,mugʻombir, halol va oliyjanob insonlar mavjud. Xullas, asardagi cho‘ponlik qiyinchiliklari ko‘p kishilarning boshidan o‘tgan. Ularning xalqqa ko‘rsatgan jasoratlari, bitta qoʻyning hayotini saqlash uchun o‘z jonini qurbon qilishga tayyorligi, o‘z ishini sidqidildan bajarganligi, har qanday vaziyatda ham o‘zini emas, xalqining taqdirini o‘ylaganligi,faqat adolat yo‘lini mahkam tutganligi haqiqiy o‘zbek farzandiga xos fazilatdir. Shu sababli, “Qora ko‘zlar” faqatgina badiiy asar sifatida emas, balki insoniy fazilatlarni yuksaltiruvchi, ma’naviy tarbiya beruvchi asar sifatida ham katta ahamiyatga ega. Pirimqul Qodirovning “Qora ko‘zlar” romanida inson matonati va o‘zlik masalasi “Qora ko‘zlar” romani o‘zbek adabiyotining eng yorqin asarlaridan biri bo‘lib, unda insonning ichki dunyosi, matonati va o‘zlik masalasi chuqur yoritilgan. “Asar o‘zining dolzarbligi, ma’naviy xabarlari va badiiy yuksakligi bilan o‘quvchiga qimmatli hayotiy saboqlar beradi. Adib inson tabiatini, uning irodasi va ma’naviy izlanishlarini haqqoniy tasvirlash orqali milliy hamda umumiy qadriyatlarni ulug‘laydi” [4]. Inson matonati – asarning markaziy g‘oyasi. Romanning asosiy g‘oyalaridan biri insonning turli hayotiy sinovlarga bardosh berish qobiliyatini yoritishdir. Qahramonlar hayotida ko‘plab mashaqqatlar uchraydi, ammo ularning irodasi, jasorati va maqsadga sadoqati o‘quvchini chuqur o‘yga toldiradi. Inson matonati nafaqat tashqi voqelik bilan kurashishda, balki ichki ziddiyatlarni INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 8 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | November, 2025 53 yengishda ham yaqqol namoyon bo‘ladi.Masalan, qahramonlarning sevgi yo‘lidagi fidoyiligi ularning insoniy fazilatlari – vafo, jasorat va halollikni ochib beradi. Matonat bu yerda insonni ruhiy qudrat bilan ta’minlovchi, uni hayotda qadamlashga undovchi asosiy kuch sifatida tasvirlanadi. O‘zlikni anglash jarayoni romanda o‘zlik masalasi har bir qahramonning hayoti va qarashlari orqali yoritiladi. Bu jarayon insonning o‘z his-tuyg‘ularini, qadriyatlarini va hayotiy maqsadlarini anglash yo‘lida davom etadi. Qahramonlarning tarixiy va ijtimoiy voqeliklarga munosabati ularning o‘zligini anglash yo‘lida muhim rol o‘ynaydi. Sevgi va fidoyilik mavzusi bu yo‘nalishda asosiy vosita sifatida xizmat qiladi. Sevgi orqali qahramonlar o‘zlarini va atrof-muhitni yaxshiroq tushunib, o‘z hayot yo‘llarini belgilaydilar. Bunda ular ichki va tashqi to‘siqlarni yengib, ma’naviy o‘sishga erishadilar. “Qora ko‘zlar” nafaqat badiiy qiymati, balki tarbiyaviy ahamiyati bilan ham alohida e’tiborga molikdir. Asar yosh avlodni murakkab hayotiy vaziyatlarda bardoshli va qat’iyatli bo‘lishga, o‘z qadriyatlarini himoya qilishga va o‘zligini anglashga undaydi. Adib qahramonlari orqali o‘quvchini sevgi, vafo, fidoyilik va jasorat kabi insoniy fazilatlarni qadrlashga o‘rgatadi. XULOSA Shuni aytaolamizki Pirimqul Qodirovning “Qora ko‘zlar” romani inson ruhiyati va o‘zlik masalalarini yorituvchi yuksak badiiy asar sifatida o‘z o‘rniga ega. Unda tasvirlangan inson matonati va o‘zligini anglash jarayonlari o‘quvchini hayotiy qadriyatlarni qayta ko‘rib chiqishga chorlaydi. Roman o‘zbek adabiyotining durdonalaridan biri sifatida nafaqat milliy, balki global miqyosda ham insoniyatning ma’naviy boyligini oshirishga xizmat qiladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES) 1. Qodirov P. “Qora ko‘zlar”. Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot, 1974. 2. Karimov A. “O‘zbek adabiyotida inson qismati”. “Adabiyot va san’at” jurnali, 2000yil, №3. 3. Rahmonov B. “Adabiy tahlil asoslari”. Toshkent: Universitet nashriyoti, 1999. 4. Salomov N. “Pirimqul Qodirov va milliy o‘zlik”. “Sharq yulduzi” jurnali, 2010-yil, №7. 5. Axmedova S. “O‘zbek nasrining zamonaviy yo‘nalishlari”. Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2005. 6. Rasulov I. “Adabiyotda milliy o‘zlik”. “Zamon va adabiyot” jurnali, 2012-yil, №6. file:///C:/Users/user/Downloads/Jamilova+Norjon.pdf https://asaxiy.uz/uz/product/pirimkul-kodirov-kora-kuzlar-kattikmukova?srsltid=AfmBOoqnsbzkWBTj2upRZKqcVwXfOKQYNnN3_WW6mqctjiZ FUJTyCx04