"SULTON" UNVONI ATROFIDAGI NAZARIYALAR: MAHMUD G'AZNAVIYNING ISLOM SIYOSIY IERARXIYASIDAGI YANGI MAQOMI

289 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc "SULTON" UNVONI ATROFIDAGI NAZARIYALAR: MAHMUD G‘AZNAVIYNING ISLOM SIYOSIY IERARXIYASIDAGI YANGI MAQOMI Nаzirov Bахtiуor Sаfаrovich Tаriх fаnlаri bo‘уichа fаlsаfа doktori (РhD), dotsеnt. Dеnov tаdbirkorlik vа реdаgogikа instituti. Telefon raqami: +99899 677 60 22 E-mail: b.nаzirov@dtрi.uz ORCID: https://orcid.org/0000-0002-8580-4299 Pardaboyev Ismoil Nodirbek o‘g‘li Denov tadbirkorlik va pedagogika insituti talabasi. Telefon raqami: +99877 309 20 06 E-mail: [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17645477 Annotatsiya: Ushbu maqolada Sulton Mahmud Gʻaznaviyning hayoti, siyosiy faoliyati va Gʻaznaviylar saltanatining tarixiy ahamiyatiga bagʻishlangan bo’lib, buyuk davlat arbobi va sarkardaning davlat boshqaruvidagi oʻziga xos yondashuvini tahlil qiladi. Maqolada uning harbiy yurishlari, ilm-fan va madaniyatni rivojlantirishga qoʻshgan hissasi atroflicha yoritilib, aynan uning davrida Sharq uygʻonishining yuksalish bosqichi yuz berganligi koʻrsatib oʻtiladi. Tadqiqotda Gʻaznaviylar davlatining Markaziy Osiyo, Eron, Afgʻoniston va Hindiston tarixida tutgan muhim oʻrni ilmiy manbalarga asoslangan holda yoritilib, Sulton Mahmud Gʻaznaviyning jahon tarixidagi mavqei va qoldirgan merosi yuzasidan xolis xulosalar keltirilgan. Taʼkidlanishicha, Mahmud Gʻaznaviy nafaqat oʻz davrining qudratli hukmdori, balki Islom sivilizatsiyasi tarixida oʻchmas iz qoldirgan shaxs sifatida eʼtirof etiladi. Xususan, uning ilm-fan, adabiyot va sanʼat ahliga yaratgan shart-sharoitlari tufayli Gʻazna shahri oʻsha davrning Sharqdagi yirik ilm-maʼrifat markaziga aylangan. Kalit so‘zlar: G‘aznaviylar davlati, Sharq uyg‘onishi, siyosiy tarix, adolatli boshqaruv, sulton unvoni, dengiz floti, islom sivilizatsiyasi. Kirish. Insoniyat tarixida shunday shaxslar mavjudki, ularning faoliyati butun bir davrning qiyofasini belgilab beradi. Ular oʻz zamonasining nafaqat siyosiy, balki madaniy va maʼnaviy hayotida ham chuqur iz qoldiradilar. Shunday buyuk shaxslardan biri Sulton Mahmud Gʻaznaviy boʻlib, u oʻz davrida Sharqning eng qudratli imperiyasini barpo etgan, adolatparvar siyosati, harbiy jasorati va ilm-fan homiysi sifatida tarixda oʻchmas nom qoldirgan hukmdordir. X asr oxiri va XI asr boshlarida Sharq mamlakatlarida siyosiy jarayonlar nihoyatda murakkab edi. Abbosiy xalifaligi zaiflashgan, hududlarda mustaqil hokimlik va sultonliklar paydo boʻlgan bir paytda, Gʻazna shahrida yangi siyosiy kuch – Gʻaznaviylar davlati shakllandi. Bu davlatning asoschisi boʻlgan Subuqtegin va uning oʻgʻli Mahmud qisqa vaqt ichida kichik hukmronlikni qudratli imperiyaga aylantirdilar. Mahmud Gʻaznaviy tarixda nafaqat harbiy yurishlari bilan, balki davlatni boshqarishdagi ilgʻor siyosiy fikrlari, iqtisodiy islohotlari va ilm-fan rivojiga koʻrsatgan gʻamxoʻrligi bilan ham mashhur. U hukmronlik qilgan davrda Gʻazna shahri Sharqning eng yirik siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazlaridan biriga aylandi. Mahmud Gʻaznaviyning siyosiy faoliyati, bir tomondan, kuchli markazlashgan davlatni yaratishga, ikkinchi tomondan esa islom dinining Janubiy Osiyo mintaqasida keng yoyilishiga xizmat qildi. Uning Hindistonga qilgan koʻplab yurishlari orqali nafaqat siyosiy qudrati namoyon boʻldi, balki islom madaniyatining geografik kengayishi ham yuz berdi. Mahmud Gʻaznaviy ilm ahli, shoirlar va faylasuflarni oʻz saroyiga toʻplab, ularga homiylik qilgan hukmdorlardan biri edi. Uning saroyida yashab ijod qilgan Abu Rayhon Beruniy, Abulqosim Firdavsiy, Unsuriy, Farruxiy kabi allomalar Gʻazna shahrining gullab-yashnashiga sabab boʻldilar. 290 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Shu bois Mahmud Gʻaznaviy nafaqat sarkarda va hukmdor sifatida, balki madaniy uygʻonish davrining homiysi sifatida ham tarixda oʻziga xos oʻrin egallagan. Mahmud Gʻaznaviy davrida davlat boshqaruvi qatʼiy qonunlar asosida olib borilgan. U tartib-intizomni, adolat va halollikni eng muhim boshqaruv tamoyillari sifatida belgilagan. Uning siyosiy maslagida "adolat saltanatning poydevori" degan gʻoya markaziy oʻrin tutgan. Shu bois u oʻz davrida nafaqat musulmon dunyosining, balki butun Osiyo mintaqasining eng nufuzli hukmdorlaridan biri boʻlib tanildi. Mahmud Gʻaznaviy faoliyati, shuningdek, oʻrta asrlarda shakllangan davlat qurilishi, diplomatik siyosat, xalqaro savdo yoʻllari va madaniy almashinuvlarning rivojida ham muhim oʻrin tutgan. U yaratgan siyosiy tizim keyinchalik Saljuqiylar, Gʻuriylar, hatto moʻgʻul davri boshqaruv tizimlariga ham taʼsir koʻrsatgan. Shunday qilib, Sulton Mahmud Gʻaznaviy faoliyatini oʻrganish bu faqat bitta tarixiy shaxsni tadqiq etish emas, balki butun oʻrta asr Sharq siyosiy tafakkurining rivojlanish bosqichini tahlil etish demakdir. U barpo etgan davlat nafaqat oʻz davrida, balki keyingi asrlarda ham turkiy-islom madaniyatining poydevorini mustahkamladi. Asosiy qism. Mahmud Gʻaznaviy 971-yilda Gʻazna shahrida (hozirgi Afgʻoniston hududi) tugʻilgan. Uning otasi Subuqtegin aslida turkiy kelib chiqishga mansub boʻlib, dastlab Somoniylar qoʻshinida harbiy qul (mamluk) sifatida xizmat qilgan. Subuqtegin oʻzining harbiy isteʼdodi, sadoqati va siyosiy zakovati bilan Gʻaznani mustaqil hokimlik darajasiga koʻtardi va shu tariqa Gʻazna amirligi vujudga keldi. Mahmud Gʻaznaviy yoshligidan harbiy sanʼat, davlat boshqaruvi, arab tili, fiqh, tarix va falsafa fanlarini oʻrganishga qiziqqan. U siyosiy muhitda voyaga yetdi va otasi Subuqteginning yonida koʻplab janglarda qatnashdi. Shu sababli u 20 yoshga toʻlmasdan isteʼdodli sarkarda sifatida tanildi. Otasi vafotidan soʻng (997-yil) Mahmud taxtni egalladi. Biroq dastlab u taxt uchun ukasi Ismoil ibn Subuqtegin bilan kurash olib bordi. 998-yilda Mahmud gʻalaba qozonib, Gʻazna taxtiga toʻliq egalik qildi va shu tariqa Gʻaznaviylar sulolasining qudratli davri boshlandi [1, 35-b.]. Mahmud Gʻaznaviy hokimiyatni qoʻlga olgan paytda Gʻazna kichik bir amirlik boʻlgan. U qisqa fursatda davlatni markazlashtirish, harbiy qudratni mustahkamlash va iqtisodiy barqarorlikni taʼminlash siyosatini yuritdi. U oʻzining isteʼdodli sarkardaligi va siyosiy zukkoligi bilan Gʻaznaviylar imperiyasini barpo etdi. Mahmud Gʻaznaviy oʻz davrida Somoniylar davlatining inqiroz holatidan foydalanib, Xuroson, Balx, Gurgon, Ray, Xorazm va Eronning katta qismini oʻz tasarrufiga oldi. Keyinchalik u shimoliy-gʻarbiy Hindiston sari yurishlar qilib, Panjob, Multon, Sind va hatto Dehli yaqinidagi hududlarni ham zabt etdi. Shu tariqa Gʻaznaviylar davlati Hind daryosidan to Eron togʻlarigacha, janubda Arab dengizidan shimolda Movarounnahr chegaralarigacha choʻzilgan ulkan imperiyaga aylandi [3. 54-b.]. Sulton Mahmud Gʻaznaviy oʻz davlatining markazlashuviga katta eʼtibor qaratgan. U markazda Gʻazna shahrini siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazga aylantirdi. Uning boshqaruv tizimi qatʼiy qonunlar va shariat asoslariga tayanar edi. Har bir viloyatda noiblar tayinlanar, soliqlar markaziy gʻaznaga yoʻnaltirilar, moliya tizimi tartib bilan boshqarilar edi [1, 85-b]. Mahmud Gʻaznaviy oʻz davrining eng yirik davlat boshqaruv tizimini yaratgan hukmdorlardan biri sifatida tarixda tan olingan. U mamlakat ichkarisida adolat va intizomni oʻrnatdi, korrupsiya va suiisteʼmolni qatʼiyan yoʻqotdi. Shu bois uning davrida Gʻaznaviylar imperiyasi Islom dunyosining eng mustahkam va tartibli davlatlaridan biri sifatida tanildi [3, 78-b]. Mahmud Gʻaznaviy oʻz faoliyati davomida 17 marta Hindistonga yurish qilgan. Bu yurishlar har xil maqsadlarda – siyosiy, iqtisodiy va diniy yoʻnalishda olib borilgan. Uning yurishlari natijasida Hindistonning katta qismi Gʻaznaviylar hukmronligi ostiga oʻtgan. Ayniqsa, Somnat yurishi (1025yil) tarixda eng mashhurlaridan biri boʻlib, bu yurishda Mahmud butparastlik markazini yoʻq qildi va 291 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Hindistonda Islom taʼsirini kuchaytirdi. Uning yurishlari Hindistonning iqtisodiy boyliklarini Gʻazna shahriga olib keldi. Natijada Gʻazna musulmon Sharqning eng boy va gullab-yashnagan shahri boʻldi. Bu yurishlar Islom dinining Janubiy Osiyo mintaqasiga keng kirib borishida muhim oʻrin tutdi. Shu bilan birga, u Hindiston madaniyati bilan Islom dunyosi oʻrtasida madaniy va savdo aloqalarini kuchaytirdi [5, 28-b]. Mahmud Gʻaznaviy davrida Gʻazna shahri ilm-fan, adabiyot va madaniyatning markaziga aylandi. U oʻz saroyida eng buyuk olimlar, shoirlar va sanʼatkorlarni toʻpladi. Bu jihatdan Gʻaznaviylar davlati oʻrta asr Sharq uygʻonishining muhim markazlaridan biri hisoblanadi. Sultonning saroyida Abu Rayhon Beruniy, Firdavsiy, Unsuri, Farruxiy, Manuchehriy, Asadi Tusiy kabi olimlar yashab ijod qilganlar. Ular oʻz asarlarida Mahmud Gʻaznaviy davrining siyosiy va madaniy muhitini aks ettirganlar. Mahmud Gʻaznaviy ilm ahliga katta eʼtibor bilan qaragan. U Beruniyga ilmiy tadqiqotlar olib borish uchun sharoit yaratib bergan, unga maxsus kutubxona ajratgan. Aynan shu davrda Beruniy oʻzining buyuk asarlari, “Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar” hamda “Hindiston” kitoblarini yozgan. Firdavsiy esa Mahmud Gʻaznaviyning saroyida oʻzining abadiy asari “Shohnoma” ni yakunlagan. Bu asar orqali fors-tojik adabiyoti yangi bosqichga koʻtarilgan. Mahmud Gʻaznaviy shu tarzda Sharq adabiyotining yuksalishiga bevosita turtki bergan. Uning davrida Gʻazna shahrida koʻplab madrasalar, kutubxonalar, masjidlar, karvonsaroylar va saroylar bunyod etilgan. Bu inshootlar nafaqat diniy, balki ilmiy-maʼrifiy markazlar sifatida xizmat qilgan [1, 76-b]. Mahmud Gʻaznaviy davlat boshqaruvini kuchaytirish maqsadida moliya va soliq tizimini qayta tashkil etgan. Soliq yigʻish tizimi tartibga solingan, dehqonlar va savdogarlar uchun adolatli soliqlar belgilangan. Bu davlat gʻaznasiga barqaror daromad keltirgan. U xalqaro savdoni rivojlantirishga katta eʼtibor qaratgan. Gʻazna orqali oʻtgan Buyuk Ipak yoʻli yoʻnalishlari xavfsiz holatga keltirilgan, bu esa Markaziy Osiyo, Eron va Hindiston oʻrtasidagi savdo aloqalarini yanada jonlantirgan. Shuningdek, Sulton Mahmud oʻz davrida yoʻl, koʻprik va sugʻorish tizimlarini ham rivojlantirgan. Uning siyosati natijasida mamlakatda iqtisodiy barqarorlik yuzaga kelgan va xalq farovonligi oshgan [3, 48-b]. Mahmud Gʻaznaviy 1030-yilda vafot etgan boʻlsa-da, uning merosi asrlar davomida Sharq tarixida oʻz ahamiyatini yoʻqotmagan. U yaratgan siyosiy tizim, markazlashgan boshqaruv va madaniyat siyosati keyinchalik Saljuqiylar va boshqa musulmon sulolalar uchun namuna boʻldi. Sulton Mahmud Gʻaznaviy turkiy xalqlar tarixida oʻziga xos oʻrin tutadi. U birinchi boʻlib “Sulton” unvonini olgan hukmdor sifatida tarixda qoldi. Bu unvon keyinchalik musulmon dunyosida eng oliy siyosiy maqom sifatida qoʻllanila boshlandi. Uning davlati nafaqat siyosiy, balki maʼnaviy, diniy va madaniy jihatdan ham mustahkam poydevor yaratdi. Gʻaznaviylar davlati orqali turkiy xalqlar Islom sivilizatsiyasiga faol qoʻshildi, ilm-fan va madaniyat rivojida muhim oʻrin egalladi. Mahmud Gʻaznaviy oʻz davrining eng buyuk davlat arboblaridan biri boʻlib, u yaratgan Gʻaznaviylar imperiyasi Sharq tarixida oʻchmas iz qoldirdi. Uning adolatli siyosati, ilm-fanga gʻamxoʻrligi, madaniyatga eʼtibori, harbiy qudrati va davlat boshqaruvidagi donoligi oʻrta asr Islom olamida yuksak namuna boʻldi. Uning davlati Sharq uygʻonish davrining asosiy tayanch nuqtalaridan biri sifatida tarixda muhim oʻrin tutadi [1, 46-b]. Gʻaznaviylar davlatida qurilish va meʼmorchilikka ham jiddiy eʼtibor berilgan. Gʻazna, Balx, Nishopur, Lohur va boshqa shaharlarda koʻplab madrasalar, masjidlar, xonaqohlar va saroylar bino qilinib, kutubxonalar faoliyat koʻrsatgan [2, 75-b]. Mahmud Gʻaznaviy taxtga chiqqandan soʻng, katta qoʻshin tuzib, uni oʻsha davrning eng zamonaviy qurol-aslahalari bilan, yetarli maosh bilan taʼminlab, juda koʻplab bosqinchilik yurishlarini amalga oshirdi. U XI asr boshlarida Qoraxoniylar bilan shimoliy chegara sifatida Amudaryoni belgilab olgach, oʻzining asosiy eʼtiborini janubda Hindistonga, gʻarbda Xuroson va 292 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc unga chegaradosh hududlar tomon qaratadi. Faqat Hindistonga 17 bor yurish qilib, u yerdan katta miqdordagi oʻlja va boyliklar olib keladi. Birgina 1019-yilda Kanuadj shahrini egallab, olib kelingan oʻlja – katta miqdordagi oltin, kumush va qimmatbaho buyumlardan tashqari 350 ta fil va 57 ming asir qulni tashkil qilgan. U 1008-yilda Qoraxoniylar bilan tuzilgan shartnomani buzib, Amudaryo shimolidagi Chagʻoniyon va Xuttalon viloyatlarini bosib oladi. 1010–1011-yillarda esa Mahmud Gʻaznaviy katta qoʻshin bilan jang qilib Gʻur viloyatini egallaydi. 1017-yilga kelib esa, Mahmud Gʻaznaviyning nigohi geografik jihatdan gʻoyatda qulay nuqtada joylashgan boy hudud – Xorazmga qaratiladi. U Xorazmshohlar saltanatidagi qaltis siyosiy vaziyatdan, xususan, Xorazmshoh Maʼmunning oʻlimidan foydalanib, u yerga katta qoʻshin yuborib, osonlik bilan Xorazmni tobe qiladi. Ayni paytda shuhratparast Sulton Mahmud Gʻaznaviy shu jumladan, Abu Rayhon Beruniyni Gʻaznaga koʻchirib keladi. Uning soʻnggi istilochilik yurishlaridan biri 1029-yilda Eronning Ray shahrini egallash boʻladi. Mahmud Gʻaznaviyning harbiy yurishlari oqibatlaridan biri shu boʻldiki, shimoliy Hindiston hududining bosib olinishi natijasida turkiy aholining ancha qismi bu joylarga kelib joylasha boshlaydi. Bu esa Hindistonning keyingi tarixiy taqdiriga sezilarli taʼsir koʻrsatdi. Mahmud Gʻaznaviy davrida Gʻaznaviylar davlati hududlari benihoya kengayib, mamlakat shaharlarida, ayniqsa, Gʻaznada katta inshootlar, salobatli masjid-u madrasalar, kutubxona, shifoxona, ilm maskanlari koʻplab barpo etilgan boʻlsa-da, biroq koʻpchilik aholining moddiymaishiy ahvoli nochor boʻlgan, turli xil soliq va majburiyatlar odamlarning tinkasini quritgan. 1011yilda Xuroson oʻlkasida boshlangan ocharchilik minglab odamlarning nobud boʻlishiga olib kelgan. Shu bois Mahmud Gʻaznaviy davlati tashqaridan goʻyo qudratli koʻringani bilan aslida uning ichidan yemirilayotganini, omonatligini payqash qiyin emas. Zero, uning vafotidan keyin koʻp oʻtmay, bu saltanatning tushkunlik sari yuz tutganligi ham shundadir. Bu oʻrinda, Sulton Mahmud vafotidan keyinroq Xorazm oʻz mustaqilligini tiklashga erishganini aytish kifoya. Shuningdek, Saljuqiy turklarning Xuroson hududlarini egallash uchun harakatlari kuchayadi. Agar Mahmud Gʻaznaviyning davrida uning roziligi bilan Xurosonning ayrim hududlariga Saljuqiy qabilalar kelib joylashgan boʻlsa, endilikda ular butun Xurosonni ishgʻol qilishga kirishadilar. Oʻlkaning Gʻaznaviylar siyosatidan, haddan ziyod soliq-toʻlovlar asoratidan norozi boʻlgan mahalliy aholisi ham Saljuqiylarni qoʻllab-quvvatlab chiqadi. Bu esa ikki oʻrtadagi harbiy toʻqnashuvlarning pirovard yakuniga hal qiluvchi taʼsir oʻtkazadi. Gʻaznaviylar qoʻshini bilan Saljuqiylar oʻrtasidagi birinchi katta urush 1035-yilda Nissa shahri yonida boʻlib oʻtdi. Bu jangda Saljuqiylar oʻz gʻalabalarini mustahkamlab, Xurosonning ancha qismini, jumladan, Nishopurni qoʻlga kiritdilar [6, 125-b]. Koʻpchilik tarixiy-ilmiy adabiyotlarda Mahmud Gʻaznaviy deb yuritilgan Abulqosim Mahmud hukmronlik qilgan yillarda (998–1030) Gʻaznaviylarning qudrati va shuhrati ortib, buyuk Gʻaznaviylar davlati barpo etildi. Mahmud Gʻaznaviy hukmronligi davrida Xorazm, Xuroson, Seiston, Qobul, Gʻazna, Shimoliy Hindiston kabi viloyatlar Gʻaznaviylar qoʻli ostida edi. Mahmud Gʻaznaviy taxtga oʻtirgan yili xalifa Muqtadir Billohdan Xurosonni boshqarish uchun yorliq oladi hamda “Amin ad-davla va amin al-milla” – “Saltanat tayanchi va musulmonlar jamoatining ishonchli vakili” degan faxriy unvon bilan taqdirlanadi. Mahmud Gʻaznaviy taxtga oʻtirgan paytdan boshlab oʻz davlati chegaralarini kengaytirish siyosatini olib bordi. U birinchi yili Jandiy boʻyi yaqinidagi shaharlarni egallaydi. Shu yili Xuroson Mahmud Gʻaznaviyga boʻysundi. Manbalarning maʼlumot berishicha, Amudaryo boʻyi, strategik jihatdan juda muhim ahamiyatga ega boʻlgan Termiz shahri ham Mahmud Gʻaznaviy qoʻli ostida edi. Abu Fazl Bayhaqiy “Tarixi Mas’udiy” asarida maʼlum qilishicha, Termizda noib va qalʼa qoʻriqchisi Gʻaznaviylar tomonidan tayinlangan. Bu Gʻaznaviylarga Amudaryo orqali Markaziy Osiyodan Hindistonga olib boradigan muhim savdo yoʻlini nazorat qilish imkonini bergan. 1002-yilda Bogʻdod xalifasi Mahmud Gʻaznaviyning 293 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc hokimiyatini tan olib, unga yorliq yuborgan. Mahmud siyosiy jihatdan ancha mustahkamlanib oldi va shu yili Seistonni bosib oldi. Keyinchalik esa Qoraxoniylarga qarshi dastlabki chegara Amudaryo boʻlib belgilandi. Ammo Qoraxoniylar chegarani tez-tez buzib turardilar. 1008-yilda Balx atrofida Gʻaznaviylar va Qoraxoniylar oʻrtasida jang boʻlib oʻtdi. Bu jangda Mahmud Gʻaznaviy gʻalaba qozonib, Xurosonda tinchlikni qayta tikladi. Manbalarning maʼlumot berishicha, shu yillarda Mahmud Gʻaznaviy markaziy Movarounnahr aholisi Alptegin zaminini ozod qilish bahonasida Amudaryoni kechib oʻtadi va Temir darvoza orqali Samarqandga borib qoʻshin toʻplaydi. Tatsangʻon, Toshkent, Shosh, Fargʻona, Chagʻoniyon, Xuttalon va Qoʻbodiyon Gʻaznaviylar hokimiyatini tan olishga majbur boʻldi. Ammo keyinchalik bu viloyatlar yana mustaqillikka intildi. B. T. Trelyadanning fikricha, Xuroson, Gʻazna va Hindiston oʻrtasidagi savdo yoʻli Mahmud Gʻaznaviy davrida juda faol boʻlgan. Shu yoʻl orqali Amudaryo boʻyidagi Termiz, Qoʻbodiyon va Xuttalon shaharlarida koʻplab savdo rastalari va bojxona joylari faoliyat koʻrsatgan. Mahmud Gʻaznaviy vaziri tomonidan Termiz, Qoʻbodiyon va Xuttalonda askarlarni jangga tayyorlash, Omulda esa qoʻshin uchun oziq-ovqat berilgani maʼlum [7, 181-b]. 1017-yilda Mahmud Gʻaznaviy Xorazm hukmdori Abu Abbos Maʼmun oʻldirilgandan soʻng, uning oʻrniga taxtga chiqqan jiyani Abu Horis Muhammad Aminni jazolash uchun yurish boshlaydi. Shu yili Mahmud Gʻaznaviy qoʻshinlari Xorazmni bosib olib, uni Gʻaznaviylar davlatiga qoʻshdi va ular bu hududni harbiy markaz sifatida ishlatadi. Mahmud Gʻaznaviyning davrida Gʻaznaviylar davlati musulmon olamining eng kuchli davlatlaridan biriga aylanadi. Ular Hindistonning shimoliygʻarbiy qismini ham zabt etdilar. 1030-yilda Mahmud vafot etgach, uning vasiyatiga koʻra, kichik oʻgʻil Muhammad taxtga chiqdi, biroq oradan koʻp vaqt oʻtmay, katta oʻgʻil Masʼud hokimiyatni oʻz qoʻliga oldi. Masʼud Gʻaznaviy (1030–1041) davrida davlat kuchli boʻlib tursa-da, keyinchalik u Qoraxoniylar va Saljuqiylar bilan kurashda zaiflashdi. Xurosondagi baʼzi viloyatlar Gʻaznaviylardan ajralib chiqdi. Masʼud oʻzini kuchli koʻrsatish uchun Xurosonni qayta egallashga harakat qilgan, ammo 1040-yilda Dandanakon jangida Saljuqiylardan yengilib, davlatning kuchi susaydi. Shundan keyin Xorun ibn Altintosh Gʻaznaviylardan mustaqilligini eʼlon qildi. Sulton Masʼud bunga javoban unga qarshi yurish boshladi, biroq jang chogʻida Xorun oʻldirildi. Shundan soʻng Qoraxoniylar yana Samarqandga qaytib ketdilar [7, 182-b]. Mahmud Gʻaznaviy hukmronligidagi yuksalish davrida Gʻaznaviylar davlatining chegaralari gʻarbda va shimoli-gʻarbda Ray va Isfahon shaharlari hamda Orol dengizi bilan birga gʻarbiy Erongacha choʻzilgan, janubi-sharqda Hindistonning kattagina qismini oʻz ichiga olgan edi. V.V.Bartoldning maʼlumotiga koʻra, Mahmud Gʻaznaviy 999-yilning oktabr-noyabr oylarida tantanali ravishda taxtga oʻtirgan. Boshqa tadqiqotchi K. E. Bosvort esa bu voqea 998-yilda sodir boʻlgan deb koʻrsatadi. Mahmud Gʻaznaviy 998-yil boshidayoq Janubiy Toxariston (hozirgi Shimoliy Afgʻoniston hududi)ni uzil-kesil oʻz mulkiga qoʻshib olishni amalga oshira boshladi. Shundan keyin Mahmud Gʻaznaviy Somoniylarning Xurosonning barcha mulklariga koʻz tikdi. Bu daʼvoni u oʻsha yilning oʻzidayoq Nishopur shahri bilan birgalikda butun Xurosonni istilo qilish orqali amalga oshirdi. Lekin u koʻp oʻtmay Hirotni oʻz qoʻlida saqlab, oʻzaro kelishuvga muvofiq Somoniylar sarkardasi Bektuzun foydasiga Nishopurdan voz kechdi. 999-yil 16-mayda Marv yaqinida boʻlgan jangda Somoniy sarkardalardan boʻlgan Foiq va Bektuzunning birlashgan qoʻshinini tor-mor qilgandan keyin butun Xuroson uzil-kesil Mahmud Gʻaznaviy qoʻl ostiga oʻtdi. Mahmud Gʻaznaviy oʻz hukmronligi davrida yashin tezligida harakat qiladigan oʻz davrining qudratli qoʻshiniga tayandi. Harbiy xizmatchilarning hammasi davlat hisobidan yetarli miqdorda maosh bilan taʼminlandi. Olim Homidjon Homidiyning yozishicha, “Sulton Mahmud davlat idora hay’atida ham, viloyat hokimlari devonidayu, qoʻshin sarkardalari orasida qattiq intizom orqasidan 294 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc jiddiy nazorat oʻrnatgan boʻlib, mahalliy hokimlarning ichki va tashqi ahvolidan maʼlumot yetkazib turuvchi maxsus mahkama tashkil etgan edi.” Uning qoʻshinida bir necha yuz jangovar fillar, daryolarni kechib oʻtish uchun suzuvchi sollar boʻlgan ekan. Sulton lashkarining asosiy qismini harbiy hunarlar oʻrgatilgan qullar tashkil qilgani manbalarda qayd etilgan. Mahmud Gʻaznaviy eng zamonaviy qurollar bilan taʼminlangan 32 harbiy hunar oʻrgatilgan, yuksak jangovar ruhdagi yuz minglab suvoriy va piyoda lashkarga ega edi. Metindek intizom, qattiqqoʻllik va talabchanlik siyosatiga asoslangan Mahmud Gʻaznaviy harbiy yurishlariga uncha-muncha bir kuch bas kela olmas edi [7, 224-b]. Harbiy yurishlarda Mahmud Gʻaznaviy erishgan gʻalabalar va qoʻlga kiritilgan behisob boyliklar Gʻaznaviylar davlatining obroʻ-eʼtiborini tobora oshirib bordi. Hatto Qoraxoniylar xoni ham Mahmud Gʻaznaviy bilan hisoblashar edi. Oʻz navbatida Mahmud Gʻaznaviy ham harbiy yurishlarda xotirjam boʻlish uchun Qoraxoniylar hukmdorlari bilan yaxshi muomala qilar va kelishar edi. 1025-yilda Mahmud Gʻaznaviy bilan Tamgʻachxon Qodir Samarqand yonida shaxsan uchrashdilar. XI asrda yashagan fors tarixchisi Gardiziy “Zayn al-axbor” kitobida bir voqeani hikoya qiladi. Har ikki podsho uchrashuv chogʻida bir-birlariga oʻzaro mulozamatlardan soʻng qimmatbaho javohir toshlarni sovgʻa qildilar. Mahmud Gʻaznaviy birinchi uchrashuvdayoq Qodirxonning siyosiy diplomatiyada savodsizligi, sodda odam sifatida qoʻpolligini koʻrgach, oʻzining muomalasi, mehmondoʻstligi, hashamati, boyligi va zebi-ziynatlari bilan lol qoldirmoqchi boʻldi. Mahmud Gʻaznaviy Qodirxon uchun oltinlar bilan bezatilgan chodir tayyorlatib, uning ichki va tashqi tomonlarini hayratomuz tarzda yasatdi. Chodir haqiqatdan kutilganidan ham ortiqcha salobat va goʻzallik bilan bezatildi. Mahmud Gʻaznaviy tayyorlagan turli-tuman sovgʻalar Qodirxonni lol qoldirdi. Bu qarorgohga yetib kelgach, Qodirxon bu bebaho sovgʻalarni koʻrgach, Mahmud Gʻaznaviydek saxiy va qudratli podsho oldida uyalib qolmaslik uchun oʻz qoʻl ostidagi barcha boyliklarni toʻplashga buyruq berdi. Qodirxon juda koʻp miqdorda pul, oltinlar bilan bezatilgan egarjabduq va boshqa boyliklarni yigʻib Mahmud Gʻaznaviyga yuboradi. Bu Mahmud Gʻaznaviyning katta diplomatik gʻalabasi edi. Hikoya qilinishicha, Mahmud Gʻaznaviy doim may isteʼmol qilishidan yuzisariq ekan, qiyofasi xunuk, yuzi tortilgan, boʻyni uzun, burni choʻziq ekan. Bir kuni u oʻz hujrasida namoz oʻqish uchun oʻtiradi. Oldiga oyna va taroq qoʻyilgan, bir qul ham xizmatga hozir edi. Vaziri Ahmad Hasan hujra eshigidan kirib salom beradi. U Mahmud Gʻaznaviyning yoniga oʻtiradi. Mahmud Gʻaznaviy oynaga qarab oʻz yuzini koʻrib tabassum qilib deydi: “Bilasanmi, odamlar meni yomon koʻradi deb qoʻrqaman, chunki chiroyli emasman. Odamlar odatda goʻzal yuzli shohlarni yaxshi koʻradi. Endi men nima qilishim kerak?” Shunda vaziri Ahmad Hasan javob beradi: “Oltinni dushman deb bil. Shunda odamlar seni oʻzlariga doʻst tutadi.” Mahmud Gʻaznaviy xayru-saxovat bilan taom yeyishga qoʻl uradi va odamlar uni yaxshi koʻrib maqtaydilar. Unga buyuk ishlar va xazinalar nasib qiladi. Mahmud Gʻaznaviyning oʻzi turkiy, arab, fors tillarini mukammal bilgan. Sheʼriyatdan xabardor boʻlgan. Mahmud Gʻaznaviy 1019-yili musulmon olamida ilk davlat madrasasini ochib, unga noyob qoʻlyozmalarni toʻplatgan. Aslida Abul Qosim ismli fors shoiriga Firdavsiy taxallusini bergan ham Mahmud Gʻaznaviy hisoblanadi. Sulton avval Firdavsiyga ijobiy munosabatda boʻlgan. Lekin shoir ijodi uchun munosib haq olmaganligini roʻkach qilib, berilgan 60 000 kumush dirhamni aholiga tarqatish orqali hurmatsizlik koʻrsatgach, Sulton bundan qattiq gʻazablanadi va uni oʻlimga hukm qiladi. Ammo Firdavsiyning tavba-tazarrusidan keyin koʻngli yumshab, hukmni bekor qiladi va uni shahardan chiqib ketishga buyruq beradi. Mahmud Gʻaznaviy Abu Ali Ibn Sinoning ham oʻz saroyida xizmat qilishini xohlagan. Oʻz vaqtida Xorazmshoh Maʼmundan boshqa olimlar qatorida uni Gʻaznaga yuborishini talab qilgan. Lekin Ibn Sino Mahmud Gʻaznaviy saroyida xizmat qilishni 295 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc istamay, Xorazmdan qochishga qaror qiladi. Mahmud Gʻaznaviy Ibn Sinoni oʻz saroyiga jalb etishga koʻp urinadi. Hatto uning siymosini 40 nusxada qogʻozga koʻchirtirib, qanday qilib boʻlmasin uni topib keltirishga farmon beradi. Sulton Mahmud Gʻaznaviy davlatning ustuni edi. Mahmud Gʻaznaviy davrida kuchli qoʻshin yuzaga keldi. Shuningdek, Mahmud Gʻaznaviy oʻz davlatining poytaxti Gʻaznada nodir kitoblardan katta kutubxona toʻplagan. Bu davrda Islom madaniyati va Islom dini tarqalishiga katta hissa qoʻshgan. Oʻz saroyida 400 dan ortiq olimlar, shoirlar va sanʼatkorlarni toʻplab ularga homiylik qilgan. Qudratli va jangovor harbiy qoʻshin hamda dengiz flotiga ega boʻlgan. Sharq allomalarining asarlarida Mahmud Gʻaznaviy adolatli va fuqaroparvar podsho, dushmanga nisbatan shafqatsiz sarkarda sifatida tasvirlanadi. Mahmud Gʻaznaviy Bogʻdod xalifasi Al-Qodir Billohdan “Davlatning oʻng qoʻli va millatning ishonchi” degan faxriy unvon olgan [7, 140-b]. Xulosa. Tadqiqotimiz yakunida shuni xulosa qilish mumkinki, Sulton Mahmud Gʻaznaviyning tarixiy faoliyatini oʻrganish jarayonida uning amalga oshirgan harbiy yurishlari, zabt etgan hududlari, Tamgʻachxon Qodirxon bilan olib borgan diplomatik munosabatlari, shuningdek ilm-fanga qoʻshgan hissasi atroflicha tahlil qilindi. Mahmud Gʻaznaviyning tarixiy faoliyatini oʻrganish jarayonida Nizomulmulkning “Siyosatnoma” asarida keltirilgan maʼlumotlar, yaʼni Mahmud Gʻaznaviyning Islom olamida eng birinchi boʻlib “Sulton” unvonini olgani, Xudoni sevuvchi, ilmning doʻsti, pokdin va gʻoziy shoh ekanligi haqidagi axborotlar muhim yangilik sifatida qabul qilindi. Shuningdek, D.A.Alimova va E.V.Rtveladzening “Oʻzbekiston davlatchiligi tarixi ocherklari” kitobi bilan tanishuvimiz Mahmud Gʻaznaviy hukmronligi davrida Gʻaznaviylar davlatining chegaralari gʻarbda va shimoli-gʻarbda Ray va Isfahon shaharlari hamda Orol dengizi bilan birga Gʻarbiy Erongacha choʻzilganligini, janubi-sharqda esa Hindistonning katta qismini oʻz ichiga olganligini tasdiqladi. Mahmud Gʻaznaviy davlat chegaralarini kengaytirishga qaratilgan siyosatini 998-yil boshidayoq Janubiy Toxariston hududini oʻz mulkiga qoʻshib olish bilan amalga oshira boshlaganligi va shundan keyin Somoniylarning Xurosondagi barcha viloyatlariga koʻz tikkanligi haqidagi maʼlumotlar ham aniqlandi. Azamat Ziyoning “Oʻzbek davlatchilik tarixi” kitobini oʻqish jarayonida Mahmud Gʻaznaviyning eng zamonaviy qurollar bilan taʼminlangan, 32 harbiy hunar oʻrgatilgan, yuksak jangovar ruhdagi yuz minglab suvoriy va piyoda lashkarga ega boʻlganligi haqidagi maʼlumotlar ham ushbu tadqiqot uchun yangilik sifatida xizmat qildi. Xulosamiz soʻnggida shuni ishonch bilan aytishimiz mumkinki, Mahmud Gʻaznaviy Gʻaznaviylar davlatchiligi tarixida yuksak munosib oʻringa ega hukmdor sifatida qoldi. Shuningdek, Mahmud Gʻaznaviy Gʻaznaviylar davlatining davlat sifatida shakllanishida bevosita ishtirok etib, davlat taraqqiyotining yuksalishiga katta hissa qoʻshdi. References: 1. Abulfazl Bayhaqiy. "Tarixi Bayhaqiy". Tehron: Nashr-e Danisgoh, 1968. – 690 b. 2. Saidov A. "Gʻaznaviylar imperiyasining madaniy hayoti va ilm-fan". Toshkent, 2021. – 126 b. 3. Toʻraqulov N. "Markaziy Osiyo tarixida Gʻaznaviylar sulolasining oʻrni". Toshkent, 2010. – 94 b. 4. Encyclopaedia Iranica, "Mahmud of Ghazna". Tehran-New York, 2009. 5. Nizomulmulk. "Siyosatnoma". Toshkent: Yangi asr avlodi, 2008. – 304 b. 6. Azamat Ziyo. "Oʻzbek davlatchilik tarixi". Toshkent: Sharq, 2000. – 552 b. 7. Sagdullayev A. "Oʻzbekiston tarixi". Toshkent: Vneshinvestprom, 2019. – 420 b.