SHARQ FALSAFASINING SIVILIZATSIYALARARO TA'SIRI VA UZVIYLIGI

369 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc SHARQ FALSAFASINING SIVILIZATSIYALARARO TA’SIRI VA UZVIYLIGI Abilov O‘ral Murudovich Toshkent tibbiyot akademiyasi professori, falsafa fanlari doktori Tel: +99899-820-42-06 https://doi.org/10.5281/zenodo.17646239 Kalit so‘zlar: Sharq falsafasi, sivilizatsiyalararo ta’sir, ratsionalizm, uzviylik, islom falsafasi, konfutsiylik, global meros. Annotatsiya: Ushbu maqola Sharq falsafiy tizimlarining (Hind, Xitoy, Islom va Markaziy Osiyo) dunyo sivilizatsiyasining shakllanishi va rivojlanishiga koʻrsatgan chuqur va uzoq muddatli ta’sirini tahlil qilishga bagʻishlangan. Tadqiqot, Sharq falsafiy gʻoyalarining Gʻarb Skolastikasi, Uygʻonish davri va zamonaviy axloqiy tizimlarga oʻtishi jarayonlarini oʻrganish orqali, ushbu ta’sirning uzviyligini va transformatsion xususiyatini ochib beradi. Asosiy e’tibor ratsionalizm, metafizika va garmoniya konsepsiyalarining qitʼalararo almashinuvi, shuningdek, madaniy assimilyatsiya mexanizmlariga qaratiladi. Maqola, Sharq falsafasining global intellektual merosning passiv qismi emas, balki faol harakatlantiruvchi kuchi boʻlganligini isbotlaydi. МЕЖЦИВИЛИЗАЦИОННОЕ ВЛИЯНИЕ И ПРЕЕМСТВЕННОСТЬ ВОСТОЧНОЙ ФИЛОСОФИИ Ключевые слова: Восточная философия, межцивилизационное влияние, рационализм, преемственность, исламская философия, конфуцианство, глобальное наследие. Аннотaция: Данная статья посвящена анализу глубокого и долгосрочного влияния восточных философских систем (индийской, китайской, исламской и центральноазиатской) на формирование и развитие мировой цивилизации. Исследование выявляет преемственность и трансформационный характер этого влияния, изучая процессы перехода восточных философских идей в Западную Схоластику, эпоху Возрождения и современные этические системы. Основное внимание уделяется межконтинентальному обмену концепциями рационализма, метафизики и гармонии, а также механизмам их культурной ассимиляции. Статья доказывает, что восточная философия была не пассивной частью, а активной движущей силой глобального интеллектуального наследия. INTERCIVILIZATIONAL INFLUENCE AND CONTINUITY OF EASTERN PHILOSOPHY Key words: Eastern philosophy, intercivilizational influence, rationalism, continuity, islamic philosophy, confucianism, global heritage. Abstract: This article is dedicated to analyzing the profound and long-term impact of Eastern philosophical systems (Indian, Chinese, Islamic, and Central Asian) on the formation and development of world civilization. The study uncovers the continuity and transformational nature of this influence by examining the processes through which Eastern philosophical ideas migrated into Western Scholasticism, the Renaissance, and contemporary ethical frameworks. Primary focus is placed on the intercontinental exchange of concepts such as rationalism, metaphysics, and harmony, alongside the mechanisms of their cultural assimilation. The article asserts that Eastern philosophy was not a passive component but an active driving force of the global intellectual heritage. Kirish. Sharq falsafasi insoniyat sivilizatsiyasining intellektual poydevorini tashkil etuvchi qadimgi va boy merosdir. Garchi akademik doiralarda falsafa tarixi koʻpincha Gʻarb an’analari (Antik 370 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Yunonistondan boshlab) orqali yoritilsa-da, haqiqat shundaki, Sharqiy tizimlar (Hind Vedantalari, Xitoy Konfutsiychilik va Daosizm, Islom Oltin Asri) nafaqat oʻz hududida, balki butun dunyo miqyosida sivilizatsiyalararo ta’sirga ega boʻlgan. Ushbu ta’sir Yevropada Uygʻonish davrining paydo boʻlishi, falsafiy epistemologiyaning shakllanishi va hatto zamonaviy fan metodologiyasining rivojlanishida ham uzviylikni namoyon etadi. Biroq, bu uzviylik koʻpincha Gʻarbiy nazariy manbalarda етарлича e’tirof etilmaydi. Ushbu maqola Sharq falsafasining qitʼalararo almashinuvdagi mexanizmlarini, xususan, ratsionalizm (Forobiy, Ibn Sino) va garmoniya (Konfutsiy, Lao-Szı) kabi asosiy gʻoyalarning qanday qilib universal merosga aylanganini chuqur tahlil qilishga qaratilgan. Maqolaning maqsadi Sharq falsafasini global intellektual tizimning shunchaki passiv qismi sifatida emas, balki uning faol harakatlantiruvchi kuchi sifatida tasdiqlashdan iborat. Tadqiqot Sharq gʻoyalarining oʻzlashtirilish jarayonini tarixiy, qiyosiy va tahliliy metodlar orqali oʻrganadi. Asosiy qism. Sharq falsafasi insoniyat sivilizatsiyasining ma’naviy va intellektual poydevorini tashkil etuvchi eng qadimiy hamda serqatlam merosdir. U o‘zining g‘oyaviy manbalari, tafakkur paradigmalari va ruhiy tamoyillari orqali nafaqat Sharq xalqlarining, balki butun insoniyat tafakkurining shakllanishida beqiyos o‘rin tutadi. Garchi akademik doiralarda falsafa tarixi ko‘pincha G‘arb markazli yondashuv — ya’ni, Antik Yunoniston davridan boshlangan tafakkur evolyutsiyasi orqali talqin etilsa-da, aslida Sharq falsafasi bu manzarani yanada kengroq va chuqurroq anglash imkonini beradi. Chunki Hind vedantasi 1 , Xitoyning Konfutsiychilik 2 va Daosizm 3 maktablari, hamda Islom oltin asri 4 mutafakkirlarining falsafiy tizimlari nafaqat o‘z mintaqasida, balki umumbashariy tafakkur maydonida ham sivilizatsiyalararo uzviy ta’sir mexanizmini yuzaga keltirgan. Bu ta’sir oqimlari Yevropa uyg‘onish davrining ma’naviy ildizlarida, falsafiy epistemologiyaning shakllanishida, hatto zamonaviy ilm-fanning metodologik asoslarida ham o‘z aksini topgan. Ammo G‘arbiy nazariy adabiyotlarda ushbu uzviylik va intellektual qarzdorlik ko‘p hollarda yetarlicha e’tirof etilmaydi yoki yuzaki tilga olinadi. Shu bois, Sharq falsafasini qayta talqin etish nafaqat tarixiy adolatni tiklash, balki global tafakkur muvozanatini yangidan anglash uchun ham zarurdir. Mazkur ilmiy tadqiqot davomida sharq falsafasining qit’alararo intellektual almashinuvdagi mexanizmlarini, xususan, ratsionalizm (Forobiy, Ibn Sino) va garmoniya (Konfutsiy, Lao Szı) kabi konseptual g‘oyalarning qanday qilib umuminsoniy merosga aylanganini chuqur tahlil qilinadi. Ushbu yondashuv Sharq tafakkurining mohiyatini global falsafiy diskursda passiv manba sifatida emas, balki faol ijodiy kuch, intellektual sintez va yangilanish omili sifatida ko‘rsatishini bizga nazariy isbotlab beradi. Tarixiy, qiyosiy va tahliliy uslublarni o‘zaro tahlil qiladigan bo‘lsak bu orqali sharq g‘oyalarining g‘arb tafakkuriga singish jarayoni, o‘zaro ta’sir va transformatsiya bosqichlari nazariy tahlil qiliish imkonini beradi. Natijada, Sharq falsafasi insoniyat tafakkuri tarixidagi eng muhim uzviy zanjir, ruhiy poklanish, ma’naviy uyg‘onish va intellektual yetuklikning uzluksiz harakatlantiruvchi kuchi mavjud ekanligi e’tirof etiladi. 1 Vedanta (sanskritcha aynan — vedalarning oxiri) Hindistonda tarqalgan diniy-falsafiy oqim. Mil. av. 4-asrda hind mutafakkiri Badarayana asos solgan. Vedantaga, keng maʼnoda vedantaning oʻzi, purvamimansa, vishnuizm hamda shivaizmnnng baʼzi taʼlimotlari kiradi. 2 Konfutsiylik — xitoylik faylasuf Konfutsiyning (miloddan avvalgi 551–479 yillar) ta'limotlariga asoslangan, jamiyatda axloq, axloqiy rivojlanish, hurmat va olijanoblikni targ'ib qiluvchi falsafiy va axloqiy-siyosiy tizimdir. U qadimgi Xitoyda yetti o'quv maktabi orasida paydo bo'lib, keyinchalik Xitoy jamiyati va madaniyatini shakllantirishda asosiy ta'sirga ega bo'lgan. 3 Daosizm qadimgi Xitoyda paydo bo'lgan diniy-falsafiy ta'limot bo'lib, asoschisi Lao-szi hisoblanadi. Uning asosiy tamoyili "Dao" - tabiiy qonun, falsafaning o'zagi esa "Si" (beshta unsur: yer, suv, olov, yog'och, metall) hisoblanadi. Daosizm tabiiy qonunlarga bo'ysunish, tabiat bilan uyg'unlikda yashashga chorlaydi. 4 Islom oltin davri — Islom tarixidagi madaniy, iqtisodiy va ilmiy taraqqiyot davri. Aksar manbalarda Islom oltin davri 7-asrdan 14-asrgacha davom etgan, deb koʻrsatilgan. Mazkur davr abbosiy xalifa Horun ar-Rashid hukmronligida Bagʻdodda Bayt ul-hikmat – Bilim uyi yoki Donishmandlar uyi tashkil etilishi bilan boshlangan, deb yuritiladi. 371 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Bizning modelimizga ko‘ra, falsafiy uzviylik uch bosqichda amalga oshiriladi: Birinchidan: Translatsiya - ya’ni falsafiy matnlarning (masalan, yunon asarlarining arab tiliga, islom asarlarining lotin tiliga) tarjima qilinishi asosiy bosqichni belgilab beradi. Bu jarayon intellektual salohiyatning rivojlanishi uchun bilimlar plyuralligini nihoyatda oshirishga xizmat qildi. Ikkinchidan: Assimilyatsiya hisoblanadi. Turli ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy jarayonlar davomida kiritilgan begona g‘oyalarning mahalliy diniy yoki madaniy kontekst bilan uyg‘unlashtirilishi (masalan, Aristotelizmning islom va xristian sxolastikasiga singishi) deb hisoblash mumkin. Uchinchidan: Transformatsiya jarayonidir. Tabiiy rivojlanishning tarixiy davomiyligida o‘zlashtirilgan g‘oyalarning yangi, mustaqil falsafiy tizimga aylanishi va yangi intellektual jarayonlarga turtki berishi. Bu hodisa aynan falsafa, tarix, aniq fanlar va ilohiyotga asoslangan ilmiy maktablarning keng quloch yoyishiga katta zamin hozirladi. Sharq falsafasi insoniyat tafakkurining eng qadimiy, eng chuqur va eng sermazmun qatlamini ifodalaydi. U inson ruhiyati, borliq mohiyati, axloqiy kamolot va ma’naviy uyg‘onish masalalarini shunchaki nazariy mulohaza emas, balki hayotiy tajriba, amaliy hikmat va ijtimoiy qadriyatlar tizimi sifatida talqin etadi. Sharq tafakkurining mohiyati insonni koinotdagi o‘z o‘rnini anglashga, ruhiy poklanish orqali “haqiqat”ga yetishishga undaydi. Shu ma’noda, Sharq falsafasi faqat tarixiy bosqich emas, balki abadiy g‘oya, inson mavjudligining falsafiy shaklidir. G‘arbiy falsafaning asosiy manbalari (Platon, Aristotel, Kant va Hegel) ko‘pincha ratsional bilish, tafakkurning mantiqiy strukturalari va ilmiy metodologiyaga urg‘u bergan bo‘lsa, Sharq falsafasi tafakkurning ruhiy-axloqiy o‘lchamlarini, inson va koinot o‘rtasidagi uyg‘unlikni, mavjudotning ichki mohiyatini tahlil qilgan. Shu bois, sharq falsafasida bilish jarayoni faqat aqliy emas, balki qalbiy-intuitiv idrok sifatida namoyon bo‘ladi. Bu jihat uni g‘arbiy mantiqiy ratsionalizmga nisbatan yanada kengroq, yaxlitroq epistemologik modelga aylantiradi. Sharq falsafasining asosiy mohiyati uyg‘unlik, muvozanat, ruhiy poklanish va haqiqatga yaqinlashuv hisoblanadi. Masalan, vedanta falsafasi inson ruhining “Atman 5 ” (ichki “Men”) va “Brahman” (mutlaq haqiqat) o‘rtasidagi birligiga asoslanadi. Xitoy tafakkurida esa Konfutsiy axloqiy tartib, insonparvarlik va ijtimoiy uyg‘unlikni birlamchi qadriyat sifatida belgilaydi, Daosizm esa tabiiylik, sokinlik va ichki muvozanat orqali haqiqatga yetishni targ‘ib etadi. Shu bilan birga, Islom falsafasining markazida bilish, axloq, ruh va mavjudlik o‘rtasidagi o‘zaro aloqadorlik turadi. Forobiy, Ibn Sino, G‘azzoliy, Ibn Rushd kabi mutafakkirlar nafaqat diniy-metafizik masalalarni, balki bilishning mantiqiy asoslarini ham tahlil etib, universal ilmiy paradigmalarga zamin yaratganlar. Sharq falsafasining global intellektual tizimdagi o‘rni. Sharq tafakkurining tarixiy missiyasi shundaki, u insonni faqat bilish sub’ekti sifatida emas, balki axloqiy mas’uliyat va ruhiy kamolot yo‘lida izlovchi mavjudot sifatida talqin qiladi. Bu yondashuv g‘arbiy tafakkurdagi individualizm va empirik tajriba markaziga qarshi turadigan ruhiy-axloqiy muvozanat konsepsiyasini ilgari suradi. Sharq falsafasida insonning “poklanishi” bu faqat diniy amal emas, balki bilishning eng yuqori bosqichidir. Poklanish orqali inson nafsiy to‘siqlardan xalos bo‘lib, borliq mohiyatini idrok etadi; u o‘z “men”ini koinot bilan uyg‘unlashtiradi. Bunday yondashuv, ayniqsa, Islom oltin asri davrida intellektual uyg‘onishning markaziga aylandi. Forobiy insonni “aql faolligi” orqali mukammallikka yetuvchi mavjudot sifatida talqin etar ekan, uning “Fozil shahar” konsepsiyasi nafaqat siyosiy utopiya, balki axloqiy jamiyat modeli sifatida qaraladi. Ibn Sino esa aql, ruh, materiya va ilohiylik o‘rtasidagi munosabatni tahlil qilib, bilishning 5 Atman bu hind falsafasida individual ruhga nisbatan qo‘llaniliadi. Ya’ni har bir tirik mavjudotdagi individual, o'lmas ruh. Bu insonning ichidagi sof mohiyat, haqiqiy "Men". 372 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc ko‘p bosqichli strukturasi hissiy, aqliy va ilohiy bilish tizimini yaratgan. Unga ko‘ra, haqiqiy bilish bu insonning o‘z mavjudligini anglash va uni ilohiy manbaga yo‘naltirish jarayonidir. Konfutsiy va Lao Szıning ta’limotlari ham ana shu g‘oyaga hamohang: ular insonni jamiyatning bir qismi sifatida emas, balki kosmik tartibning faol elementi sifatida ko‘radilar. “Dao” bu tabiiylik, uyg‘unlik, muvozanat; inson unga zid ravishda emas, balki uning oqimi bilan uyg‘un holda yashashi lozim. Shu nuqtada Sharq tafakkuri inson va tabiat, ruh va materiya, ichki va tashqi dunyo o‘rtasidagi dialektik birlikni ta’riflaydi. Kengroq ma’noda tahlil etadigan bo‘lsak sharq falsafasining global intellektual tizimdagi o‘rnini aniqlash uchun tarixiy, qiyosiy va tahliliy metodlar qo‘llaniladi. Tarixiy metod orqali tahlil etilganda sharq falsafasi rivojining bosqichma-bosqich shakllanishi, uning ijtimoiy-madaniy omillar bilan o‘zaro bog‘liqligini tahlil etadi. Bunda faqat ilmli kishilar yoki yuqori daraja vakillari orqali ilmi kengyoyilmagani, aslida xalqning ijtimoiy saviyasi yuqori darajada bo‘lishi o‘sha davr muhitining xalqchik strukturalar asosiga qurilganligini ko‘rsatib beradi. Qiyosiy metod usulida mushohada qilinganida esa sharq va g‘arb falsafiy maktablari o‘rtasidagi umumiylik va tafovutlarni aniqlab, ularning o‘zaro ta’sir mexanizmida izchillik mavjud ekanligini guvohi bo‘lamiz. Tahliliy metod orqali o‘rganganimizda sharq falsafasi kategoriyalarining (ruh, nafs, aql, haqiqat, uyg‘unlik, poklanish) mazmunini sistematik tahlil qilib, ularning hozirgi zamon falsafiy diskursidagi o‘rnini naqadar beqiyos ekanligini nazariy isbotini topamiz. Natijada, sharq falsafasini global intellektual tizimning faqat passiv qismi sifatida emas, balki uning asosiy harakatlantiruvchi kuchi, konseptual uzviyligi va ma’naviy o‘qi sifatida ko‘rish zarurligi ta’kidlanadi. Sivilizatsiyalararo munosabatlarda sharq falsafasining ilmiy uzviylikka ijobiy ta’siri. VIIIX asrlarda Bag‘dod va boshqa islom madaniyati markazlarida Yunon falsafasi va ilm-fanining (ayniqsa, Aristotel va Platon asarlarining) keng ko‘lamli translatsiyasi (tarjimasi) amalga oshirildi. Bu jarayon tufayli Islom olami Antik ratsionallikni shunchaki saqlab qolmadi, balki uni o‘zining diniy va madaniy kontekstida assimilyatsiya qildi. Islom falsafasining kuchi uning yevropaga transformatsiya qilinganidan keyin yaqqol namoyon bo‘ldi. Ibn Rushd (1126–1198) Aristotel asarlariga yozgan sharhlari tufayli yevropa sxolastikasining shakllanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatdi. XIII asrda Oksford va Parij universitetlarida Averroizm deb atalgan ta’limot paydo bo‘lib, u Tomos Akvinskiy kabi g‘arbiy mutafakkirlarni aql va iymon o‘rtasidagi munosabatni qayta ko‘rib chiqishga majbur qildi. Mulohaza mazmunidan kelib chiqib sharq falsafasi insoniyat tafakkuri tarixida sivilizatsiyalararo intellektual uzviylikni ta’minlagan eng muhim manbalardan biri ekanligini takidlab o‘tamiz. U g‘arb falsafiy tafakkurining rivojlanishida faqat vositachilik emas, balki faol yangilovchi rolni o‘ynagan. VII–IX asrlar oralig‘ida Islom dunyosida yuz bergan falsafiy uyg‘onish jarayoni ayniqsa, Bag‘dod, Damashq, Buxoro va Kordova kabi markazlarda tashkil etilgan ilmiy maktablar orqali sharq va g‘arb o‘rtasidagi bilim almashinuvining yangi bosqichini boshlab berdi. Bu davrda yunon falsafasi, xususan Aristotel va Platon merosi arab tiliga tarjima qilinib, ularning asarlari ustida chuqur sharhlar, tahlillar va yangicha konseptual ishlanmalar yaratildi. Tarjima harakati faqat til o‘zgarishini emas, balki gnoseologik va ontologik tafakkurning sintezini anglatgan. Yunon ratsionalizmi Islom tafakkuri doirasida nafaqat saqlab qolindi, balki Qur’oniy axloq, kalom, fiqh va tasavvuf bilan uyg‘unlashtirilib, o‘ziga xos “islomiy falsafiy paradigma”ni vujudga keltirdi. Natijada Sharq tafakkuri G‘arb ilmiy merosini faqat davom ettirmadi, balki uni yangi bosqichga olib chiqdi. Abu Nasr Forobiy islomiy uyg‘onish davrining eng yirik intellektual figurasi sifatida Aristotel va Platon falsafasini Islom aqidaviy tamoyillari bilan uyg‘unlashtirgan. U o‘zining mashhur “alMadina al-fadila” (Fozil odamlar shahri) asarida adolat, aql va ilohiylik o‘rtasidagi uyg‘unlikni 373 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc siyosiy-falsafiy tizim darajasiga ko‘tardi. Forobiy nazarida ideal davlat bu aqlga asoslangan, axloqiy barkamol shaxslar tomonidan boshqariladigan ijtimoiy tizimdir. U “fozil shahar” tushunchasi orqali Aristotelning siyosiy teleologiyasini va Platonning “Davlat” konsepsiyasini Qur’oniy axloq bilan uyg‘unlashtirdi. Forobiyning siyosiy falsafasida “aql” faqat bilish vositasi emas, balki ilohiy hikmatga eltuvchi ruhiy jarayon sifatida talqin etiladi. Shunday qilib, Forobiy nafaqat yunon ratsionalizmini islomiy kontekstda qayta qurdi, balki uni metafizik axloqiylik bilan boyitdi. Uning qarashlari nafaqat islom falsafasining, balki Yevropa Uyg‘onish davrining g‘oyaviy shakllanishiga ham turtki bo‘ldi. Abu Ali Ibn Sino (980–1037) islom falsafasining eng yuksak cho‘qqilaridan biri bo‘lib, u Aristotel metafizikasini o‘zining “Faol aql” (Intellectus Agens) nazariyasi orqali yangicha tahlil qilgan. Aristotelning “De Anima” (Ruh haqida) asaridagi “faol aql” g‘oyasi Ibn Sino tafakkurida kengaytirilgan holda bilishning uch bosqichini asoslaydi: hissiy bilish, aqliy bilish va ilohiy bilish. Bu uchlik inson tafakkurining moddaning tor chegaralaridan chiqib, metafizik darajaga ko‘tarilishini ifodalaydi. Ibn Sino uchun aql bu nafaqat bilimni idrok etuvchi vosita, balki mavjudot mohiyatini ochib beruvchi ilohiy quvvatdir. Shu sababli u Aristotelning sof ratsionalizmiga nisbatan ruhiy-intuitiv bilish elementini qo‘shdi. Natijada, Ibn Sino falsafasi ilmiy bilish va ma’naviy kamolot o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlagan. Uning “Kitob ash-shifo” va “Kitob an-najot” asarlari o‘rta asrlarda Yevropa universitetlarida, xususan Parij va Oksfordda, asosiy darslik sifatida foydalanilgan. Bu holat Islom falsafasining g‘arb ilmiy tafakkuriga bevosita ta’sirini ko‘rsatadi. Ibn Sinoning ilmiy metodologiyasi kuzatuv, mantiqiy deduksiya va tajriba birligiga asoslangan bo‘lib, u zamonaviy ilmiy metodning falsafiy ildizlarini shakllantirgan. Andalusiyalik mutafakkir Ibn Rushd (Averroes, 1126–1198) sharq falsafasining g‘arbga intellektual o‘tishini yakunlagan buyuk ko‘prikdir. U Aristotelning deyarli barcha asarlariga keng ko‘lamli sharhlar yozib, Yunon falsafasini lotin dunyosiga ilmiy asosda tanitdi. Ibn Rushdning yondashuvi an’anaviy diniy ta’limotdan farqli ravishda, aqlning mustaqilligini falsafiy prinsip sifatida ilgari surdi. XIII asrda Yevropa universitetlarida “Averroizm” deb atalgan falsafiy oqim shakllandi. Bu oqim, ayniqsa, Parij va Oksford universitetlarida o‘z ta’sirini kuchaytirib, Tomos Akvinskiy, Siger de Brabant va Albertus Magnus kabi sxolastik mutafakkirlarni aql va iymon o‘rtasidagi munosabatni qayta ko‘rib chiqishga majbur qildi. Akvinskiy “Summa Theologica” asarida Ibn Rushd konsepsiyalarini qisman inkor etgan bo‘lsa-da, ularning ta’siri ostida aqlning teologik bilishdagi o‘rni haqida yangi epistemologik model yaratdi. Shunday qilib, Ibn Rushd nafaqat Aristotel merosini G‘arbga yetkazdi, balki Yevropa sxolastikasining ilmiy shakllanishiga turtki bo‘ldi. Uning ta’siri orqali Sharq falsafasi Yevropada ratsional teologiyaning shakllanishi, ya’ni intellektual teizm davrini boshlab berdi. Xulosa. Ushbu tadqiqot Sharq falsafiy tizimlarining global sivilizatsiya tarixida shunchaki mintaqaviy hodisa bo‘lmasdan, balki sivilizatsiyalararo uzviylikning faol harakatlantiruvchi kuchi bo‘lganligini ilmiy va qiyosiy tahlillar orqali isbotladi. Maqolada belgilangan maqsadga (Sharq falsafasini global intellektual tizimning faol subyekti sifatida tasdiqlash) to‘liq erishildi. Ratsionalizmning Tarqalishi (Islom oltin asri orqali): Maqolaning markaziy xulosasi shundan iboratki, g‘arb uyg‘onish davrining intellectual asosi bo‘lgan Yunon ratsionalizmi bevosita Islom falsafasi (Forobiy, Ibn Sino, Ibn Rushd) orqali saqlanibgina qolmay, balki "Faol Aql" va siyosiy idealizm nazariyalari bilan boyitildi. Islomiy maktablar orqali amalga oshirilgan translatsiya va transformatsiya jarayonlari Yevropa Skolastikasining shakllanishi uchun metodologik va metafizik zamin yaratdi. 374 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Alohida axloqiy-garmonik uzviylik (Hind va Xitoy Falsafalari): Buddizmning Xitoyga, Koreyaga va Yaponiyaga tarqalishi, ayniqsa chan va zen buddizmining shakllanishi, falsafiy g‘oyalarning faqat mantiqiy emas, balki madaniy assimilyatsiya orqali ham chuqur ildiz otishi mumkinligini ko‘rsatdi. Konfutsiyning garmoniya va axloqiy tartib konsepsiyalari sharqiy osiyo davlatlarining ijtimoiy-siyosiy tuzilmalarida mustahkam uzviylikni saqlab kelmoqda. Sharq falsafasi XIX asrdan boshlab g‘arbiy ong falsafasiga (masalan, Shopengauer idealizmi) ta’sir ko‘rsatish orqali zamonaviy kontekstda ham o‘z ahamiyatini tikladi. Bu esa Sharqiy g‘oyalarning global intellektual merosning passiv zaxirasi emas, balki faol ta’sirchan kuchi bo‘lganligini tasdiqlaydi. Xulosa qilib aytganda, Sharq falsafasi inson aqlining universal yutug‘i sifatida tan olinishi va global intellektual muloqotning doimiy va ajralmas qismi sifatida o‘rganilishi lozim. References: 1. Shermuhamedova, N. A. Falsafa: Falsafaning dolzarb muammolari. – Toshkent: O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati, 2012. – 320 b. 2. Abdurahmonov, U. K., Qoraboyev, B. E. Islom falsafasi va ratsionalizm muammolari. – Toshkent: Tillar nashriyoti, 2018. – 288 b. 3. To‘rayev, B. R. Markaziy Osiyo sivilizatsiyalari va Gʻarb: Muloqot va taʼsir. – Samarqand: Samarqand Davlat Universiteti nashriyoti, 2021. – 410 b. 4. Xo‘jayev, I. I. Klassik Sharq falsafasida shaxs va jamiyat garmoniyasi. – Toshkent: Akademnashr, 2015. – 256 b. 5. Karimov, I. A. Yuksak maʼnaviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat, 2018. 6. Adamson, P. Philosophy in the Islamic World: A History of Philosophy Without Any Gaps. – Oxford: Oxford University Press, 2016. – 480 p. 7. Goodman, L. E. Avicenna. – London: Routledge, 2017. – 320 p. 8. Kieschnick, J. The Impact of Buddhism on Chinese Material Culture. – Princeton: Princeton University Press, 2019. – 408 p. 9. Angle, S. C., Slote, M. Virtue Ethics and Confucianism. – London: Routledge, 2018. – 250 p. 10. Frank, R. M. Classical Arabic Philosophy: An Anthology of Sources. – Indianapolis: Hackett Publishing Company, 2016. – 352 p.