ILK O'RTA ASRLARDA MOVAROUNNAHRDA QOG'OZ VA ILM FAN RIVOJI

417 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc ILK O‘RTA ASRLARDA MOVAROUNNAHRDA QOG‘OZ VA ILM FAN RIVOJI Jo‘rayev Muxriddin Xasanovich Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Katta o‘qituvchi Email: [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17646484 Annotatsiya. Ilmiy va madaniy hayotning rivojlanishida qog’ozchilik sanʼati muhim oʻrin tutadi. Dastlabki davrlarda yozuv juda nozik teri ustiga yozilgan. Ilmiy asarlarning koʻpayishi bilan teriga boʻlgan ehtiyojni qondirish qiyinlashgan va shu tariqa qog’ozchilik sanʼati paydo boʻlgan. Movarounnahr mintaqasida Soʻgʻdliklar qog’oz ishlab chiqarishni bilishgan. Samarqandning ipak Qog’ozlari juda mashhur edi. Arablar qog’oz yasashni Movarounnahrni fath etganlaridan keyin Samarqandlik Soʻgʻdlardan oʻrganganlar. Samarqandda birinchi marta qog’oz ishlab chiqarish Talas jangida asir olingan Xitoylik askarlar Samarqandliklarga qog’oz yasashni oʻrgatganlaridan keyin boshlangan. Kalit soʻzlar: Qogʻozchilik sanʼati, Ilmiy va madaniy hayot, Movarounnahr mintaqasi, Soʻgʻdlar, Samarqand ipak qogʻozi, Talas jangi, Lattadan qogʻoz ishlab chiqarish, Misr papirusi, Musulmonlar, Madaniyat va ilm rivoji, Qogʻozning tarqalishi, Sharq va Gʻarb. THE DEVELOPMENT OF PAPER AND SCIENCE IN TRANSOXIANA DURING THE EARLY MIDDLE AGES Abstract: The art of papermaking holds a significant place in the development of scientific and cultural life. In the early periods, writing was done on very thin leather. As the number of scholarly works increased, the demand for leather became difficult to meet, leading to the emergence of the art of papermaking. In the Transoxiana region, the Sogdians were skilled in paper production. Samarkand's silk paper was highly renowned. The Arabs learned the craft of papermaking from the Sogdians of Samarkand after conquering Transoxiana. Paper production in Samarkand began when Chinese soldiers captured during the Battle of Talas taught the people of Samarkand how to make paper. Keywords: The art of papermaking, Scientific and cultural life, Transoxiana region, Sogdians, Samarkand silk paper, Battle of Talas, Paper production from rags, Egyptian papyrus, Muslims, Advancement of culture and knowledge, Spread of paper, East and West Kirish. Bloom (2015, s. 25) ning ifodasiga koʻra, qog’oz oʻsimlik ildizidan olingan seluloza tolalari suv bilan qorilishi, hosil boʻlgan xamir elakdan suzilishi va keyin quritilishi orqali olinadigan yozuv materialidir. Qog’oz soʻzining kelib chiqishi haqida Tekin (2017, s. 50) Soʻgʻd tilidagi kag’da yoki kagdiyak soʻzlari Uygʻurchaga kegde shaklida; fors tiliga esa kag’iz (Forscha: ذغاك ) shaklida oʻtganligini taʼkidlaydi. Kag’iz soʻzi fors tilidan Islom dunyosiga qog’oz (Arabcha: دغاك ) shaklida kirganligini ifodalaydi. Tekin soʻzning kelib chiqishi haqida turli fikrlar mavjud boʻlsa-da, keng tarqalgan fikr uning Xitoy tilidan kelib chiqqanligi haqidadir. Pedersen (2018, s. 67) Hirthdan iqtibos keltirgan maʼlumotida, arab tiliga fors tilidan oʻtgan bu soʻzning kelib chiqishi Xitoy tilidagi tut daraxtidan olingan qog’oz maʼnosini bildiruvchi kog-dz soʻzidan olinganligini taʼkidlaydi. Hsu Shen tomonidan milodiy 100-yillarda yozilgan Shuo-Wen Chieh-Tzu asarida qog’oz uchun berilgan chih soʻzi endi tolalardan tashkil topgan qatlam shaklida taʼriflangan (Tsuen-Hsuin, 1985, s. 35). Biroq Laufer (1919, s. 557, 559) ga koʻra, garchi eronliklar qog’oz haqidagi maʼlumotni xitoyliklardan olgan boʻlsalar ham, ular qog’oz uchun ishlatgan atamaning kelib chiqishi na chih soʻziga, na ku-chih soʻziga asoslanadi. Lauferning fikricha, qog’oz soʻzi fors tiliga (kag’iz, kagaz) va fors tilidan arab 418 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc tiliga (qog’oz) uygʻur turkchisidagi kag’at yoki kag’as soʻzlaridan oʻtgan. Baʼzi turkiy lahjalarda kag’as soʻzining maʼnosi daraxt poʻstlogʻi maʼnosini bildirishini ham taʼkidlaydi. Shuningdek, V/XI asrda yashagan Mahmud Qoshgʻariy Devonu lug’ati’t-turk asarida kadiz (kaziz) soʻziga daraxt poʻstlogʻi maʼnosini bergan va shu asrda yashagan Yusuf Xos Hojibning Qutadg’u bilig asarida qog’oz soʻzi kagaz va kagid shaklida qayd etilgan (Akkuş, 2015, s. 164). Arablar papirus va baʼzan ham pergament uchun ishlatgan kirtas soʻzini qog’oz uchun ham ishlatganlar. Biroq ular qog’oz uchun eng keng tarqalgan soʻz varaq (Arabcha: قرو ) boʻlib, u “yaproq” maʼnosini bildiradi. Ushbu soʻzdan qog’oz ishlab chiqaruvchi va bir vaqtning oʻzida kitob nusxa koʻchiruvchi va kitob savdosi bilan shugʻullanuvchi maʼnosini bildiruvchi varroq (Arabcha: قرو ) soʻzi hosil qilingan. Shuningdek, varaq soʻzidan olingan viroqa (Arabcha: ةقارو ) qog’oz ishlab chiqarish maʼnosini bildiradi (Bloom, 2001, s. 47). Qog’ozning kashfi milodiy 105-yilda Xitoy saroy xodimi Tsai Lun (vaf. milodiy 121) ga nisbat beriladi. Biroq, Xitoyning shimoliy va shimoli-gʻarbiy hududlarida olib borilgan arxeologik tadqiqotlar natijasida olingan maʼlumotlar qog’ozning kashfini miloddan avvalgi II asrgacha choʻzadi. Lattalarning suvda qorilishi va aralashirilib suzilishi jarayonida ingichka bir qatlam sifatida olinishi gʻoyasi natijasida paydo boʻlgan qog’oz milodiy I asrning dastlabki davrlarigacha Xitoyda yozuv materiali sifatida ishlatilmagan, ammo milodiy III asrdan keyin bambuk va yogʻoch tasmalarning oʻrnini toʻliq egallay olgan. Qog’oz ishlab chiqarishdagi rivojlanishdan soʻng, milodiy II asrdan boshlab sharqqa, milodiy III asrdan esa gʻarbga tarqala boshlagan (Tsuen-Hsuin, 1985, s. 2-3). Garchi Tsuen-Hsuin (1985, s. 3) qog’ozning milodiy VII asrgacha Hindistonga yetib bormaganligini aytgan boʻlsa-da, qog’oz ishlab chiqarishga oʻxshash eng qadimgi yozuv materiali sifatida yunon geografi Strabon (vaf. milodiy 24) ning asarlarining tarjimalari boʻlgan va X–XV asrlarga oid qoʻlyozmalarda zikr qilingan, Buyuk Iskandarning admirali Nearxos tasvirlagan sindosi deb nomlangan yozuv materiali mavjudligi taʼkidlanadi. Hind daryosi atrofidagi Sind mintaqasida miloddan avvalgi IV asrda olingan bu material toʻqimachilik mahsulotlari yoki zigʻirning qorilishi orqali qog’oz ishlab chiqarishga oʻxshash usulda olingan. Shu sababli, hozirgi kungacha yetib kelgan arxeologik dalil boʻlmasa-da, Hind mintaqasida qog’oz ishlab chiqarish maʼlum boʻlgan deb taxmin qilinadi (Ramaseshan, 1989, s. 104). Biroq Bloom (2017, s. 54) Hindistonda qog’oz ishlatilishi va ishlab chiqarilishi musulmonlar mintaqani bosib olganidan keyin boshlanganligini va hindularning bu vaqtgacha palma barglarini yozuv materiali sifatida ishlatganliklarini taʼkidlaydi. Qog’ozning nega Xitoyda boshqa geografiyalarga qaraganda oldinroq kashf qilinganligini Tsuen-Hsuin quyidagicha izohlaydi: Qog’oz ishlab chiqarish uchun uchta asosiy material: suv, tolalar va elak kerak boʻladi. Birinchisi deyarli hamma joyda mavjud edi. Tolalar esa qadimgi dunyo boʻylab lattalardan yoki toʻqimachilikda ishlatiladigan zigʻir yoki kanopdan olinishi mumkin edi. Birinchi ikkala materialning birgalikda ishlatilishi keng tarqalgan edi. Biroq lattalarni qorib tolali holga keltirish va elak yordamida suvni suzib, olingan tolalarni qatlam shaklida ushlab turish maʼlum bir amaliyot emas edi. Ehtimol, xitoyliklarning qadim zamonlarda anʼanaviy ravishda amalga oshirgan paçavralarni suvda yuvish va keyin bir mat ustida latta tolalaridan gilamsimon qatlam olish jarayoni bu kashfga sabab boʻlgan. Qog’oz ishlab chiqarish, albatta, doimiy ishlab chiqarishni talab qiladigan kashf edi. Bu yerda muhim qadam bu doimiylikni taʼminlaydigan yangi va yangi xom ashyo ehtiyojini qondirish edi. Aynan shu nuqtada qog’oz tut daraxtining ishlatilish uchun mosligining kashf etilishi juda muhim edi… Milodiy II asrning boshida Tsai Lunga nisbat berilgan daraxt poʻstlogʻidan qog’oz ishlab 419 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc chiqarish haqidagi kashf ehtimol Tsai Lun yashagan mintaqa aholisining qog’oz tut daraxtiga tanishligi taʼsirida paydo boʻlgan. Qog’ozning kashfi va qog’oz ishlab chiqarishni rivojlantirishda yana bir muhim omil yaxshiroq yozuv materialiga boʻlgan ehtiyoj edi. Qog’oz Xitoyda qimmatbaho ipakka nisbatan arzonroq va nisbatan foydasiz boʻlgan bambuk yoki yogʻochga qaraganda ideal yozuv materiali edi. Biroq gʻarbda Qog’ozning papirus yoki pergamentga nisbatan bunday ustunligi mavjud emas edi… (1985, s. 3-4). Qog’oz Xitoyda Tsai Lundan oldin kashf qilingan boʻlsa-da, yuqoridagi iqtibosda ham koʻrsatilganidek, Tsai Lun qog’oz ishlab chiqarishga, xususan Qog’oz tut daraxti kabi ikkilamchi boʻlmagan yangi materiallardan foydalanish orqali uzluksiz va keng miqyosda ishlab chiqarish kabi yangiliklar kiritgan (Tsuen-Hsuin, 1985, s. 41). Shuningdek, Tez (2008, s. 37-38) odatda oʻrash kabi boshqa maqsadlar uchun ishlab chiqarilgan Qog’ozning aksincha, Tsai Lunning ayniqsa yozuv materiali sifatida qog’ozni davr imperatoriga taqdim etganligini taʼkidlaydi. Bugungi kunda mavjud boʻlgan eng qadimgi qog’oz namunasi 1957-yilda Pa-chhiao hududida topilgan boʻlib, Han sulolasi imperatori Wu-Ti davriga (miloddan avvalgi 140–87) tegishli hisoblanadi va ishlatilgan kanop tolalaridan olingan. Ustida yozuv mavjud boʻlgan eng qadimgi qog’oz namunasi esa 1942-yilda Chu-yen yaqinidagi Tsakhortei hududida qadimgi kuzatuv minorasi qoldiqlari orasida topilgan va 109–110 yillarga tegishli ekanligi aniqlangan. Xitoyda qog’oz ishlab chiqarish Han sulolasi davrida boshlangan, ammo Suy va Tang sulolalari davrida (III–X-asrlar) sezilarli darajada rivojlangan va imperiya chegaralaridan tashqariga tarqala boshlagan (Tsuen-Hsuin, 1985, s. 38, 41–43). Qog’ozning Xitoydan tashqariga tarqalishida muhim omillardan biri buddizm dinining va bu dinga oid yozma matnlarning tarqalishida Xitoyning oʻynagan roli boʻlgan. Xitoyning sharqiy qismida qog’oz Vetnam va Koreyaga buddist rohiblari va ularning shogirdlari tomonidan III asrdan boshlab yetkazila boshlangan. Yaponlar VII asr boshida (Koreya orqali) buddist rohiblari tomonidan Qog’oz Yaponiyaga olib kelinishi bilan tanishgan va 610-yillarda Yaponiyada qog’oz ishlab chiqarish boshlangan (Bloom, 2001, s. 38, 40; Hunter, 1978, s. 53). Tsuen-Hsuin (1985, s. 296) ga koʻra, keng tarqalgan fikrga qaramasdan, qog’oz ishlab chiqarish texnikasi xitoyliklar tomonidan sir sifatida saqlanmagan. Qog’ozning ayniqsa Xitoyning gʻarbiy qismiga tarqalishining nisbatan kechikishi Xitoyning bu hududlardan geografik va madaniy jihatdan uzoqda joylashganligi bilan bogʻliq. Chunonchi, buddizm dinining tarqatuvchilari oʻzlari bilan qog’oz va qog’oz ishlab chiqarish texnikasini Osiyo hududlariga ham olib kelishgan (Bloom, 2001, s. 38). Markaziy Osiyoning turli hududlarida Xitoy Han sulolasiga tegishli III–IV asrlarga oid qog’oz namunalari topilgan. Loulanda topilgan 252–310 yillarga va 263–280 yillarga oid namunalar, Dunhuang yaqinida topilgan soʻgʻdcha yozilgan 312–313 yillarga oid xatlar va yana shu davrga oid Turfanda topilgan qog’oz qoʻlyozmalari bularga misol boʻladi (Tsuen-Hsuin, 1985, s. 43; Haim va boshqalar, 2016, s. 162). Qog’ozning tarqalishiga yaxshi misol sifatida Dunhuangdagi bir gʻorda topilgan, IV–X-asrlarga oid 30.000 ga yaqin qog’oz toʻplamini keltirish mumkin. Katta qismi buddist sutralari, Tao va Konfutsiyga oid muqaddas matnlardan iborat boʻlgan toʻplamda xitoycha bilan bir qatorda sanskrit, soʻgʻdcha, fors, uygʻur va tibet tillarida yozilgan matnlar mavjud (Tsuen-Hsuin, 1985, s. 45). Buddist rohiblar bilan birga Ipak yoʻli boʻylab savdo qilgan savdogarlar ham qog’ozning Markaziy Osiyo shaharlarida Islom bu hududlarga kelishidan oldin ishlatila boshlanishiga sabab boʻlishgan (Bloom, 2001, s. 40). Miloddan avvalgi II asrdan boshlab Xitoy va uning gʻarbi Ipak yoʻli deb nomlanadigan, Yevrosiyoni qamrab olgan murakkab transport tarmogʻi bilan bogʻlangan. Bu savdo yoʻlining asosiy marshruti Changandan boshlanib, shimoli-gʻarbda Taklamakan choʻli orqali 420 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc davom etgan va Markaziy Osiyo va Eronga yetib borgan. Samarqand, Buxoro va Marv orqali janubga Bagʻdod, Damashq, Sharqiy Oʻrta yer dengizi sohiliga va u yerdan gʻarbga Istanbul tomon yoʻl olgan. Bu marshrut boʻylab joylashgan shaharlarda juda samarali boʻlgan, ham tijoriy, ham madaniy almashinuv amalga oshirilgan. Markaziy Osiyo va Xitoy oʻrtasidagi savdo va Xitoyning Markaziy Osiyo, Afgʻoniston, Hindiston va sharqiy Erondagi mavjudligi qog’ozning 1./7-asr oʻrtalarida bu geografiyada ishlatiladigan tovar sifatida paydo boʻlishiga imkon yaratgan (Loveday, 2001, s. 17– 18). Yaqin tarixlarda Tang sulolasi tomonidan birinchi Turk xoqonligi davlatiga qarshi hukmronligi tugatilgandan soʻng, turk mamlakatlari va Gʻoʻktürklar hukmronligidagi hududlar xitoyliklar tomonidan viloyat va tumanlarga boʻlingan. Movarounnahr alohida viloyat qilib tashkil etilgan; Sirdaryo va Amudaryo daryolari oraligʻidagi hudud, markazi Samarqand boʻlgan Soʻgʻd viloyati sifatida tashkil etilgan. Biroq bu hududlar Xitoy boshqaruvidan uzoqda joylashganligi sababli Xitoyning bu yerlar ustidan hukmronligi uzoq davom etmagan; II Turk xoqonligi davlati tashkil topganidan keyin (Xitoyning mintaqadagi taʼsiri davom etgan boʻlsa-da) yana turk hukmronligiga oʻtgan. Boshqaruv turk sulolalari qoʻlida boʻlishiga qaramasdan, ayniqsa Soʻgʻdda boʻlgan holda mintaqada madaniy va maʼnaviy jihatdan Eron taʼsiri kuchli boʻlgan (Aydınlı, 2018, s. 172–175). Bu davrda hali Soʻgʻdning markazi boʻlgan Samarqand, keyingi jarayonda musulmonlar tomonidan bosib olinishi bilan birga Islom dunyosida qog’oz ishlab chiqarish boshlangan va ishlab chiqarish markaziga aylangan joy sifatida tarixdagi oʻrnini egallagan. Muhokama va natijalar. Samarqandda birinchi marta qog’oz ishlatilishi, keyinchalik bu yerda qog’oz ishlab chiqarish boshlanishi, musulmonlarning Samarqand ustidan taʼsiri va shu orqali mintaqada musulmonlar tomonidan birinchi marta qog’oz ishlab chiqarilishi qachon boshlanganligi haqida turli fikrlar mavjud. Muhammad Husayn ibn Halaf Tabriziyning fikricha, qog’oz birinchi marta 30/650-yilda Xitoydan savdo tovari sifatida Samarqandga kirib kelgan. Ispaniyalik sharqshunos Miguel Casiri (vaf. 1791) Ispaniyadagi Eskorial kutubxonasidagi arab qoʻlyozmalarini kataloglashtirish jarayonida topgan, 862/1482-yilga oid va ilgari Muhammad Husayn ibn Halaf Tabriziyning Burhon-i qotiy asarida ham zikr qilingan arab tarixiga oid qoʻlyozmada Ali ibn Muhammad al-Forisiy Samarqandda Xitoydan tashqarida boshqa hech qayerda topilmaydigan sifatli va chiroyli qog’oz ishlatilganligi va musulmon arablar Samarqandni 85/704-yilda bosib olganlaridan keyin qog’oz ishlab chiqarishni arablar tomonidan oʻrganilganligi haqida gapirgan (Bosch, 1981, s. 26; Karabacek, 2001, s. 15). Al-Forisiy mavzuni davom ettirib, Yusuf ibn Amr ismli bir kishi Samarqand bosib olinganidan keyin bu yerda qog’oz ishlab chiqarishni oʻrganganligini va Makkaga borish jarayonida bu hunarni boshqalarga oʻrgatganligini taʼkidlaydi. Casiri tomonidan topilgan qoʻlyozmada joy olgan va boshqa muallifga tegishli boʻlgan bir eslatmada esa Makkada birinchi marta 87/707-yilda Umar ismli bir kishi tomonidan qog’oz ishlatilganligi qayd etilgan (Karabacek, 2001, s. 15–16). Karabacek (2001, s. 16) bu kishi shu yili Makkada xalifa boʻlgan Umar ibn Abdulaziz (vaf. 101/720) boʻlishi mumkinligini taʼkidlaydi. Yusuf ibn Amr bozorni shakllantirish maqsadida Makkaga qog’oz olib kelgan boʻlishi mumkinligini aytadi, ham bu qog’oz, ham Umar ibn Abdulaziz tomonidan ishlatilgan qog’oz Xitoy qog’ozi boʻlganligini va Arabiston yarim orolida II./VIII asrda qog’oz ishlab chiqarilishi yoʻqligi fikrini qoʻllab-quvvatlaydi. An-Nadimning Al-Fihrist asarida keltirilgan, Yahyo ibn Yamar (vaf. 89/708) tomonidan nusxa koʻchirilgan va ustoz Abu Asvad ad-Duʼaliyga (vaf. 69/688) tegishli boʻlgan asarda Xitoy qog’ozi koʻrganligi haqidagi maʼlumot bilan oʻz fikrini mustahkamlaydi. Bundan tashqari, Samarqandning musulmonlar tomonidan 704-yilda bosib olinganligi haqidagi maʼlumot haqiqatni aks ettirmaydi degan fikrni bildiradi. 421 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Hoernle (1903, s. 668) Karabacek bilan bir xil fikrni qoʻllab-quvvatlab, 84/704-yilda Samarqand hali turklar nazoratidagi Soʻgʻdning markazi boʻlganligini, 92/712-yilgacha boʻlgan bosqin urinishlari natijasiz qolganligini va faqat shu yili Samarqandning qatʼiy ravishda bosib olinganligini taʼkidlaydi. Keyingi yillarda ikkalasi ham turklar nazorati ostida boʻlgan Fargʻona va Toshkent oʻrtasidagi urushda Fargʻonaliklar Xitoyliklardan yordam soʻragan va Toshkent(Choch) magʻlubiyatga uchragan. Bu holatdan xafa boʻlgan davr Xuroson hokimi Abu Muslim (vaf. 137/755) Ziyod ibn Solihni mintaqaga yuborgan va Toshkent yaqinida 131/751-yilda boʻlib oʻtgan Talas jangida Xitoyliklar va turklar magʻlubiyatga uchragan. Bu jangda asir olingan Xitoylik hunarmandlar Samarqandga olib ketilgan va ulardan qog’oz yasash usuli oʻrganilgan (Hoernle, 1903, s. 668). TsuenHsuin ham (1985, s. 296) qog’ozning Xitoydan boshqa millatlarga tarqalishi ikki bosqichda amalga oshirilganligini; birinchi bosqich qog’oz va qog’ozdan olingan mahsulotlarning kelishi, keyingi bosqich esa qog’oz yasash usullarini qabul qilish shaklida boʻlganligini; mahalliy ishlab chiqarishga oʻtish odatda qog’ozning kelishidan kamida bir yoki ikki asr keyin sodir boʻlganligini taʼkidlab, arab dunyosining Xitoy bilan savdo va boshqa aloqalari tufayli ehtimol VII asrdan oldin Xitoy qog’ozi bilan tanishganligini aytadi; biroq qog’ozning 650-yilda Xitoydan Samarqandga kelganligi va 751yilda Talas jangi natijasida asir olinganlar Samarqandga olib ketilganligi bilan bu yerda qog’oz ishlab chiqarish boshlanganligi haqidagi tezisni keltiradi. Jangdan keyin asir olinganlar uygʻur turklari boʻlganligi va musulmonlar qog’oz tayyorlashni uygʻur turklaridan oʻrganganligi haqida fikrlar ham mavjud (Esin, 1978, s. 155). Yuqorida tilga olingan tezisga qaramasdan, Beveridge (1910, s. 162) Bobur Samarqandning Hazrati Usmon davrida Islom yurti boʻlganligini taʼkidlaganligini aytadi. Bundan tashqari, Xitoyliklarning Islom kelishidan oldin mintaqada taʼsirga ega boʻlganligini va Samarqandda Qog’oz ishlab chiqarish Xitoydagidek qadimiy boʻlishi mumkinligini taxmin qiladi. An-Nadim (2017, s. 100) Xurosonda zigʻirdan ishlab chiqarilgan va ishlab chiqarilishi baʼzilarga koʻra qadimgi davrlarda, baʼzilarga koʻra Umaviylar davrida, baʼzilarga koʻra esa Abbosiylar davrida boshlangan qog’oz mavjudligi haqida gapiradi. Baʼzilarga koʻra, bu qog’oz Xitoylik hunarmandlar tomonidan Xitoy qog’oziga oʻxshash tarzda Xurosonda ishlab chiqarilgan. Aydinli (2018, s. 179–223) birinchi Islom manbalariga koʻra Xurosonga qoʻshni hisoblangan Movarounnahrga birinchi jiddiy ekspeditsiyalar Xuroson hokimi Ubaydulloh ibn Ziyod (vaf. 67/686) tomonidan 54/674-yilda amalga oshirilganligini, bu ekspeditsiyalarda Samarqandga ham hujumlar uyushtirilganligini, bu urinishdan keyin Samarqandga birinchi ekspeditsiya 55–56/675–76-yillarda Said ibn Usmon ibn Affon (vaf. 61/680– 81) tomonidan amalga oshirilganligini taʼkidlaydi. Bu ekspeditsiyadan keyin 92/712-yilgacha bosqin urinishlari davom etgan; bu jarayonda uyushtirilgan ekspeditsiyalarda koʻp miqdorda oʻlja qoʻlga kiritilgan; Soʻgʻd yerlari atrofida joylashtirish siyosati amalga oshirilib, mintaqaning Islomlashtirilishi taʼminlangan va nihoyat 92/712-yilda Qutayba ibn Muslim (vaf. 96/715) tomonidan Samarqand qatʼiy ravishda bosib olingan. Shu bilan birga, Aydinli (2018, s. 373) ham Samarqandda qog’oz ishlab chiqarish Talas jangidan keyin boshlanganligi haqidagi rivoyatni (koʻproq qabul qilinganligini taʼkidlab) birinchi navbatda keltiradi; biroq Ibn Abu Tohir (vaf. 280/893) Xitoyliklar musulmonlar bosib olguniga qadar mintaqada hukmronlik qilganligini va hukmronliklari davrida bu yerda qog’oz ishlab chiqarish boshlanganligini taʼkidlagan maʼlumotga ham joy beradi. Yuqorida taʼkidlanganidek, turli fikrlar mavjud boʻlsa-da, Islom dunyosida Qog’oz ishlab chiqarish boshlangan joy va taxminiy davr haqida umumiy xulosaga kelish mumkin. Bunga koʻra, musulmonlar qog’oz bilan turli joylarda tanishgan va uni ishlatgan boʻlsalar ham, qog’oz ishlab chiqarishga II./VIII asrda Samarqandda boshlashgan. 422 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Bloom (2001, s. 45) ga koʻra, musulmonlarning Talas jangi natijasida asir olinganlar orqali qog’oz yasashni oʻrganganligi haqidagi hikoya, ayniqsa Abbosiylar davridagi Islom madaniyati uchun mintaqaning tobora ortib borayotgan ahamiyati kontekstida, qog’ozning Markaziy Osiyodan Islom dunyosiga qanday tarqalganligini ifodalovchi metaforik bir hikoya sifatida baholanishi kerak. Bu yerdan kelib chiqib, soʻz borayotgan davrda Abbosiylar hukmronligidagi Islom dunyosi va madaniyatiga toʻxtalish lozim. 41/661–132/750 yillari orasida hukm surgan Umaviylar sulolasi davrida qabilachilik taassubi, Umaviylar hukmronligi ostidagi arab boʻlmagan aholiga qaratilgan salbiy kamsitish, xalifalarning farovonlik va hashamatli hayoti, jamiyat nazarida Islom tamoyillariga zid boʻlgan hayot tarzi, Umaviylar hukmronligi tomonidan amalga oshirilgan zulmlarning Xudoning irodasi ekanligiga boʻlgan qarashlarga qarshi noroziliklar va sulola ichidagi nizolar jamiyatda hukmronlikka nisbatan norozilikning tobora ortib borishiga sabab boʻlgan. Bu noqulay muhitdan foydalanib, Hazrati Muhammadning amakisi Abbosning nevarasi Muhammad ibn Ali (vaf. 125/742–743) rahbarligida inqilobga tayyorgarlik koʻrish boshlandi. Inqilob targʻibotining markazi sifatida xilofat markazidan uzoqda joylashgan Xuroson tanlandi; Muhammad ibn Alining vafotidan keyin uning oʻrniga inqilobni boshqarish vazifasini oʻz zimmasiga olgan oʻgʻli Ibrohim (vaf. 132/749) ning qarori bilan fors millatiga mansub Abu Muslim Xurosondagi targʻibot faoliyatini olib borish vazifasini oʻz zimmasiga oldi. Mintaqada tobora kuchayib borayotgan Abu Muslim Xurosoning poytaxti Marvni egallab olgach, Umaviylarga qarshi gʻalabaga yaqinlashildi va nihoyat 132/749-yilda Abbosiylar xilofatni Umaviylar qoʻlidan olib qoʻydilar (Bozkurt, 2018, s. 20–37). Abbosiylarning birinchi davri boʻlgan 132/749–218/833 yillar orasi ham Abbosiylar hukmronligi, ham Islom madaniyatining eng yorqin va hashamatli davri boʻldi. Davlat hududi III./IX asrga kelib 8.619.517 km² ga yetdi. Bu davrning soʻnggi xalifasi Maʼmun davrida (h. 193/813– 213/833) Islom davlati sharqda Hindiston, Xitoy va Hind okeani, gʻarbda Qora dengiz va Anatoliya, shimolda Sibir, Kaspiy dengizi, Kavkaz va Pirene togʻlari, janubda esa Fors koʻrfazi, Hind okeani va Nubiya bilan oʻralgan holga keldi. Islom davlati eng yuqori farovonlik darajasiga shu davrda erishdi. Farovonlikni oshirish uchun qishloq xoʻjaligi va savdo rivojlantirildi va bunda muvaffaqiyat qozonildi (Zaydon, 2019, s. 365–366, 378, 408–409). Abbosiylar inqilobi amalga oshirilgan mintaqa boʻlgan Xuroson va Xurosonga qarashli Movarounnahr hududi ham keng va unumli yerlarni oʻz ichiga olganligi, ham Ipak yoʻli ustidagi shaharlari bilan qishloq xoʻjaligi va savdoda strategik ahamiyatga ega boʻldi (Zaydon, 2019, s. 414). Shu bilan birga, qadimiy madaniyatga ega boʻlgan Eron madaniyati taʼsiridagi mintaqa, Eron geografiyasidagi boshqa hududlar bilan birga Abbosiylar madaniyatining shakllanishida va Islom madaniyatining vujudga kelishi va rivojlanishida muhim rol oʻynadi (Gutas, 2017, s. 43; Oʻzgudenli, 2019, s. 46). Chunonchi, Abbosiylarning hokimiyatga kelishida arab boʻlmagan guruhlar, xususan eronliklarning taʼsiri juda katta boʻlib; birinchi davr Abbosiylar xalifalari davlat ideologiyasini Eron omili yoʻnalishida belgilashgan (Gutas, 2017, s. 39). Aynan shu nuqtada Islom madaniyatining oltin davri deb nomlanadigan davrda ilmiy va madaniy ishlarning tezlashishiga sabab boʻlgan tarjima harakatini boshlashdagi eng muhim omil, Gutasning fikricha (2017, s. 56, 59), Abbosiylar davlatining asl asoschisi boʻlgan Xalifa Mansur (vaf. 158/775) ning Xuroson aholisi orasida saqlanib qolgan Sosoniylar ideologiyasining eng aniq maqsadlarini qabul qilishi boʻldi. Sosoniylar barcha fanlarning manbai deb hisoblagan va dunyoning turli joylariga tarqalgan Avesto matnlarini birlashtirish va targʻib qilishni oʻz zimmalariga olganlar; bu matnlarning pahlaviy tilidan yangi fors tiliga, u yerdan arab tiliga tarjima qilinishini matnlarning mavjudligini saqlab qolish uchun zarur deb bilishgan. Xalifa Mansur ham oʻz davlatining 423 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc qonuniyligini mustahkamlash uchun bu siyosatni qoʻllab-quvvatladi va shu tariqa shakllanish bosqichidagi Abbosiylar jamiyatining ehtiyojlari tomonidan yaratilgan tarjima harakati boshlanib, ikki asrdan ortiq davom etdi (Gutas, 2017, s. 16, 48–52). Biroq, Islom dunyosida falsafiy va ilmiy faoliyatning boshlanishini boshqa madaniyatlar bilan aloqaga bogʻlash; aqliy fanlarning paydo boʻlishini faqat tashqi omillar bilan izohlash natijasiga olib keladi. Qadimiy falsafiy va ilmiy adabiyotning Islom dunyosiga oʻtkazilishi va bu yerda oʻzlashtirilib, yangi va oʻziga xos adabiyot sifatida taqdim etilishi koʻproq Abbosiylar davlat tuzumidan kelib chiqqan ehtiyojlar va tarjima harakati boshlangan davrgacha boʻlgan jarayonda rivojlangan mavjud yutuqlarga asoslangan boʻlishi kerak (Ucher, 2019, s. 325–326). Saliba (2015, s. 62, 67) fanning Islom madaniyatiga oʻtkazilishi fanlarni egallash istagi boʻlgan tarixiy shaxslarning ongli harakati natijasida sodir boʻlganligini taʼkidlaydi. Unga koʻra, Xolid ibn Yazid ibn Muoviya (vaf. 85/704 (?)) ning ilmga boʻlgan shaxsiy qiziqishi31 ham, Umaviylar xalifasi Abdulmalik ibn Marvon davrida (h. 65/685–85/705) amalga oshirilgan maʼmuriy islohotlar doirasida Divonning arab tiliga tarjima qilinishi va davlatning oʻz pul birligidan foydalanishi uchun olib borilgan ishlar doirasida Xolid ibn Yazidning kimyo faniga oid matnlardan foydalanish zarurati ilmiy faoliyat va tarjima harakatining dastlabki qadamlari boʻlgan. Sezgin (2016, s. 3) esa biroz orqaga qaytib, Muoviya hali voliy boʻlgan davrda yunoncha asarlarning arab tiliga tarjima qilinishiga qiziqish uygʻonganligini va musulmonlarning allaqachon egallagan fikriy yutuqlarining ushbu faoliyatni oʻzlashtirishda muhim rol oʻynaganligini taʼkidlaydi. Bundan tashqari, Sezgin (2016, s. 4–5, 7) o‘zga xalq fanlarining qabul qilinishining boshlanishini I./VII asrning uchinchi choragi, sifat va miqdor jihatidan rivojlanishini II./VIII asrning birinchi yarmi va oʻziga xos xususiyatga ega boʻlishini III./IX asrning birinchi beshdan biri sifatida koʻrsatadi; Rosenthal (vaf. 2003) dan qilgan iqtibosida chet el bilimini oʻzlashtirishdagi eng muhim omil Islom dinining ilmni (fanlarni), din va butun inson hayotining harakatlantiruvchi kuchi sifatida qabul qilishiga bogʻlaydi. Har qanday holatda ham bilimning tarqalishi va tarjima harakatining tezlashishi Abbosiylar davlatining birinchi davrida, ayniqsa Horun ar-Rashid (h. 166/786–189/809) va Maʼmun (h. 193/813–213/833) davrida sodir boʻlgan (Zaydon, 2019, s. 141). Samarqandda qog’oz ishlab chiqarish haqidagi manbalarni oʻrganilganda, koʻpincha bu yerda ishlab chiqarilgan Qog’oz haqida maqtov bilan soʻz yuritilganligi koʻrinadi. Samarqandda Qog’oz ishlab chiqarish haqida gapirgan eng qadimgi manba 371/981–982-yillarda yozilgan, muallifi nomaʼlum boʻlgan “Hududu’l-alam min al-mashriq ila al-magʻrib” asaridir. Asarda Samarqand haqida gapirilganda: “…Va Samarqanddan dunyoning har qaysi joyida talabga ega boʻlgan Qog’oz keladi…” degan ibora qayd etilgan. An-Nadim (2017, s. 100) ham ilgari zikr qilinganidek, zigʻirdan olingan Xuroson qog’ozi haqida gapirgan. Afshor (1995, s. 79–80) Samarqandda ishlab chiqarilgan qog’ozning IV./X asrdan XIII./XIX asrgacha juda koʻp talabga ega boʻlganligini aytadi. Movarounnahrning eng katta savdo markazi boʻlgan Samarqandda shahar ichida “Saffu’l-varroqin” (arabcha: نيقارولا فص ) deb nomlanadigan, ham qog’oz ishlab chiqarish, ham sotish amalga oshiriladigan bozor joylashgan boʻlib; Qog’oz Samarqandning eng muhim savdo tovariga aylangan (Aydinli, 2011, s. 372–373). Xulosa. O‘rta asrlarda Movarounnahrda qog‘ozchilikning rivojlanishi nafaqat mintaqaning iqtisodiy ahamiyatini oshirdi, balki Islom olami va G‘arb madaniyatining ilmiy-ma’rifiy yuksakligida hal qiluvchi omil bo‘ldi. Tadqiqot natijalari quyidagilarni ko‘rsatadi: 1. Samarqand II/VIII asrdan boshlab Islom dunyosida qog‘oz ishlab chiqarishning asosiy markaziga aylandi. Garchi Talas jangi rivoyati keng tarqalgan bo‘lsa-da, uning asosiy ahamiyati qog‘ozning mintaqaga tarqalishi tarixini ifodalovchi metaforik hikoya sifatida baholanishi lozim. 424 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Haqiqiy texnologik uzatish Islomgacha bo‘lgan davrda So‘g‘dliklar orqali amalga oshirilgan bo‘lishi mumkin. 2. Samarqandliklar paxta o‘rniga latta (zig‘ir, kanop tolalari) kabi arzonroq xomashyodan qog‘oz ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yishdi. Bu yangilik IX asrda arzon va sifatli qog‘ozning keng tarqalishiga sabab bo‘lib, Misr papirusining hukmronligiga chek qo‘ydi. 3. Qog‘ozning arzon va ko‘p miqdorda ishlab chiqarilishi Islom madaniyatining “Oltin davri” dagi, ayniqsa Abbosiylar davrida tarjima harakatlari natijasida keskin ortib borayotgan yozuv materiallariga bo‘lgan ehtiyojni qondirishga xizmat qildi. Qog‘oz kitoblarning ko‘payishi madaniyat, ilm va ma’rifatning Islom va Yevropa mamlakatlarida rivojlanishiga bevosita turtki bo‘ldi. 4. Samarqandda ishlab chiqarilgan qog‘oz (Bobur davrida ham tan olinganidek) o‘zining sifati va chiroyliligi bilan mashhur bo‘lgan. Musulmonlar orqali bu texnika G‘arbga, Shimoliy Afrika va Yevropaga tarqaldi, bu esa butun dunyo yozuv madaniyatining rivojlanishiga fundamental hissa bo‘ldi. References: 1. Aydınlı, O. (2018). Semerkant Tarihi - Fethinden Sâmânîler’in Yıkılışına Kadar- (2. bs.). İstanbul: İSAM Yayınları. 2. Bloom, J. M. (2001). Paper Before Print. The History and Impact of Paper in the Islamic World. New Heaven: Yale University Press. 3. Bloom, J. M. (2015). The Muslim community of Fustat. İçinde T. Vorderstrasse ve T. Treptow, A Cosmopolitan City - Muslims, Christians andJews in Old Cairo, (s. 21-26). Illinois: Oriental Institute Museum Publications. 4. Çeşmeli, İ. (2002). Semerkand şehrinin Antik dönemden 19. yüzyıla kadar olan fiziksel gelişimi. Sanat Tarihi Yıllığı, 15, 57-90. 5. Erünsal, İ. E. (2018). Orta Çağ İslâm Dünyasında Kitap ve Kütüphane. İstanbul: Timaş Yayınları. 6. Gutas, D. (2017). Yunanca Düşünce Arapça Kültür - Bağdat’ta Yunanca-Arapça Çeviri Hareketi ve Erken Abbâsî Toplumu (7. bs.) (L. Şimşek, Çev.). İstanbul: Kitap Yayınevi. 7. Karabacek, J. (2001). Arab Paper. London: Archetype Publications. 8. Laufer, B. (1919). Sino Iranica. Chinese Contribution to the History of Civilization in Ancient Iran. Chicago: Field Museum of Natural History Publication. 9. al-Muqaddasi. (2001). The Best Divisions for Knowledge of the Regions (B. Collins). London: Garnet Publishing. 10. Pedersen, J. (2018). İslâm Dünyasında Kitabın Tarihi (3. bs.) (M. Karagözoğlu, Çev.). İstanbul: Klasik Yayınları. 11. Ramaseshan, S. (1989). The history of paper in India upto 1948. Indian Journal of History of Science, 24(2), 103-121. 12. Sezgin, F. (2010). Tanınmayan Büyük Çağ - İslâm Bilim ve Teknoloji Tarihinden. İstanbul: Timaş Yayınları. 13. Sezgin, F. (2016). İslâm’da Bilim ve Teknik (4. bs., c.1) (A. Aliy, Çev., H. Kaplan, A. Aliy ve E. Neubauer, Yay. Haz.). İstanbul: Türkiye Bilimler Akademisi Yayınları. 14. Tekin, Ş. (2017). Eski Türklerde Yazı, Kâğıt, Kitap ve Kâğıt Damgaları (2. bs.). İstanbul: Dergâh Yayınları 15. Tez, Z. (2008). Kâğıdın ve Matbaanın Kültürel Tarihi. İstanbul: Doruk Yayımcılık. 425 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc 16. Tsuen-Hsuin, T. (1985). Paper and Printing. J. Needham, Science and Civilisation in China (c. 5). Cambridge: Cambridge University Press. 17. Waugh, D. C. (1999). The Memoirs of Babur. Silk Road Seattle.Walter Chapin Simpson Center for the Humanities. 18. Zeydan, C. (2019). İslâm Uygarlıkları Tarihi (6. bs., c. 1). İstanbul: İletişim Yayınları.