ભારતમાં ટકાઉ વિકાસ: પર્યાવરણીય સંરક્ષણ અને આર્થિક વિકાસને સંતુલિત કરવું

Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10| October - 2025 188 ભારતમાાં ટકાઉ વિકાસ: ઩યાાિરણીય સાંરક્ષણ અને આવથાક વિકાસને સાંતુવ઱ત કરિુાં Dr. Rita Chandarana Assistant Professor, Department of Economics, Maniben Nanavati Women’s College, Vile Parle (West), Mumbai Email: [email protected] Manuscript ID: JRD -2025-171040 ISSN: 2230-9578 Volume 17 Issue 10 Pp. 188-192 October. 2025 Submitted: 20 Sept. 2025 Revised: 30 Sept. 2025 Accepted: 15 Oct. 2025 Published: 31 Oct. 2025 Abstract આ આ , આ . આ , એ આ . આ આ , , - આ આ . . આ , . આ . : , આ , : છેલ્રા ફે દામકાભાાં બાયતે ન ાંધ઩ાત્ર આર્થિક લૃર્િને પ્રાપ્ત કયી છે, જે ર્લશ્વની વૌથી ઝડ઩થી ર્લકવતી ભુખ્મ અથિવ્મલસ્થાઓભાાંની એક અથિવ્મલસ્થા તયીકે ઉબયી યહ્ુાં છે. આ લૃર્િ ઝડ઩ી ઔદ્ય ર્ગકીકયણ, ળશેયી ર્લસ્તયણ, ભા઱ખાગત ર્લકાવભાાં લધાય અને ઉર્જિ લ઩યાળભાાં લધાયાને ઩ર્યણાભે છે. જ્યાયે આ પ્રગર્તઓએ ગયીફી ઘટાડલા, ય જગાય વજિન અને જીલનધ યણભાાં વુધાય કયલાભાાં ન ાંધ઩ાત્ર પા઱ આપ્મ છે, ત્માયે તેને ઩ર્યણાભે ગાંબીય ઩માિલયણીમ ઩ર્યણાભ ઩ણ ઉત્઩ન્ન થમા છે. શલા અને ઩ાણીના પ્રદૂ઴ણનુાં લધતુાં સ્તય, લનનાફૂદી, કુદયતી વાંવાધન ન ઘટાડ અને જૈલર્લર્લધતાનુાં નુકવાન લગેયે ર્ ાંતાજનક વભસ્માઓ ઩ેદા છે જે દેળની રાાંફા ગા઱ાની ટકાઉ પ્રગર્ત ભાટે જ ખભી છે. ૧૯૮૭ ના બ્રુન્ડરેન્ડ ર્ય઩ ટિભાાં વૌપ્રથભ ર કર્પ્રમ ફનેર ટકાઉ ર્લકાવન ખ્માર, બર્લષ્મની ઩ેઢીઓની ઩ તાની જરૂર્યમાત ઩ૂયી કયલાની ક્ષભતાભાાં ઘટાડ કમાિ ર્લના લતિભાન ઩ેઢીની જરૂર્યમાત ને ઩ૂણિ કયલાની જરૂર્યમાત ઩ય બાય ભૂકે છે. બાયતીમ વાંદબિભાાં, આન અથિ આર્થિક ભશત્લાકાાંક્ષાઓ અને ઩માિલયણીમ જલાફદાયી લચ્ ે વાંતુરન સ્થાર્઩ત કયલાન છે. ટકાઉ ર્લકાવ પક્ત ઩માિલયણીમ ર્ ાંતા નથી - તે એક ફશુ઩યીભાણીમ અર્બગભ છે જે આર્થિક કામિક્ષભતા, વાભાર્જક વભાનતા અને ઩માિલયણીમ વાંયક્ષણને એકીકૃત કયે છે. બાયત ભાટે, આ વાંતુરન ખાવ કયીને તેની અર્ત લસ્તી, પ્રાદેર્ળક અવભાનતાઓ અને વાંવાધન-વઘન ઉદ્ય ગ ઩ય ર્નબિયતાને કાયણે ઩ડકાયજનક છે. આ ઩ડકાય ને ઓ઱ખીને, બાયત વયકાયે ટકાઉ઩ણાને પ્ર ત્વાશન આ઩લા ભાટે અનેક ઩શેર ળરૂ કયી છે. ૨૦૦૮ ભાાં યજૂ કયામેર યાષ્ટ્રીમ જ઱લામુ ઩ર્યલતિન કામિ મ જના (NAPCC) ભાાં વૌય ઉર્જિ, ઉર્જિ કામિક્ષભતા, ટકાઉ કૃર્઴ અને ઩ાણી વાંયક્ષણ ઩ય કેર્ન્િત આઠ ર્ભળનની રૂ઩યેખા આ઩લાભાાં આલી છે. તેલી જ યીતે, ૨૦૧૪ ભાાં ળરૂ કયામેર સ્લચ્છ બાયત ર્ભળનન શેતુ ળશેયી અને ગ્રાભીણ ર્લસ્તાય ભાાં સ્લચ્છતા અને ક યા વ્મલસ્થા઩નભાાં વુધાય કયલાન છે. Quick Response Code: Website: https://jrdrvb.org/ DOI: Creative Commons (CC BY-NC-SA 4.0) This is an open access journal, and articles are distributed under the terms of the Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International Public License, which allows others to remix, tweak, and build upon the work noncommercially, as long as appropriate credit is given and the new creations ae licensed under the idential terms. Address for correspondence: Dr. Rita Chandarana, Assistant Professor, Department of Economics, Maniben Nanavati Women’s College, Vile Parle (West), Mumbai How to cite this article: Rita Chandarana, (2025). : Journal of Research & Development, 17(10), 188-192. Original Article Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10| October - 2025 189 સ્ભાટિ ર્વટીઝ ર્ભળન, યાષ્ટ્રીમ ઇરેર્્ટરક ગર્તળીરતા ર્ભળન અને આાંતયયાષ્ટ્રીમ વૌય જ ડાણ દ્વાયા નલીનીકયણીમ ઉર્જિ ભાટે દફાણ જેલા અન્મ કામિક્રભ ટકાઉ પ્રથાઓ પ્રત્મે બાયતની લધતી જતી પ્રર્તફિતાને પ્રર્તર્ફાંર્ફત કયે છે. જ કે, આ કામિક્રભ ની અવયકાયકતા અનેક ક્ષેત્ર અને ળાવનના સ્તય ભાાં વાંકર્રત પ્રમાવ ઩ય આધાય યાખે છે. ર્લબાર્જત નીર્ત અભરીકયણ, ઩માિલયણીમ અને આર્થિક આમ જન લચ્ ે વાંકરનન અબાલ અને ભમાિર્દત ર્જશેય ર્જગૃર્ત ઘણીલાય આ ઩શેર ની અવયને અલય ધે છે. લધુભાાં, ટકાઉ ર્લકાવની વપ઱તા ભાટે વયકાયી નેતૃત્લની વાથે ઉદ્ય ગ , નાગર્યક વભાજ અને સ્થાર્નક વભુદામ ની વર્ક્રમ બાગીદાયીની જરૂય છે. અશીાં પ્રસ્તુત ઩ે઩ય ભુખ્મ યાજ્ય ભાાં ભશત્લ઩ૂણિ ઩માિલયણીમ અને આર્થિક વૂ કાાંક નુાં ર્લશ્લે઴ણ કયીને બાયત કેલી યીતે ટકાઉ ર્લકાવ પ્રાપ્ત કયી ળકે છે તેની ત઩ાવ કયે છે. તે વૈિાાંર્તક ભા઱ખા અને નીર્તગત અવય ને વભજલા ભાટે વાંફાંર્ધત વાર્શત્મની ઩ણ વભીક્ષા કયે છે. આર્થિક ર્લકાવ અને ઩માિલયણીમ વાંયક્ષણ લચ્ ેના આાંતયર્ક્રમાની ત઩ાવ કયીને, અભ્માવન ઉદ્દેશ્મ એલી વ્મૂશય નાઓ ઓ઱ખલાન છે જે બાયતને લધુ વાંતુર્રત અને ર્સ્થર્તસ્થા઩ક ર્લકાવ ભ ડેર તયપ દ યી ળકે. અભ્યાસના ઉદ્દેશ્યો: ૧. કુર યાજ્ય સ્થાર્નક ઉત્઩ાદન (GSDP), લન આલયણ અને પ્રદૂ઴ણ સ્તય જેલા વૂ કાાંક ન ઉ઩મ ગ કયીને બાયતીમ યાજ્ય ભાાં આર્થિક લૃર્િ ઩માિલયણીમ વાંયક્ષણને કેલી યીતે અવય કયે છે તેનુાં ઩યીક્ષણ કયલુાં. ૨. બાયતભાાં ટકાઉ ર્લકાવ પ્રાપ્ત કયલા ભાટેની વ્મૂશય નાઓને વભથિન આ઩તા વાર્શત્મ અને નીર્ત ભા઱ખાનુાં ભૂલ્માાંકન કયલુાં. માવહતી પ્રાવિના સ્ત્રોતો: આ વાંળ ધન ઩ત્ર વાં઩ૂણિ઩ણે ગૌણ સ્ત્ર ત ઩ય આધાર્યત છે. ભાર્શતી અશેલાર , વાંફાંર્ધત લેફવાઇટ્વ, ઩ુસ્તક અને વાભર્મક ભાાંથી એકર્ત્રત કયલાભાાં આલી છે. ઩ૂિે થયે઱ા સાંશોધનોની સમીક્ષા: દાવગુપ્તા અને ય મ (૨૦૨૪) બાયતીમ વાંદબિભાાં ઩માિલયણીમ કુઝનેટ્વ કલિ (EKC) નુાં ર્લશ્લે઴ણ કયીને ન ાંધ઩ાત્ર મ ગદાન આ઩ે છે. તેભના તાયણ વૂ લે છે કે જ્યાયે આર્થિક લૃર્િ ળરૂઆતભાાં ઩માિલયણીમ અધ ગર્ત તયપ દ યી ર્જમ છે, ત્માયે તે આખયે ઩માિલયણીમ ગુણલત્તાભાાં વુધાય રાલે છે કાયણ કે આલકનુાં સ્તય લધે છે અને સ્લચ્છ તકનીક અ઩નાલલાભાાં આલે છે. આ ર્ફનયેખીમ વાંફાંધ એ ર્લ ાયને વભથિન આ઩ે છે કે નીર્તગત શસ્તક્ષે઩ અને તકનીકી નલીનતા ર્લકાવના ક્કવ થ્રેળ લ્ડ ઩ય ઩શ ાંચ્મા ઩છી ઩માિલયણીમ નુકવાનને ઉરટાલી ળકે છે. અશરાલત (૨૦૨૩) નીર્તગત ર્નણિમ ને આકાય આ઩લાભાાં ઩માિલયણીમ આાંકડાઓની બૂર્ભકા ઩ય ધ્માન કેર્ન્િત કયે છે. તેઓ પ્રગર્તનુાં ર્નયીક્ષણ કયલા અને અવયકાયક શસ્તક્ષે઩ ર્ડઝાઇન કયલા ભાટે વ ટ અને વભમવય ભાર્શતીની જરૂર્યમાત ઩ય બાય ભૂકે છે. તેભનુાં વાંળ ધન ઩માિલયણીમ ળાવનભાાં ઩ાયદર્ળિતા અને જલાફદાયીના ભશત્લ ઩ય બાય ભૂકે છે, દરીર કયે છે કે ર્લશ્વવનીમ ભાર્શતી ર્લના, ટકાઉ ર્લકાવ પ્રમાવ ખ ટી ર્દળાભાાં અથલા ર્ફનઅવયકાયક થલાનુાં જ ખભ ધયાલે છે. કુભાય અને ળભાિ (૨૦૨૫) બાયતીમ યાજ્ય ભાાં ઉર્જિ લ઩યાળ અને કાફિન ઉત્વજિન લચ્ ેના વાંફાંધનુાં ર્લશ્લે઴ણ કયે છે. તેઓ ત઩ાવે છે કે જે યાજ્ય ભાાં નલીનીકયણીમ ઉર્જિન લધુ ઉ઩મ ગ થામ છે ત્માાં ઉત્વજિન ઓછુાં થામ છે, જે વૂ લે છે કે સ્લચ્છ ઉર્જિ ટકાઉ ર્લકાવ ભાટે એક વક્ષભ ભાગિ છે. તેભન અભ્માવ ભુખ્મત્લે ઉચ્ ઔદ્ય ર્ગક પ્રલૃર્ત્ત ધયાલતા પ્રદેળ ભાાં વૌય, ઩લન અને જ઱ર્લદ્યુત પ્ર જે્ટ્વના ર્લસ્તયણ ભાટે પ્રમ ગભૂરક વભથિન ઩ૂરાં ઩ાડે છે, જમ ાંિન (૨૦૨૧) ઩માિલયણીમ વાંયક્ષણભાાં વભુદામની બાગીદાયીની બૂર્ભકાની ત઩ાવ કયે છે. તેભનુાં વાંળ ધન દળાિલે છે કે લન વ્મલસ્થા઩ન, ક ય ઘટાડલા અને ઩ાણી વાંયક્ષણભાાં સ્થાર્નક વાંડ લણી લધુ વાયા ઩ર્યણાભ તયપ દ યી ર્જમ છે અને નાગર્યક ભાાં ભાર્રકીની બાલનાને પ્ર ત્વાશન આ઩ે છે. અશીાં દરીર કયલાભાાં આલી છે કે, ગ્રાભીણ બાગીદાયી ટકાઉ ર્લકાવન એક ભશત્લ઩ૂણિ ઘટક છે, ખાવ કયીને ગ્રાભીણ અને અધિ-ળશેયી ર્લસ્તાય ભાાં જ્યાાં વયકાયની ઩શ ાં ભમાિર્દત છે. એકાંદયે, આ અભ્માવ લૈર્શ્વક, યાષ્ટ્રીમ અને સ્થાર્નક િર્ષ્ટ્ક ણથી ટકાઉ ર્લકાવન વ્મા઩ક દૃર્ષ્ટ્ક ણ યજૂ કયે છે. તેઓ નીર્ત એકીકયણ, તકનીકી પ્રગર્ત, ભાર્શતી- આધાર્યત ળાવન અને વભુદામ જ ડાણના ભશત્લ ઩ય બાય ભૂકે છે. આ વાર્શત્મન વભૂશ બાયતભાાં ઩માિલયણીમ વાંયક્ષણ વાથે આર્થિક ર્લકાવને વાંતુર્રત કયલાની જર્ટરતાઓને વભજલા ભાટે એક ભજફૂત ઩ામ ઩ૂય ઩ાડે છે અને આ ઩ે઩યભાાં યજૂ કયામેરા પ્રમ ગભૂરક ર્લશ્લે઴ણને ભાર્શતી આ઩ે છે. ભારતમાાં ઩યાાિરણીય અને આવથાક સૂચકાાંકોનુાં તુ઱નાત્મક વિશ્લેષણ: બાયતભાાં આર્થિક ર્લકાવ અને ઩માિલયણીમ વાંયક્ષણ લચ્ ેના વાંફાંધને વભજલા ભાટે, અશીાં ઩ાાં ભુખ્મ યાજ્ય - ભશાયાષ્ટ્ર, તર્ભરનાડુ, ગુજયાત, ઉત્તય પ્રદેળ અને કણાિટક યાજ્ય ની આ વાથે વાંફાંર્ધત ભાર્શતીનુાં તુરનાત્મક ર્લશ્લે઴ણ કયલાભાાં આવ્મુાં છે, જેભાાં કુર યાજ્ય સ્થાર્નક ઉત્઩ાદન (GSDP), લન આલયણ, કાફિન ઉત્વજિન, નલીનીકયણીમ ઉર્જિ ર્શસ્વ , શલા ગુણલત્તા વૂ કાાંક (AQI) અને ઔદ્ય ર્ગક ઉત્઩ાદન જેલા વૂ કાાંક ન ઉ઩મ ગ કયલાભાાં આવ્મ છે. આ વૂ કાાંક એ દળાિલલાભાાં ભદદ કયે છે કે ળુાં આર્થિક લૃર્િ ઩માિલયણીમ સ્લાસ્્મના બ ગે પ્રાપ્ત થઈ યશી છે કે ળુાં ટકાઉ પ્રથાઓને ર્લકાવ વ્મૂશય નાઓભાાં વાંકર્રત કયલાભાાં આલી યશી છે. Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10| October - 2025 190 ક ષ્ટ્ક નાં. ૧: વયેયાળ લાર્઴િક GSDP અને લન આલયણ (૨૦૦૫-૨૦૨૦) રાજ્ય સરેરાશ કુ઱ સ્થાવનક ઉત્઩ાદન GSDP (કરોડ રૂ. માાં ) િન આિરણ ભશાયાષ્ટ્ર ૧૮૫૦૦ ૧૬.૫% તર્ભરનાડુ ૧૪૨૦૦ ૨૦.૧% ગુજયાત ૧૩૮૦૦ ૧૧.૨% ઉત્તય પ્રદેળ ૧૨૦૦૦ ૭.૩% કણાિટક ૧૩૫૦૦ ૨૨.૬% Sources: Ministry of Statistics and Programme Implementation, Envisats India 2021; Forest Survey of India આ઱ેખ નાં. ૧ આ઱ેખ નાં. ૨ Sources: Ministry of Statistics and Programme Implementation, Envisats India 2021; Forest Survey of India ક ષ્ટ્ક નાં. ૧ અને આરેખ નાં. ૧ અને ૨ ભાાં દળાિલેર ભાર્શતી દળાિલે છે કે ઉચ્ GSDP ધયાલતા યાજ્ય ભાાં જરૂયી નથી કે લધુ વારાં લન આલયણ શ મ. ઩ાાં યાજ્ય ભાાં વૌથી લધુ આર્થિક યીતે ઉત્઩ાદક યાજ્ય ભશાયાષ્ટ્રભાાં ભાત્ર ૧૬.૫% લન આલયણ છે, જે ભધ્મભ છે. તર્ભરનાડુ અને કણાિટક, જે GSDP ના આાંકડાઓથી થ ડુાં ઓછુાં છે, તેઓ અનુક્રભે ૨૦.૧% અને ૨૨.૬% ઩ય ન ાંધ઩ાત્ર યીતે લધુ લન આલયણ દળાિલે છે. આ વૂ લે છે કે અવયકાયક નીર્તઓ અને જભીન-ઉ઩મ ગ આમ જન દ્વાયા વભર્થિત શ મ ત્માયે આર્થિક લૃર્િ ઩માિલયણીમ વાંયક્ષણ વાથે વશઅર્સ્તત્લ કયી ળકે છે. ફીજી ફાજુ, ગુજયાત અને ઉત્તય પ્રદેળ, તેભની આર્થિક પ્રલૃર્ત્ત શ લા છતાાં, પ્રભાણભાાં ઓછુાં લન આલયણ ધયાલે છે, જે દળાિલે છે કે ઔદ્ય ર્ગક ર્લસ્તયણ અને ળશેયીકયણ આ પ્રદેળ ભાાં લનનાફૂદી અને જભીનના અધ ગર્તભાાં પા઱ આ઩ી ળકે છે. ૧૮૫૦૦ ૧૪૨૦૦ ૧૩૮૦૦ ૧૨૦૦૦ ૧૩૫૦૦ ૦ ૨૦૦૦ ૪૦૦૦ ૬૦૦૦ ૮૦૦૦ ૧૦૦૦૦ ૧૨૦૦૦ ૧૪૦૦૦ ૧૬૦૦૦ ૧૮૦૦૦ ૨૦૦૦૦ વયેયાળ કુર વ્થાનર્ક ઉત્઩ાદન GSDP (કય ડ યૂ. ભાાં ) ૦.૦૦% ૫.૦૦% ૧૦.૦૦% ૧૫.૦૦% ૨૦.૦૦% ૨૫.૦૦% મહારાષ્ટ્ર તવમ઱નાડુ ગુજરાત ઉત્તર પ્રદેશ કણાાટક િન આિરણ Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10| October - 2025 191 આરેખ નાં. ૩ : કાફિન ઉત્વજિન અને નલીનીકયણીમ ઉર્જિન ર્શસ્વ (૨૦૨૦) Source: Ministry of Power, Central Electricity Authority, 2021; Ministry of Environment, Forest and Climate Change આરેખ નાં. ૩ દયેક યાજ્યના ઉર્જિ ઩ ટિપ ર્રમ ભાાં કાફિન ઉત્વજિન અને નલીનીકયણીમ ઉર્જિના પા઱ા લચ્ ેના વાંફાંધને દળાિલે છે. ઉચ્ ઔદ્ય ર્ગક પ્રલૃર્ત્ત ધયાલતા ભશાયાષ્ટ્ર અને ગુજયાત યાજ્યભાાં વૌથી લધુ અનુક્રભે ૨૧૦ અને ૧૯૫ ર્ભર્રમન ટન કાફિન ઉત્વર્જિત થામ છે, જ કે, કણાિટક અને તર્ભરનાડુ, જેભણે નલીનીકયણીમ ઉર્જિભાાં લધુ ય કાણ કમુું છે, તેભના આર્થિક ઉત્઩ાદન છતાાં ઓછુાં ઉત્વજિન દળાિલે છે. કણાિટક નલીનીકયણીમ ઉર્જિના ર્શસ્વા વાથે ૨૨.૧% વાથે આગ઱ છે, ત્માયફાદ તર્ભરનાડુ ૧૮.૩% આલે છે. આ ફાફત દળાિલે છે કે, આર્થિક યીતે વર્ક્રમ પ્રદેળ ભાાં ઩ણ, સ્લચ્છ ઉર્જિ સ્ત્ર ત તયપ વાંક્રભણ કયલાથી કાફિન પૂટર્પ્રન્ટ્વ ન ાંધ઩ાત્ર યીતે ઘટાડી ળકામ છે. ઉત્તય પ્રદેળ, ૯.૨% ના વૌથી ઓછા નલીનીકયણીમ ઉર્જિ ર્શસ્વા વાથે, અર્શ્ભબૂત ઇાંધણ ઩ય બાયે આધાય યાખે છે, જે તેના પ્રભાણભાાં ઊ ાં ા ઉત્વજિનભાાં પા઱ આ઩ે છે. ક ષ્ટ્ક નાં. ૨ શલાની ગુણલત્તા વૂ કાાંક (AQI) અને ઔદ્ય ર્ગક ઉત્઩ાદન (૨૦૨૦) યાજ્ય વયેયાળ AQI ઔદ્ય ર્ગક ઉત્઩ાદન (કય ડ રૂ ભાાં) ભશાયાષ્ટ્ર ૧૮૦ ૫૨૦૦ તર્ભરનાડુ ૧૬૦ ૪૮૦૦ ગુજયાત ૧૯૦ ૫૦૦૦ ઉત્તય પ્રદેળ ૨૦૦ ૩૫૦૦ કણાિટક ૧૫૦ ૪૨૦૦ Source: Central Pollution Control Board, Ministry of Commerce and Industry, 2021 ક ષ્ટ્ક નાં. ૨ ઔદ્ય ર્ગક ઉત્઩ાદનની વાથે વયેયાળ શલા ગુણલત્તા વૂ કાાંક (AQI) યજૂ કયે છે. AQI એ લામુ પ્રદૂ઴ણનુાં ભા઩ છે, જેનુાં જેનુાં ઊ ાં ુાં ભુલ્મ શલાની નફ઱ી ગુણલત્તા દળાિલે છે. ઉત્તય પ્રદેળ ૨૦૦ વાથે વૌથી ખયાફ AQI યેક ડિ કયે છે, ત્માયફાદ ગુજયાત અને 210 180 195 160 170 050 100 150 200 250 મહારાષ્ટ્ર તવમ઱નાડુ ગુજરાત ઉત્તર પ્રદેશ કણાાટક કાર્ાન ઉત્સજાન (વમવ઱યન ટનમાાં ) 12.5 18.3 14.7 9.2 22.1 0 5 10 15 20 25 મહારાષ્ટ્ર તવમ઱નાડુ ગુજરાત ઉત્તર પ્રદેશ કણાાટક નિીનીકરણીય ઉર્જાનો વહસ્સો (%) Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10| October - 2025 192 ગુજયાત અને ભશાયાષ્ટ્રન ક્રભ આલે છે. કણાિટક, રૂ ૪૨૦૦ કય ડનુાં ન ાંધ઩ાત્ર ઔદ્ય ર્ગક ઉત્઩ાદન શ લા છતાાં, ૧૫૦ ઩ય શ્રેષ્ઠ AQI શ્રેષ્ઠ AQI ર્જ઱લી યાખે છે. આ વૂ લે છે કે જ સ્લચ્છ તકનીક અને પ્રદૂ઴ણ ર્નમાંત્રણ ઩ગરાાં અભરભાાં ભૂકલાભાાં આલે ત ઔદ્ય ર્ગકીકયણ જરૂયી યીતે નફ઱ી શલા ગુણલત્તા તયપ દ યી જતુાં નથી. કણાિટકભાાં પ્રભાણભાાં વાયી શલા ગુણલત્તા કડક ઩માિલયણીમ ર્નમભ , સ્લચ્છ ઉત્઩ાદન ઩િર્તઓ અને લધુ વાયા ળશેયી આમ જનને ઩ર્યણાભે શ ઈ ળકે છે. તર્ભરનાડુ ઩ણ AQI AQI ની િર્ષ્ટ્એ વારાં પ્રદળિન કયે છે, જે ઩માિલયણીમ દેખયેખ અને ઔદ્ય ર્ગક ઝ ર્નાંગ ઩ય તેના બાય વાથે વુવાંગત છે. વાયાાંળભાાં, આ આરેખ અને ક ષ્ટ્ક ભાાંન ભાર્શતી દળાિલે છે કે આર્થિક લૃર્િ અને ઩માિલયણીમ વાંયક્ષણ સ્લાબાર્લક યીતે ર્લય ધાબાવી નથી. કણાિટક અને તર્ભરનાડુ જેલા યાજ્ય દળાિલે છે કે નીર્ત, ય કાણ અને જનર્જગૃર્તના મ ગ્મ ર્ભશ્રણ વાથે, ફાંને પ્રાપ્ત કયલાનુાં ળક્ય છે. ટકાઉ પ્રગર્ત ભાટે ર્લકાવ આમ જનભાાં નલીનીકયણીમ ઊર્જિ, લન વાંયક્ષણ અને પ્રદૂ઴ણ ર્નમાંત્રણનુાં એકીકયણ આલશ્મક છે. આ અનુબલ઩ૂણિ આાંતયદૃર્ષ્ટ્ નીર્ત બરાભણ ભાટે ઩ામ ઩ૂય ઩ાડે છે અને બાયતના ઩માિલયણીમ બર્લષ્મને આકાય આ઩લા ભાટે યાજ્ય-સ્તયીમ ઩શેરના ભશત્લને પ્રકાર્ળત કયે છે. બાયતના ટકાઉ ર્લકાવના ભાગિ ભાટે આર્થિક લૃર્િ અને ઩માિલયણીમ વાંયક્ષણ લચ્ ે કા઱જી઩ૂલિક વાંતુરનની જરૂય છે. આ અભ્માવભાાં વભીક્ષા કયામેરા ભાર્શતી અને વાર્શત્મ દળાિલે છે કે ર્લકાવ ઩માિલયણીમ તણાલ તયપ દ યી ળકે છે - જેભ કે કાફિન ઉત્વજિનભાાં લધાય , લનનાફૂદી અને લામુ પ્રદૂ઴ણ - તે નલીનતા, વુધાયા અને સ્લચ્છ તકનીક ને અ઩નાલલાની તક ઩ણ ઩ૂયી ઩ાડે છે. કણાિટક અને તર્ભરનાડુ જેલા યાજ્ય દળાિલે છે કે કુદયતી વાંવાધન નુાં વાંયક્ષણ કયતી લખતે આર્થિક યીતે ર્લકાવ ળક્ય છે, જે ભુખ્મત્લે નલીનીકયણીમ ઊર્જિ, લન વ્મલસ્થા઩ન અને પ્રદૂ઴ણ ર્નમાંત્રણભાાં તેભના ય કાણ ને કાયણે છે. જ કે, ઘણા ઩ડકાય પ્રગર્તને અલય ધે છે. એક ભુખ્મ ભુદ્દ ફશુર્લધ એજન્વીઓભાાં ઩માિલયણીમ ળાવનનુાં ર્લબાજન છે, જે ર્ફનકામિક્ષભતા અને નીર્ત અભરીકયણભાાં ર્લરાંફ તયપ દ યી ર્જમ છે. લધુભાાં, નલીનીકયણીમ ઉર્જિ ઉકેર ના ભમાિર્દત અ઩નાલલાના કાયણે ઉચ્ ઉત્વજિન કયતા યાજ્ય શજુ ઩ણ અર્શ્ભબૂત ઇાંધણ ઩ય ખૂફ આધાય યાખે છે. આ ઩ડકાય ન વાભન કયલા ભાટે ભાંત્રારમ ભાાં વાંકર્રત ઩માિલયણીમ આમ જન, ગ્રીન ઇન્રાસ્ટર્ યભાાં ય કાણ લધાયલુાં અને ઩માિલયણીમ ર્નમભ ના ભજફૂત અભરીકયણની જરૂય છે. ર્જશેય ર્જગૃર્ત રાલલા અને જલાફદાય લતિનને પ્ર ત્વાશન આ઩લા ભાટે ઩માિલયણીમ ર્ળક્ષણ અને વભુદામ જ ડાણને પ્ર ત્વાશન આ઩લુાં ઩ણ જરૂયી છે. લધુભાાં, ર્જશેય-ખાનગી બાગીદાયી દ્વાયા નલીનતાને પ્ર ત્વાશન આ઩ીને ટકાઉ ર્લકાવ ભાટે સ્કેરેફર ઉકેર ખ રી ળકામ છે. આખયે, ટકાઉ઩ણુાં પ્રાપ્ત કયલાભાાં બાયતની વપ઱તા વયકાય, ઉદ્ય ગ અને નાગર્યક વભાજ લચ્ ે વાંકર્રત પ્રમાવ ઩ય આધાર્યત યશેળે જેથી આર્થિક ભશત્લાકાાંક્ષાઓને ઩માિલયણીમ જલાફદાયી વાથે વાંયેર્ખત કયી ળકામ. References: 1. Ahlawat, S. (2023). Environmental economics in India: A statistical analysis. International Journal of Multidisciplinary Research and Development, 10(1), 76–80. 2. https://www.allsubjectjournal.com/assets/archives/2023/vol10issue1/12104.pdf 3. Dasgupta, R., & Roy, A. (2024). Economic development, energy consumption, and environmental deterioration: A non-linear evidence from India. Journal of Quantitative Economics, 22, 721–747. 4. https://link.springer.com/article/10.1007/s40953-024-00405-x 5. Jayachandran, S. (2021). How economic development influences the environment. National Bureau of Economic Research. https://www.nber.org/papers/w29191 6. Kumar, S., & Sharma, S. (2025). Interrelationship between economic growth and environmental degradation: An empirical analysis of major Indian states. Lloyd Business Review, 4(1). 7. https://lloydbusinessreview.com/index.php/lbr/article/view/45 8. Ministry of Environment, Forest and Climate Change. (2021). India State of Forest Report. Forest Survey of India. https://fsi.nic.in/forest-report-2021 9. Ministry of Power. (2021). Annual Report 2020–21. Central Electricity Authority, Government of India. https://cea.nic.in/reports/ 10. Ministry of Statistics and Programme Implementation. (2021). Envistats India 2021: Environment Statistics. Government of India. https://www.mospi.gov.in/publication/envistats-india-2021 11. Sharma, R., & Mehta, P. (2022). Renewable energy adoption and its impact on carbon emissions in India: A statelevel analysis. Energy Policy Journal, 158, 112–124. https://doi.org/10.1016/j.enpol.2022.112124 12. Singh, A., & Verma, T. (2023). Urbanization and air quality in Indian cities: A policy perspective. Environmental Policy and Governance, 33(2), 145–160. https://doi.org/10.1002/eet.2001