OʻZBEKISTONDA JISMONIY SHAXSLARDAN OLINADIGAN DAROMAD SOLIGʻINING PROGRESSIV STAVKASINI JORIY ETISH MEXANIZMI

2025 №5 2025 №6№11 https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 2 Bosh muharrir: Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich Bosh muharrir oʻrinbosari: Karimov Norboy G‘aniyevich Muharrir: Qurbonov Sherzod Ismatillayevich Elektron nashr. 1060 sahifa. 2025-yil, noyabr Tahrir hay’ati: Salimov Oqil Umrzoqovich, O‘zbekiston Fanlar akademiyasi akademigi Abduraxmanov Kalandar Xodjayevich, O‘zbekiston Fanlar akademiyasi akademigi Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Rae Kvon Chung, Janubiy Koreya, TDIU faxriy professori, “Nobel” mukofoti laureati Osman Mesten, Turkiya parlamenti a’zosi, Turkiya – O‘zbekiston do‘stlik jamiyati rahbari Axmedov Durbek Kudratillayevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Axmedov Sayfullo Normatovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Abduraxmanova Gulnora Kalandarovna, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Kalonov Muxiddin Baxritdinovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Siddiqova Sadoqat G‘afforovna, pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Xudoyqulov Sadirdin Karimovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Maxmudov Nosir, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Yuldashev Mutallib Ibragimovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Samadov Asqarjon Nishonovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, professor Slizovskiy Dimitriy Yegorovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Axmedov Ikrom Akramovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Eshtayev Alisher Abdug‘aniyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Xajiyev Baxtiyor Dushaboyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Hakimov Nazar Hakimovich, falsafa fanlari doktori (DSc), professor Musayeva Shoira Azimovna, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), professor Ali Konak (Ali Ko‘nak), iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor (Turkiya) Cham Tat Huei, falsafa fanlari doktori (PhD), professor (Malayziya) Foziljonov Ibrohimjon Sotvoldixo‘ja o‘g‘li, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dots. Utayev Uktam Choriyevich, O‘z.Respub. Bosh prokuraturasi boshqarma boshlig‘i o‘rinbosari Ochilov Farkhod, O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi IJQKD boshlig‘i Buzrukxonov Sarvarxon Munavvarxonovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Axmedov Javohir Jamolovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Toxirov Jaloliddin Ochil o‘g‘li, texnika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), katta o‘qituvchi Bobobekov Ergash Abdumalikovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), v.b. dots. Djudi Smetana, pedagogika fanlari nomzodi, dotsent (AQSH) Krissi Lyuis, pedagogika fanlari nomzodi, dotsent (AQSH) Glazova Marina Viktorovna, Iqtisodiyot fanlari doktori (Moskva) Nosirova Nargiza Jamoliddin qizi, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Sevil Piriyeva Karaman, falsafa fanlari doktori (PhD) (Turkiya) Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon o‘g‘li, TDIU ITI departamenti rahbari Ochilov Bobur Baxtiyor o‘g‘li, TDIU katta o‘qituvchisi Golisheva Yelena Vyacheslavovna, Iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent. https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 3 Editorial board:Editorial board: Salimov Okil Umrzokovich,Salimov Okil Umrzokovich, Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Abdurakhmanov Kalandar Khodjayevich,Abdurakhmanov Kalandar Khodjayevich, Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich,Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Rae Kwon Chung, South Korea,Rae Kwon Chung, South Korea, Honorary Professor at TSUE, Nobel Prize Laureate Honorary Professor at TSUE, Nobel Prize Laureate Osman Mesten,Osman Mesten, Member of the Turkish Parliament, Head of the Turkey–Uzbekistan Friendship Society Member of the Turkish Parliament, Head of the Turkey–Uzbekistan Friendship Society Akhmedov Durbek Kudratillayevich,Akhmedov Durbek Kudratillayevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Akhmedov Sayfullo Normatovich,Akhmedov Sayfullo Normatovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Abdurakhmanova Gulnora Kalandarovna,Abdurakhmanova Gulnora Kalandarovna, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Kalonov Mukhiddin Bakhriddinovich,Kalonov Mukhiddin Bakhriddinovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Siddikova Sadokat Gafforovna,Siddikova Sadokat Gafforovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogical Sciences Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogical Sciences Khudoykulov Sadirdin Karimovich,Khudoykulov Sadirdin Karimovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Makhmudov Nosir,Makhmudov Nosir, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Yuldashev Mutallib Ibragimovich,Yuldashev Mutallib Ibragimovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Samadov Askarjon Nishonovich,Samadov Askarjon Nishonovich, Candidate of Economic Sciences, Professor Candidate of Economic Sciences, Professor Slizovskiy Dmitriy Yegorovich,Slizovskiy Dmitriy Yegorovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich,Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Akhmedov Ikrom Akramovich,Akhmedov Ikrom Akramovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Eshtayev Alisher Abduganiyevich,Eshtayev Alisher Abduganiyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khajiyev Bakhtiyor Dushaboyevich,Khajiyev Bakhtiyor Dushaboyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khakimov Nazar Khakimovich,Khakimov Nazar Khakimovich, Doctor of Philosophy (DSc), Professor Doctor of Philosophy (DSc), Professor Musayeva Shoira Azimovna,Musayeva Shoira Azimovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Professor Ali Konak,Ali Konak, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor (Turkey) Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor (Turkey) Cham Tat Huei,Cham Tat Huei, Doctor of Philosophy (PhD), Professor (Malaysia) Doctor of Philosophy (PhD), Professor (Malaysia) Foziljonov Ibrokhimjon Sotvoldikhoja ugli,Foziljonov Ibrokhimjon Sotvoldikhoja ugli, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Utayev Uktam Choriyevich,Utayev Uktam Choriyevich, Deputy Head of Department, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Deputy Head of Department, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Ochilov Farkhod,Ochilov Farkhod, Head of DCEC, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Head of DCEC, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Buzrukkhonov Sarvarkhon Munavvarkhonovich,Buzrukkhonov Sarvarkhon Munavvarkhonovich, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Akhmedov Javokhir Jamolovich,Akhmedov Javokhir Jamolovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences Tokhirov Jaloliddin Ochil ugli,Tokhirov Jaloliddin Ochil ugli, Doctor of Philosophy (PhD) in Technical Sciences, Senior Lecturer Doctor of Philosophy (PhD) in Technical Sciences, Senior Lecturer Bobobekov Ergash Abdumalikovich,Bobobekov Ergash Abdumalikovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Acting Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Acting Associate Professor Judi Smetana,Judi Smetana, Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Chrissy Lewis,Chrissy Lewis, Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Glazova Marina Viсtorovna,Glazova Marina Viсtorovna, Doctor of Sciences in Economics (Moscow)) Doctor of Sciences in Economics (Moscow)) Nosirova Nargiza Jamoliddin kizi,Nosirova Nargiza Jamoliddin kizi, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Sevil Piriyeva Karaman,Sevil Piriyeva Karaman, Doctor of Philosophy (PhD) (Turkey) Doctor of Philosophy (PhD) (Turkey) Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon ugli,Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon ugli, Head of the Department of Scientific Research and Innovations, TSUE Head of the Department of Scientific Research and Innovations, TSUE Ochilov Bobur Bakhtiyor ugli,Ochilov Bobur Bakhtiyor ugli, Senior lecturer at TSUI Senior lecturer at TSUI Golisheva Yelena Vyacheslavovna,Golisheva Yelena Vyacheslavovna, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor. Candidate of Economic Sciences, Associate Professor. https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 4 Muassis: “Ma’rifat-print-media” MChJ Hamkorlarimiz: Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti, OʻzR Tabiat resurslari vazirligi, OʻzR Bosh prokuraturasi huzuridagi IJQK departamenti. Jurnalning ilmiyligi: ““Yashil” iqtisodiyot va taraqqiyot” jurnali Oʻzbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi rayosatining 2023-yil 1-apreldagi 336/3-sonli qarori bilan roʻyxatdan oʻtkazilgan. Ekspertlar kengashi: Berkinov Bazarbay, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Po‘latov Baxtiyor Alimovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Aliyev Bekdavlat Aliyevich, falsafa fanlari doktori (DSc), professor Isakov Janabay Yakubbayevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Xalikov Suyun Ravshanovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Rustamov Ilhomiddin, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Hakimov Ziyodulla Ahmadovich, iqtisodiyot fanlari doktori, dotsent Kamilova Iroda Xusniddinovna, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) G‘afurov Doniyor Orifovich, pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Fayziyev Oybek Raximovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Tuxtabayev Jamshid Sharafetdinovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Xamidova Faridaxon Abdulkarim qizi, iqtisodiyot fanlari doktori, dotsent Yaxshiboyeva Laylo Abdisattorovna, katta o‘qituvchi Babayeva Zuhra Yuldashevna, mustaqil tadqiqotchi Komilova Nilufar Karshiboyevna, Geografiya fanlari doktori, professori Umirzoqov Ja’sur Artiqboy o‘g‘li, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), dotsent Zebo Kuldasheva, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc ), dotsent Board of Experts: Berkinov Bazarbay, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Pulatov Bakhtiyor Alimovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Aliyev Bekdavlat Aliyevich, Doctor of Philosophy (DSc), Professor Isakov Janabay Yakubbayevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khalikov Suyun Ravshanovich, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Rustamov Ilkhomiddin, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Khakimov Ziyodulla Akhmadovich, Doctor of Economic Sciences, Associate Professor Kamilova Iroda Khusniddinovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics Gafurov Doniyor Orifovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogy Fayziyev Oybek Rakhimovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics, Associate Professor Tukhtabayev Jamshid Sharafetdinovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics, Associate Professor Khamidova Faridakhon Abdulkarimovna, Doctor of Economic Sciences, Associate Professor Yakhshiboyeva Laylo Abdisattorovna, Senior Lecturer Babayeva Zuhra Yuldashevna, Independent Researcher Komilova Nilufar Karshiboyevna, Doctor of Geographical Sciences, Professor Umirzokov Jasur Artiqboy ugli, Doctor of Economic Sciences (DSc), Associate Professor Zebo Kuldasheva, Doctor of Economic Sciences (DSc), Associate Professor 08.00.01 Iqtisodiyot nazariyasi 08.00.02 Makroiqtisodiyot 08.00.03 Sanoat iqtisodiyoti 08.00.04 Qishloq xo‘jaligi iqtisodiyoti 08.00.05 Xizmat ko‘rsatish tarmoqlari iqtisodiyoti 08.00.06 Ekonometrika va statistika 08.00.07 Moliya, pul muomalasi va kredit 08.00.08 Buxgalteriya hisobi, iqtisodiy tahlil va audit 08.00.09 Jahon iqtisodiyoti 08.00.10 Demografiya. Mehnat iqtisodiyoti 08.00.11 Marketing 08.00.12 Mintaqaviy iqtisodiyot 08.00.13 Menejment 08.00.14 Iqtisodiyotda axborot tizimlari va texnologiyalari 08.00.15 Tadbirkorlik va kichik biznes iqtisodiyoti 08.00.16 Raqamli iqtisodiyot va xalqaro raqamli integratsiya 08.00.17 Turizm va mehmonxona faoliyati https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 5 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, noyabr. № 11-son. MUNDARIJA YASHIL TRANSPORT SIYOSATINING BARQAROR RIVOJLANISH VA TARMOQLARARO INTEGRATSIYADAGI OʻRNI .........................................................................................................................................................21 Rahmonov Rasul Neʼmatovich BANK AKTIVLARI VA PASSIVLARINI BOSHQARISHNI TAKOMILLASHTIRISH ....................................................34 Safarov Sanjar Ravshan o‘g‘li O‘ZBEKISTONNING INVESTITSION JOZIBADORLIGINI OSHIRISH STRATEGIYALARI ......................................38 Madraximova Irodaxon Sherzodbek qizi HUDUDIY XIZMAT KO‘RSATISH KORXONALARIDA MENEJMENT SAMARADORLIGINI OSHIRISHNING RAQAMLI TRANSFORMATSIYA MODELI .............................................................................................43 Maxmudova Nozimaxon Baxriddinxonovna DAVLATNING BUDJET SIYOSATINI TAKOMILLASHTIRISHNING DOLZARB MASALALARI ............................50 A.A. Ismailov DAVLAT-XUSUSIY SHERIKLIGINING MEXANIZMINI SAMARALI TASHKILLASHTIRISHDA MOLIYAVIY MANBALARNI SHAKLLANTIRISHNI YO‘NALISHLARI ...........................................................................56 Mansurov Mansur Alisherovich ANTIKRIZISLI BOSHQARUV TIZIMLARIDA RANGLI SIGNAL MEXANIZMLARINING FUNKSIYALARI .................................................................................................................................................................................61 Aliqulov Aziz Haydarjonovich XODIMLARNI MOTIVATSIYALASHNING XALQARO MODELLARINI O‘ZBEKISTON KORXONALARIDA QO‘LLASH IMKONIYATLARI .................................................................................................................66 Yormamatov Qodirjon Juraqulovich RAQAMLI IQTISODIYOT OMILLARI VA ULARNING QISHLOQ XO‘JALIGI KORXONALARINING SAMARADORLIGIGA TA’SIRI ......................................................................................................................................................71 Yaxshiyev Shahzod Sherali o‘g‘li ОLIY TА’LIM MUASSASALARI VА MEHNАT BОZОRI INTEGRАTSIYАSI BO‘YICHA XОRIJ TАJRIBАLАRI ....................................................................................................................................................................................78 Haqqulov Fazliddin Faxriddinovich YASHIL IQTISODIYOTGA O‘TISHDA RIVOJLANGAN VA RIVOJLANAYOTGAN DAVLATLAR TAJRIBASI ...........................................................................................................................................................................................84 Aripov Abdulaziz Sakijonovich YASHIL ENERGETIKA RIVOJLANISHINING IQTISODIY SAMARADORLIGINI EKONOMETRIK BAHOLASH .........................................................................................................................................................................................89 Bobokulova Muhabbat Mahammadiyeva ELEKTRON TO‘LOVLAR VA POS TIZIMLARI — KICHIK BIZNESDA SAMARASI VA XAVFLARI .....................93 To‘lqinov Dilshodxo‘ja Olim o‘g‘li MINTAQADA RAQAMLI IQTISODIYOTNI BARQAROR RIVOJLANTIRISHNING ISTIQBOLLI YO‘NALISHLARI ...............................................................................................................................................................................98 Yusubov In’omjon Ikram o‘g‘li SOLIQ SIYOSATINI RAQAMLI BOSHQARISH ORQALI BUDJET DAROMADLARINI BARQARORLASHTIRISH STRATEGIYASI ............................................................................................................................103 Xodjimatov Xamidullo Mamirjonovich OZIQ-OVQAT TOVARLARI B2B BOZORINI RIVOJLANTIRISHDA ZAMONAVIY MARKETING STRATEGIYALARIDAN FOYDALANISH ...............................................................................................................................108 Hayitboyeva Ullijon Bobonazar qizi FARMASEVTIKA SANOATIDA INVESTITSION FAOLIYAT SAMARADORLIGINI BAHOLASH ........................113 Yaqubov Timurbek G‘anibekovich SHAXSNI OVOZI ASOSIDA IDENTIFIKATSIYALASH VA AUTENTIFIKATSIYALASH ALGORITMLARI .......123 Ozoda Sabirova Shermaxamatovna https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 6 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, noyabr. № 11-son. YASHIL IQTISODIYOT — BARQAROR RIVOJLANISH GENERATORI .......................................................................129 Berdibekova Dilfuza Xoldorbekovna CHET EL MEHMONXONA TARMOQLARINING BRENDING STRATEGIYALARINI O‘RGANISH ....................133 Ergashev Oybek Mamarasul o‘g‘li MILLIY IQTISODIYOTDA KICHIK BIZNES VA XUSUSIY TADBIRKORLIK SOHASINING MOLIYAVIY SAMARADORLIGINI BAHOLASHNING USLUBIY JIHATLARINI TAKOMILLASHTIRISH .................................144 Arzikulov Otabek Ali o‘g‘li TRANSPORT TIZIMI SOHASI KORXONALARININING INNOVATSION SALOHIYATINI BAHOLASH YO‘NALISHLARI ............................................................................................................................................................................152 Ismailov Akmal Maxsudovich, Abilqosimova Shaxlo Sodiq qizi MEHMONXONALAR SAMARADORLIGINI OSHIRISHDA XODIMLARNING O‘RNI VA AHAMIYATI ............158 Abduxamidov Sarvar Adxamovich, Normurodov Tal’at Normurod o‘g‘li KОRXОNАLАRDА HR TIZIMINI TАKОMILLАSHTIRISH YО‘NАLISHLАRI ...........................................................163 Aminova Shaxnoza Aziz qizi JAHON IQTISODIYOTIDA OZIQ-OVQAT XAFSIZLIK RO‘LI ...........................................................................................168 Abdusamatov Barkamol Rustamjon o‘g‘li ТУРИСТИЧЕСКИЕ РЕСУРСЫ КАРАКАЛПАКСТАНА И СУЩЕСТВУЮЩАЯ ИНФРАСТРУКТУРА ..........174 Хошимова Камилла Навфал қизи DAVLAT-XUSUSIY SHERIKLIK MEXANIZMLARI: REKREATSION TURIZM SOHASIDA QO‘LLASH TAJRIBASI VA ISTIQBOLLARI ..................................................................................................................................................184 Najmitdinov G‘ayratbek Sharifovich O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA VIRTUAL TA’LIM PLATFORMALARI: TEXNIK VA PEDAGOGIK TALABLAR, TIZIMLI TAHLIL VA IQTISODIY JIHATLAR ............................................................................................... 189 Turayeva Adiba Ikramovna ICHKI AUDIT TIZIMI VA UNI TAKOMILLASHTIRISH MASALALARI .......................................................................193 Nuridinova Barchinoy Xusniddin qizi MINTAQA IQTISODIYOTIDA SUV RESURSLARIDAN FOYDALANISHNING IQTISODIY SAMARADORLIGINI OSHIRISH YO‘LLARI ......................................................................................................................... 199 Xaitbaev Jasurbek Otaxanovich MINTAQANING EKSPORT SALOHIYATINI OSHIRISHNING TASHKILIY-IQTISODIY MEXANIZMI ..............204 Raimboyeva Mashhura Davronbek qizi SURXONDARYO VILOYATIDA RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA XODIMLARNI BOSHQARISH TIZIMINI TAKOMILLASHTIRISH ...........................................................................................................................................210 Jobborov Anvar Egamberdiyevich ISLOMIY MOLIYALASHTIRISHDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR VA SUN’IY INTELLEKTNING DOLZARBLIGI ................................................................................................................................................................................ 217 Nazarov Nodirjon Namoz o‘g‘li JISMONIY SHAXSLARNING MOL-MULKINI SOLIQQA TORTISH MASALALARI ................................................. 222 Mamadjanov Shuxrat Jalolidinovich ENTREPRENEURSHIP AND BUSINESS MANAGEMENT IN UZBEKISTAN ...........................................................225 Abdukhalikova Komila Abdukhalikovna BANKLARDA BARQARORLIKNI TA’MINLASH UCHUN RAQAMLI YECHIMLARNI TAKOMILLASHTIRISH ................................................................................................................................................................229 Saydamatova Muxlisabonu Rasuljon qizi PAXTA-TO‘QIMACHILIK SANOATINI MODERNIZATSIYA QILISH YO‘NALISHLARI: TAHLIL VA TAKLIFLAR ..............................................................................................................................................................233 Abdullayev Hamidulla Abdug‘ani o‘g‘li WAYS TO IMPROVE THE EFFICIENCY OF STATE FINANCIAL REGULATION MECHANISMS IN ENSURING THE CAPITALIZATION OF INSURANCE ORGANIZATIONS ...........................................................238 Abdullaev Erkinjon Azamovich YASHIL IQTISODIYOTNI SHAKLLANTIRISHDA YASHIL MOLIYALASHTIRISHNING NAZARIY JIHATLARI ...................................................................................................................................................................................... 245 Xalikov S. X. https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 7 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, noyabr. № 11-son. QISHLOQ XOʻJALIGI MAHSULOTLARI BOZORIDA KORXONALAR RAQOBATBARDOSHLIGINI OSHIRISHDA MARKETING STRATEGIYALARIDAN FOYDALANISH ......................................................................245 Xudayberganov Jasur Baxodirovich WAYS TO IMPROVE THE EFFICIENCY OF STATE FINANCIAL REGULATION MECHANISMS IN ENSURING THE CAPITALIZATION OF INSURANCE ORGANIZATIONS ........................................................................................251 Abdullaev Erkinjon Azamovich NATIJAVIYLIKKA YO‘NALTIRILGAN BudjetLASHTIRISH JARAYONINING NAZARIY-USLUBIY ASOSLARI VA UNING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI ..............................................................257 Allakuliyev Akmal Baltayevich SURXONDARYO VILOYATIDA RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA XODIMLARNI BOSHQARISH TIZIMINI TAKOMILLASHTIRISH .............................................................................................................261 Jobborov Anvar Egamberdiyevich TO‘QIMACHILIK KORXONALARIDA BOSHQARUV TIZIMINI RESURSLARNI OPTIMALLASHTIRISH ORQALI TAKOMILLASHTIRISH .............................................................................................. 268 Avulchayeva Feruza Jurakuziyevna BANKLARDA BARQARORLIKNI TA’MINLASH UCHUN RAQAMLI YECHIMLARNI TAKOMILLASHTIRISH ............................................................................................................................... 272 Saydamatova Muxlisabonu Rasuljon qizi ZAMONAVIY ISH JOYLARINI SHAKLLANTIRISHDА AYOLLARNING ROLI .........................................................276 Tulyaganova Aziza ISLOMIY MOLIYALASHTIRISHDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR VA SUN’IY INTELLEKTNING DOLZARBLIGI ........................................................................................................................... 281 Nazarov Nodirjon Namoz o‘g‘li TURIZM MARKETINGINING NAZARIY ASOSLARI, ZAMONAVIY YO‘NALISHLARI VA UNI TAKOMILLASHTIRISH ISTIQBOLLARI ......................................................................................................................286 Xamidov Otabek Bakidjanovich KICHIK BIZNES VA XUSUSIY TADBIRKORLIK SOHASINING IQTISODIY KOʻRSATKICHLAR TIZIMINI STATISTIK BAHOLASHNING USLUBIY JIHATLARI ...................................................................................290 Arzikulov Otabek Ali oʻgʻli ЭКОЛОГАМ ПОЧЕТ И УВАЖЕНИЕ ....................................................................................................................................298 Максудова Шахиста DEBITOR VA KREDITOR QARZDORLIKNING MOHIYATI VA ULARNING O‘ZGARISH TENDENTSIYALARI ...................................................................................................................304 Jo‘raev Farruxbek Muxiddin o‘g‘li OʻZBEKISTONDA ISLOMIY MOLIYALASHTIRISH XIZMATLARI BOZORINI RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI...................................................................................................................307 Inomjonov Islomjon Ilxomjon oʻgʻli ENTREPRENEURSHIP AND BUSINESS MANAGEMENT IN UZBEKISTAN ..........................................................311 Abdukhalikova Komila Abdukhalikovna МОБИЛЬНЫЕ ТЕХНОЛОГИИ КАК СРЕДСТВО ФОРМИРОВАНИЯ ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКИХ КОМПЕТЕНЦИЙ БУДУЩИХ ИНЖЕНЕРОВ .....................................................................................................................315 Хурамова Фарангиз Учкун кизи ЦИФРОВИЗАЦИЯ НАЛОГОВ И АКЦИЗНАЯ РЕФОРМА УЗБЕКИСТАНА В ВТО ...........................................319 Дамир Рустамович Абдулов BANK TIZIMIDAGI ISLOHOTLAR SHAROITIDA LIKVIDLILIK RISKINI BOSHQARISHNI TAKOMILLASHTIRISH YO‘LLARI ...........................................................................................................................................324 Alimov Baxtiyor Murodovich BANK AUDITINING NAZARIY-USLUBIY ASOSLARI VA UNI TAKOMILLASHTIRISH YOʻNALISHLARI ...... 335 Narziyev Xayotjon Azamatovich O‘ZBEKISTON SUG‘URTA SOHASIDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNI QO‘LLASH MASALALARI .............343 Abdimuminova Saodat Taxirjonovna TOʻQIMACHILIK SANOAT MAXSULOTLARI EKSPORT FAOLIYATI TAHLILI VA BRENDDA LIDERLIK TUSHUNCHALARI ........................................................................................................................................................................352 Abdulazizova Xushnoza Nayabovna https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 8 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, noyabr. № 11-son. ИНСТИТУЦИОНАЛЬНО-ПРАВОВЫЕ МОДЕЛИ УПРАВЛЕНИЯ ОТХОДАМИ НА ОСНОВЕ ОПЫТА РАЗВИТЫХ СТРАН И ВОЗМОЖНОСТИ ИХ АДАПТАЦИИ В УСЛОВИЯХ УЗБЕКИСТАНА .........................357 Д. Мейлиева O‘ZBEKISTON AUDITORLIK TIZIMIDA KASBDOSHLAR TOMONIDAN BAHOLASH (PEER REVIEW) TIZIMINI JORIY ETISH ISTIQBOLLARI ...............................................................................................................................361 Parpiyev Jaxongir Ilxomjonovich ИСКУССТВЕННЫЙ ИНТЕЛЛЕКТ И БОЛЬШИЕ ДАННЫЕ (BIG DATA) В УПРАВЛЕНЧЕСКИХ РЕШЕНИЯХ .................................................................................................................................................................................... 366 Шарипов Бахтиёр Михлибаевич O‘ZBEKISTONDA SUVGA BO‘LGAN TALABNI VAQTLI QATORLAR ORQALI TAHLIL QILISH ......................375 Sarvar Mamasoliyev BOSHQARUV VA NAZORAT MAQSADLARIDA XARAJATLAR HISOBINI TASHKIL ETISH ..............................383 Isomuxamedov Akbarjon Boxodir o‘g‘li MINTAQALAR BARQAROR RIVOJLANISHINI TA’MINLASHNING ASOSIY YO‘NALISHLARI ..........................389 Salomat NOROVA O‘ZBEKISTON TURIZM BREND BOZORINING HOZIRGI HOLATI VA TENDENSIYALARI ...............................394 Zufarov Akmal Gulamiddinovich INNOVATSION IQTISODIYOTDA QAYTA TIKLANUVCHI ENERGIYA MANBALARI SAMARADORLIGINI OSHIRISH METODOLOGIYASI .................................................................................................................................................404 Qodirov Baxodirjon Tursunovich O‘ZBEKISTON SOLIQ TIZIMINI MODERNIZATSIYA QILISHDA YAGONA INTERAKTIV DAVLAT XIZMATLARI PORTALINING O‘RNI VA AHAMIYATI ......................................................................................................408 Dehqonov G‘ayratjon Raximovich OLIY TA’LIM MUASSASALARIDA INNOVATSION HAMDA TIJORATLASHTIRISH MASALALARI ................414 Inoyatov Mardonbek Mo‘min o‘g‘li OLIY IQTISODIY TA’LIM ORQALI EKO-INNOVATSIYALAR VA “YASHIL” INVESTITSIYALARNI RAG‘BATLANTIRISH MEXANIZMLARI: SIYOSIY VA INSTITUTSIONAL DOIRALAR ........................................418 Xasanova Zarina Maxamadalievna XODIMLAR MALAKASINI OSHIRISH — ZAMON TALABI ............................................................................................427 Narzullaev Oybek Narzullaevich BUXGALTERIYA HISOBINI YURITISHDA JURNAL-ORDER SHAKLINING AHAMIYATI ....................................433 Axmedjanov Abdufato KENDALL VA SPEARMAN TARTIBIY KORRELYATSIYA KOEFFITSIYENTLARI ASOSIDA YASHIL IQTISODIYOT INDIKATORLARINING STATISTIK O‘ZARO TA’SIRINI MODELLASHTIRISH ..........................437 Muradov Rustamjon Sobitxonovich ИНТЕНСИВНЫЕ И ЭКСТЕНСИВНЫЕ ОГРАНИЧЕНИЯ В РЕГУЛИРОВАНИИ СПРОСА ..............................442 Аминджанова Румейса Батыровна, Камилова Наргиза Абдукахоровна ИНКЛЮЗИВНЫЙ ПОДХОД В ТУРИЗМЕ: ЗАРУБЕЖНЫЙ ОПЫТ И УЗБЕКСКАЯ ПРАКТИКА ...............445 Азимова Шахло Таировна AKSIYADORLIK JAMIYATLARIDA MOLIYAVIY HISOBOTNING XAQARO STANDARTLARIGA O‘TISHNING HOLATI VA TAHLILI .........................................................................................................................................450 Bayjanov Sarsengaliy Xalmuratovich UZUM EKSPORT QILUVCHI KOMPANIYALARDA YASHIL O‘TISH JARAYONINI QO‘LLAB-QUVVATLASH UCHUN EKO-MARKETING VA AYLANMA IQTISODIYOT TAMOYILLARINI INTEGRATSIYALASH ...............................................................................................................................454 Usmonova Diyora Mahmud qizi UMUMTA’LIM MAKTABLARIDA XARAJATLAR SMETASI VA SHTATLAR JADVALINING TAHLILI: OPTIMALLASHTIRISH VA SAMARADORLIKNING YANGICHA USULLARI (NAMANGAN VILOYATI MISOLIDA) ......................................................................................................................................................................................461 Umarov Avzaljon Yodgorali o‘g‘li INVESTITSIYALARNING KIRIB KELISHIGA TO‘SQINLIK QILUVCHI MUAMMOLARNI BARTARAF ETISH YO‘LLARI ............................................................................................................................................................................467 Alimova Dilafro‘z Tohir qizi https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 9 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, noyabr. № 11-son. FARMATSEVTIKA KORXONALARIDA MOLIYAVIY HISOBOT SHAKLLARINI TAKOMILLASHTIRISH VA INVESTORLAR UCHUN AXBOROT OCHIQLIGINI TA’MINLASH .........................................................................470 Turdikulova Gulshad Nurmamatovna ISHLAB CHIQARISH KORXONALARIDA MOLIYAVIY HISOBOTLARNING SHAFFOFLIGINI OSHIRISHDA MOLIYAVIY HISOBOTNING XALQARO STANDARTLARINING AHAMIYATI ............................. 477 Uztemirov Alisher Aktam o‘g‘li INNOVATSION IQTISODIYOT SHAROITIDA SANOAT TARMOQLARI RAQOBATBARDOSHLIGINI TAʼMINLASHGA YO‘NALTIRILGAN BANDLIK TUZILMASINI OPTIMALLASHTIRISH .....................................482 Tursunov Bekmuxammad Omonovich XORIJ TAJRIBALARIDA SOLIQ BAZASINI ANIQLASH TARTIBI METODOLOGIYASINING MAVJUD METODLARI VA ULARNING XUSUSIYATLARI ..................................................................................................................489 Xalikchayeva Sadokat Ilxomjonovna IQTISODIY XAVFSIZLIKNING KONSEPTUAL ASOSLARI VA UNING MAMLAKAT IQTISODIYOTIDAGI O‘RNI ........................................................................................................................................................496 Ramatillaev M.R. TIJORAT BANKLARIDA KREDIT RISKLARINI SUG‘URTALASH VA DIVERSIFIKATSIYA QILISH MEXANIZMLARINI TAKOMILLASHTIRISH .......................................................................................................................502 Eshboyev Shahobiddin Anorqul o‘g‘li TIJORAT BANKLARI O‘RTASIDAGI RAQOBATNI BAHOLASH VA KUCHAYTIRISHNING ZAMONAVIY METODOLOGIYASI: O‘ZBEKISTON TAJRIBASI ......................................................................................506 Qulmetov Mansurbek Ro‘zmatovich XALQARO REYTING TASHKILOTLARINING OLIY TA’LIM MUASSASALARIGA TA’SIRI VA MAVJUD PLATFORMALAR .......................................................................................................................................................................... 515 O‘rozboyev Xayrulla Murodboy o‘g‘li TALABALAR MOTIVATSIYASINING MEXANIZMLARI: LOYIHA ASOSIDAGI TA’LIM TEXNOLOGIYALARIDA...............................................................................................................................................................523 Kasimova (Mulladjanova) Nasiba Azimdjanovna ISH KUCHIDAN SAMARALI FOYDALANISH VA NORASMIY BANDLIKNI SOYADAN CHIQARISH BOʻYICHA TAKLIFLAR ISHLAB CHIQISH ...........................................................................................................................531 Pulatov Dilshod Xaqberdiyevich, Maxkamova Shaxlo Yulchiyevna, Absamatov Baxrom Danakulovich KASBIY TA’LIM MAZMUNIDA TA’LIM VA ISHLAB CHIQARISH INTEGRATSIYASINI RAG‘BATLANTIRISH ORQALI O‘RTA BO‘G‘IN KADRLAR TAYYORLASHNING JOZIBADORLIGINI OSHIRISH YO‘NALISHLARI ......................................................................................................................................................538 Tojiyev Sirojiddin Sayriddinovich O‘ZBEKISTONDA TURIZM INFRATUZILMASINI BOSHQARISH TIZIMINING TURLARI VA SHAKLLARI .............................................................................................................................................................................. 542 Muminova Mavjuda Sharifovna SUV RESURSLARIDAN FOYDALANISHNI STRATEGIK BOSHQARISH SAMARADORLIGI MASALALARI .................................................................................................................................................................................547 Kadirhodjayeva Nilufar Rahmatullayevna MHXSGA MUVOFIQ ASOSIY VOSITALAR HISOBINI TASHKIL ETISH MASALALARI ........................................552 Aliyev Sherzod Abdixomidovich ФАКТОРЫ ЭФФЕКТИВНОГО РАЗВИТИЯ ПРОИЗВОДСТВЕННОГО ПОТЕНЦИАЛА ПРОМЫШЛЕННЫХ ПРЕДПРИЯТИЙ .................................................................................................................................558 Аллаева Г.Ж. YASHIL IQTISODIYOTGA O‘TISH SHAROITIDA INVESTITSION MUHITNI YAXSHILASH YO‘NALISHLARI ............................................................................................................................................................................564 Irisqulova Munisa Akmal qizi TASHABBUSLI BUDJET JARAYONLARI DOIRASIDA 2024-YILDA AMALGA OSHIRILGAN ISHLAR TAHLILI ............................................................................................................................................................................................569 Xamidov Xabibullo Xikmatulla oʻgʻli MINTAQA SANOATIDA AHOLI JON BOSHIGA YAQQ O‘ZGARISHINING DINAMIK TAHLILI ..........................574 Nabiyev G‘ulom Abdisalomovich IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1053 2025-yil, noyabr. № 11-son. Annotatsiya. Oʻzbekistonda amal qilayotgan yagona 12% jismoniy shaxslardan olinadigan daromad soligʻi (JSHDS) stavkasini qayta koʻrib chiqish masalasi dolzarb ahamiyatga ega, chunki u barcha daromad guruhlariga bir xil tatbiq etiladi. Daromadlarning adolatli taqsimlanishini taʼminlash va ijtimoiy barqarorlikni mustahkamlash maqsadida uch pogʻonali progressiv soliq tizimi taklif etilmoqda. Simulyatsiya natijalari ushbu islohot umumiy soliq tushumlarini saqlagan holda Jini koeffitsiyentini taxminan 0,9 foiz punktga kamaytirishini koʻrsatadi. Bundan tashqari, oʻrta daromadli aholi uchun soliq yuki oʻzgarishsiz qoladi. Tizim samaradorligini taʼminlash uchun kuchli maʼmuriy mexanizmlar va jamoatchilik bilan ochiq muloqot muhim hisoblanadi. Kalit soʻzlar: JSHDS, progressiv soliq, Jini koeffitsiyenti, Palma koeffitsiyenti, daromad tengsizligi, qayta taqsimlash, ijtimoiy adolat, yassi soliqning cheklovlari, avtomatik barqarorlashtirish. Abstract. The issue of revisiting Uzbekistanʻs current flat 12% personal income tax (PIT) rate is of growing importance, as it is applied uniformly across all income groups. To promote fair income distribution and strengthen social stability, a three-tier progressive tax system is proposed. Simulation results indicate that this reform could reduce the Gini coefficient by approximately 0.9 percentage points while maintaining overall tax revenues. Moreover, the tax burden on the middleincome population would remain unchanged. Effective implementation will require strong administrative mechanisms and open communication with the public. Key words: PIT, progressive taxation, Gini coefficient, income inequality, fiscal policy, redistribution, social justice. Аннотация. Вопрос пересмотра действующей в Узбекистане единой ставки подоходного налога с физических лиц (12 %) приобретает особую актуальность, поскольку она применяется одинаково ко всем группам доходов. В целях обеспечения справедливого распределения доходов и укрепления социальной стабильности предлагается внедрение трёхступенчатой прогрессивной налоговой системы. Результаты моделирования показывают, что такая реформа при сохранении общего объёма налоговых поступлений может снизить коэффициент Джини примерно на 0,9 процентного пункта. Кроме того, налоговая нагрузка для населения со средним уровнем доходов остаётся неизменной. Для обеспечения эффективности системы важное значение имеют развитые административные механизмы и открытый диалог с общественностью. Ключевые слова: подоходный налог с физических лиц, прогрессивное налогообложение, коэффициент Джини, коэффициент Пальмы, неравенство доходов, перераспределение, социальная справедливость, ограничения плоской шкалы, автоматические стабилизаторы. KIRISH Oʻtgan oʻn yil davomida Oʻzbekistonda bozorlarni erkinlashtirish, xususiy sektor rivojlanishini ragʻbatlantirish va jahon iqtisodiyotiga integratsiyalashuvga qaratilgan muhim tarkibiy hamda iqtisodiy islohotlar amalga oshirildi. Bu islohotlar yalpi ichki mahsulot oʻsishini va investitsiyalar oqimini tezlashtirgan boʻlsa-da, aholining turli qatlamlari oʻrtasidagi daromadlar farqining kengayishiga ham olib keldi. Jahon banki hisob-kitobiga koʻra, Oʻzbekistonning Jini koeffitsiyenti — daromadlar tengsizligining eng keng qoʻllaniladigan oʻlchovi — 2000-yilda 35,9 foizni tashkil etgan. 2015-yilda 32,9 foizgacha biroz pasaygan. Ammo keyinchalik yana koʻtarilib, 2023yilda 34,5 foizga va 2024-yilda 34,6 foizga yetgan. Jini koeffitsiyenti 0 (toʻliq tenglik) va 1 (toʻliq tengsizlik) oraligʻida boʻladi va Lorens egri chizigʻiga asoslangan holda hisoblanadi. Jini indeksining bu tarzda yuqoriga siljishi soʻnggi yillarda daromad taqsimoti yanada notekis boʻlib qolganini koʻrsatadi (1-rasm). 1-rasm. Oʻzbekistonning Jini koeffitsiyenti (2000-2024-yillar) IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1054 2025-yil, noyabr. № 11-son. Tengsizlikni toʻldiruvchi koʻrsatkich — eng boy 10 foizning daromad ulushini eng kambagʻal 40 foiz bilan taqqoslaydigan Palma koeffitsiyenti ham ushbu qonuniyatni tasdiqlaydi. Palma indeksi daromad tengsizligini baholash uchun 2010-yillar boshida chililik iqtisodchi Gabriel Palma tomonidan taklif etilgan. U Jini koeffitsiyentining ayrim kamchiliklaridan, xususan, uning daromadning muayyan qatlamlaridagi oʻzgarishni aniq aks ettirmasligidan norozi boʻlib, soddaroq va mazmunliroq yondashuvni ilgari surgan. Jahon tengsizlik maʼlumotlar bazasi (WID) maʼlumotlariga koʻra, Oʻzbekistonning Palma koeffitsiyenti 2015-yildagi 1,29 dan 2024-yilda 1,45 gacha koʻtarildi. Bu esa uy xoʻjaliklarining eng boy 10 foizi hozirda eng kambagʻal 40 foizga nisbatan taxminan 45 foiz koʻproq daromad olayotganini anglatadi (1-jadval). 1-jadval. Oʻzbekistonning Palma indeksi nisbati (2015-2024-yillar) Yillar Yuqori 10% daromad ulushi (%) Quyi 40% daromad ulushi (%) Palma nisbati 2015 22,5 17,5 1,29 2019 23,0 17,0 1,35 2022 23,2 16,8 1,38 2023 23,5 16,5 1,42 2024 23,6 16,3 1,45 Shuni taʼkidlash lozimki, Oʻzbekistondagi rasmiy tengsizlik koʻrsatkichlari norasmiy iqtisodiyotning sezilarli hajmi tufayli daromadlar oʻrtasidagi tafovutning haqiqiy darajasini past baholashi mumkin. Milliy statistika qoʻmitasi maʼlumotlariga koʻra, norasmiy sektor yalpi ichki mahsulotning taxminan 34 foizini tashkil etadi, yaʼni iqtisodiy faoliyatning katta qismi rasmiy hisob-kitob va soliqqa tortishdan tashqarida qolmoqda. DellʻAnno 2021-yilda [12] norasmiylik va tengsizlik oʻrtasida ikki tomonlama bogʻliqlikni aniqlagan. Bu katta norasmiy sektorlarga ega mamlakatlar koʻproq tengsizlikka duch kelishini, tengsizlikning oʻsishi esa norasmiylikni yanada kuchaytirishini koʻrsatadi. Oʻzbekiston va boshqa postsovet iqtisodiyotlarida norasmiy daromadlar, ayniqsa oʻrta va yuqori daromadli guruhlar orasida keng tarqalgan boʻlib, ular koʻpincha oʻz daromadlarining bir qismini soliqdan yashiradilar. Bu esa Oʻzbekiston uchun Jini koeffitsiyenti ham, Palma koeffitsiyenti ham ehtimol past baholanganini anglatadi, chunki hisobotga kiritilmagan yuqori daromadlar haqiqiy tengsizlikning rasmiy maʼlumotlarda aks ettirilganidan yuqoriroq boʻlishiga olib keladi. MAVZUGA OID ADABIYOTLAR SHARHI Jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘ining progressiv stavkalarini joriy etish bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar ko‘proq tengsizlikni kamaytirish, budjet barqarorligini ta’minlash va fiskal adolatni kuchaytirish masalalariga qaratilgan. Thomas Piketty progressiv soliq stavkalarining yuqori daromad guruhi jamiyatda boylikning haddan tashqari kontsentratsiyasini cheklashdagi o‘rni muhimligini ta’kidlaydi va bunday tizimning ijtimoiy barqarorlikka xizmat qilishini asoslaydi. Emmanuel Saez va Gabriel Zucman daromadlarning yuqori qatlamida soliq yukining pasayishi iqtisodiy tengsizlikning o‘sishiga kuchli ta’sir qilayotganini ko‘rsatadi va progressiv stavkalarning qayta taqsimlovchi samaradorligini empirik dalillar asosida isbotlaydi. OECD ekspertlari olib borgan tadqiqotlar progressiv soliq stavkalarining fiskal tushumlarni barqarorlashtirishda, past daromadli qatlamni qo‘llab-quvvatlashda va ijtimoiy transfer siyosatlari bilan uyg‘unlashganda yuqori samaradorlikka erishishda muhimligini ko‘rsatadi. Joseph Stiglitz progressiv soliqlar iqtisodiy rag‘batlarga salbiy ta’sir qiladi degan farazlarning ko‘pincha oshirib yuborilishini ta’kidlab, to‘g‘ri dizayn qilingan tizim investitsion faollikka to‘sqinlik qilmasligini ilmiy dalillar bilan tasdiqlaydi. Xalqaro Valyuta Jamg‘armasining Christine Lagarde rahbarligida o‘tkazilgan tadqiqotlari progressiv soliqlar o‘rta muddatda iqtisodiy o‘sish bilan zid kelmasligini, aksincha, makrobarqarorlikni mustahkamlashini ko‘rsatadi. Atkinsonning ijtimoiy adolatga oid ishlanmalarida progressiv soliq tizimi farovonlikni qayta taqsimlashning asosiy mexanizmlaridan biri sifatida ko‘riladi. Ayniqsa, ish haqi past bo‘lgan uy xo‘jaliklarini qo‘llab-quvvatlashda progressivlikning ahamiyati alohida ta’kidlanadi. Cornell universiteti olimi Robert Frank progressiv soliqlar iste’molning “status poygasi”ni yumshatib, jamiyatda resurslarning maqsadga muvofiq taqsimlanishiga yordam berishini ilgari suradi. Jahon Banki va XMT tomonidan olib borilgan tadqiqotlarda progressiv soliq stavkalari soliqdan bo‘yin tovlash ko‘lamiga sezilarli ta’sir qilmasligi, biroq soliq ma’murchiligi shaffof va raqamlashtirilgan bo‘lsa IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1055 2025-yil, noyabr. № 11-son. fiskal tushumlarning yanada barqaror o‘sishini ta’minlashi qayd etiladi. Skandinaviya mamlakatlari bo‘yicha iqtisodchilarning tahlillari yuqori progressiv stavkalar mavjud tizimlarda ham iqtisodiy samaradorlik yuqori darajada saqlanishi mumkinligini, buning muhim omillari sifatida aniq belgilangan chegara daromadlari va minimal imtiyozlar tizimi ko‘rsatilishini ko‘rsatadi. Mazkur ilmiy qarashlar progressiv soliq tizimini milliy sharoitlar bilan uyg‘unlashtirib joriy etish muhimligini isbotlaydi va O‘zbekiston uchun progressiv daromad solig‘i modelini ishlab chiqishda nazariy poydevor vazifasini bajaradi. TADQIQOT METODOLOGIYASI Konseptual asos progressiv soliqqa tortish tamoyillari va toʻlov qobiliyati doktrinasiga tayangan holda samaradorlikni saqlagan holda adolatni oshirishga qaratilgan. Koʻp pogʻonali progressiv jismoniy shaxslar daromad soligʻi (JSHDS) odatda daromadlarni qayta taqsimlash va qisqa muddatda tengsizlikni kamaytirishning samarali vositasi hisoblanadi [1]. Ushbu tizimga koʻra, yuqori daromad oluvchilar oʻz daromadlarining katta qismini soliq sifatida toʻlaydilar, bu esa jamoat ehtiyojlarini moliyalashtirishda adolatli hissa qoʻshish yondashuvini ifodalaydi. Ushbu tahlilda foydalanilgan maʼlumotlar asosan Oʻzbekiston Respublikasining rasmiy manbalari va xalqaro moliya tashkilotlaridan olingan. Milliy statistika qoʻmitasidan oylik eng kam ish haqi, oʻrtacha ish haqi darajasi, roʻyxatga olingan jismoniy shaxslardan olinadigan daromad soligʻi toʻlovchilar soni va uy xoʻjaliklari daromadlari umumiy koʻrsatkichlari kabi asosiy milliy maʼlumotlar olindi. Bu raqamlar daromad chegaralarini modellashtirish va soliq majburiyatlarini baholash uchun tayanch vazifasini bajaradi. Qoʻshimcha makroiqtisodiy hamda tengsizlik bilan bogʻliq maʼlumotlar, jumladan, Jini koeffitsiyentlari, daromadlar ulushi va daromadlarni taqsimlash tendensiyalari Jahon banki va Xalqaro valyuta jamgʻarmasidan (XVJ) olindi. Bu xalqaro qiyoslash va tahliliy izchillikni taʼminlash imkonini berdi. Ushbu tadqiqot taklif etilayotgan progressiv jismoniy shaxslar daromad soligʻi tizimida soliq solinmaydigan minimal daromad chegarasini belgilashda milliy tan olingan kambagʻallik chegarasini mezon sifatida qabul qiladi. Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi maʼlumotlariga koʻra, 2025-yilda asosiy ehtiyojlarni qondirish uchun zarur boʻlgan minimal isteʼmol xarajatlari darajasi sifatida belgilangan milliy kambagʻallik chegarasi kishi boshiga oyiga 669 ming soʻmni tashkil etadi. Bu koʻrsatkich oziq-ovqat va asosiy nooziq-ovqat xarajatlarini oʻz ichiga olgan minimal isteʼmol savati qiymatini aks ettirib, inflyatsiyani hisobga olgan holda muntazam ravishda yangilanadi. Oʻrta daromad soliq guruhini belgilash uchun ushbu tadqiqot “oʻrta sinf”ni daromadi qonunchilikda belgilangan eng kam oylik ish haqi — hozirda 1 271 000 soʻm — miqdoridan milliy daromad taqsimotining 97 foizli chegarasigacha boʻlgan shaxslarni qamrab oluvchi toifa sifatida belgilaydi. Bu yondashuv taqsimlash metodologiyasiga asoslanadi, unda eng yuqori 3 foiz daromad oluvchilar yuqori daromadlilar toifasiga ajratiladi. Yuqori daromadli guruh chegarasini aniqlashda Pareto taqsimotidan foydalanildi. Pareto taqsimoti daromad va boylik taqsimotini tavsiflashda keng qoʻllaniladigan ehtimollik taqsimoti boʻlib, ayniqsa keskin tengsizlik kuzatiladigan holatlarda qoʻllanadi. Pareto taqsimoti daraja qonuniga boʻysunadi. Bu shuni anglatadiki, maʼlum bir X chegarasidan yuqori daromadni kuzatish ehtimolligi X ning darajasiga teskari proporsionaldir. Pareto taqsimoti uchun ehtimollik zichligi funksiyasi (PDF) quyidagicha ifodalanadi: Bu yerda: o Xmin - x ning mumkin boʻlgan eng kichik qiymati (daromad yoki boylikning chegaraviy darajasi), o α - shakl parametri boʻlib, koʻpincha Pareto indeksi yoki Pareto koeffitsiyenti deb yuritiladi. Pareto indeksi (α) taqsimotdagi tengsizlik darajasini belgilaydi: • Agar α kichik boʻlsa, taqsimot juda noteng boʻladi, yaʼni umumiy boylikning katta qismi ozchilik shaxslar qoʻlida toʻplanadi. • Agar α katta boʻlsa, taqsimot nisbatan teng boʻladi, yaʼni boylik yoki daromad aholi oʻrtasida tekisroq taqsimlanadi. Daromadlar tengsizligini oʻlchaydigan Jini koeffitsiyenti ham Pareto taqsimotidan kelib chiqadi. Pareto taqsimoti uchun Jini koeffitsiyenti G quyidagi formula orqali α ga bogʻliq: bir turdagi Pareto holatida: IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1056 2025-yil, noyabr. № 11-son. Soddalik uchun yuqoridagi ikki formulaning oʻrta arifmetigini olamiz. Bu shuni koʻrsatadiki, α qiymati oshgani sari (yaʼni tengsizlik kamaysa) Jini koeffitsiyenti pasayadi, bu esa koʻproq tenglikni aks ettiradi. Bu usul kam taʼminlangan fuqarolar uchun soliqqa tortilmaydigan minimal daromad joriy etilishi natijasida yuzaga keladigan daromad yoʻqotishlarini qoplash uchun zarur boʻlgan eng yuqori soliq stavkasini baholaydi. Bunda soliq toʻlovchilarning xatti-harakatlarida hech qanday oʻzgarish boʻlmasligi nazarda tutiladi (yaʼni, statistik tahlil). Quyidagilarni belgilaymiz: • Ytot = iqtisodiyotdagi jami shaxsiy daromad, • R0=0.12×Ytot = 12% yagona soliq boʻyicha hozirgi jismoniy shaxslar daromad soligʻi tushumlari, • s = soliqqa tortilmaydigan chegara tufayli hozirda ozod qilingan daromad ulushi, • τ = soliqqa tortiladigan qolgan daromad boʻyicha yangi talab qilinadigan oʻrtacha stavka. R0 daromadni saqlab qolish uchun quyidagini yechamiz: Ytot har ikki tomondan qisqartiriladi: Bu formula daromadning koʻproq qismi soliqdan ozod qilingani sari yuqori stavka qanday oshishi kerakligini bevosita koʻrsatadi. TAHLIL VA NATIJALAR Progressivroq soliq tuzilmalariga ega mamlakatlar soliqlar va transfertlardan keyin pastroq tengsizlik darajasiga erishish tendensiyasini namoyon etadi. So‘nggi o‘n yilliklarda rivojlangan iqtisodiyotlarda kuzatilgan soliq tizimlarining soddalashtirilishi, jumladan eng yuqori stavkalar bo‘yicha tartibotlarning yengillashuvi, kelgusida yanada oqilona progressivlik elementlarini qayta ko‘rib chiqish imkoniyatlarini yaratmoqda. Bu jarayon daromadlar taqsimotida barqarorlikni ta’minlashga xizmat qiluvchi ilg‘or mexanizmlarni shakllantirish zarurligini ko‘rsatadi. Jini koeffitsiyenti tengsizlikni baholashda hamon asosiy diagnostik vosita bo‘lib, u qayta taqsimlash siyosatlarining samaradorligini belgilash va rivojlanish dinamikasini kuzatishda metodik mezon vazifasini bajaradi. Ushbu indikator yordamida hukumatlar vaqt o‘tishi bilan adolat va inklyuzivlik ko‘rsatkichlarini takomillashtirish bo‘yicha aniq yo‘nalishlarni belgilashlari mumkin. O‘zbekiston 2020-yilda jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘ining yagona stavkasini joriy etish orqali soliq tizimining soddaligi, shaffofligi va ma’muriy yengillikni kuchaytirishga erishdi. Qisqa muddatda ro‘yxatdan o‘tgan soliq to‘lovchilarning ko‘payishi, ish haqi hisobotining aniqlashuvi va ma’muriy yuklamalarning kamayishi kabi ijobiy natijalar kuzatildi. Ushbu bosqich soliq tizimining institutsional asoslarini mustahkamlab, keyingi modernizatsiya uchun zarur tayanch yaratdi. Besh yillik tajriba esa kelgusida soliq tizimini yanada takomillashtirish uchun qo‘shimcha imkoniyatlar mavjudligini ko‘rsatmoqda. Yagona stavkali tizimning sodda va boshqaruvga qulay mexanizmlari saqlangan holda, daromad guruhlari bo‘yicha to‘lov qobiliyatini yanada aniqroq aks ettiruvchi progressiv elementlarni joriy etish orqali vertikal tenglikni kuchaytirish istiqbollari shakllanmoqda. Bu esa fiskal barqarorlikni ta’minlash bilan birga adolat tamoyillarini mustahkamlash imkonini beradi. Iqtisodiy nuqtayi nazardan, to‘lash qobiliyati tamoyiliga asoslangan progressiv soliqqa tortish ijtimoiy tovarlar va xizmatlarni moliyalashtirishda yuqori daromadli qatlamning ulushini yanada muvofiq taqsimlash imkoniyatini beradi. Kelgusida ushbu yondashuvni bosqichma-bosqich kuchaytirish soliq tizimining inklyuzivligini oshiradi va daromad salohiyatiga mos ravishda soliq yuki balansini yanada optimal shakllantiradi. Jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘i tizimlarida quyi daromad segmentlari uchun soliqdan ozod qilish mexanizmlarining mavjudligi ijtimoiy himoya samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. O‘zbekiston sharoitida ushbu amaliyotni yanada takomillashtirish bo‘yicha metodik prognozlar shuni ko‘rsatadiki, soliqdan IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1057 2025-yil, noyabr. № 11-son. ozod qilish chegaralarini aniq belgilash, imtiyozlarning manzilliligini kuchaytirish va rag‘batlantiruvchi elementlarni rivojlantirish orqali soliq tizimi barqaror, adolatli va ijtimoiy ta’siri yuqori bo‘lgan mexanizmga aylanishi mumkin (2-jadval). 2-jadval. Xorijiy davlatlarda JSHDSdan imtiyoz qoʻllanilishi toʻgʻrisida Mamlakat nomi Soliqsiz imtiyoz (mahalliy va AQSH dollari) Joriy etilgan yil Buyuk Britaniya 12 570 funt sterling (≈ 15 700 dollar) 2023 (HMRC) AQSH 14 600 AQSH dollari 2024-yil (IRS) Germaniya 12 096 yevro (≈ 12 800 dollar) 2025-yil (Hukumat manbasi Hindiston 250 000 rupiya (≈ 3 000 AQSH dollari) 2025-yil (Daromad soligʻi qonuni) Xitoy 60 000 yuan (≈ 8 200 AQSH dollari) 2023-yil (XXR STA) Daromadning bazaviy darajasini har qanday soliqdan ozod qilish orqali kam taʼminlanganlar uchun oʻrtacha soliq stavkasi nolga teng boʻladi, yuqori daromadli shaxslar esa imtiyozdan yuqori qismdagi daromadlaridan soliq toʻlaydi. Bu oʻrtacha soliq stavkasining daromad oshishi bilan koʻtarilishini taʼminlaydi. Jahon bankining empirik tahlillari shuni koʻrsatadiki, masalan, Gondurasning jismoniy shaxslar daromad soligʻi stavkasi tuzilishi jihatidan ancha progressiv (yuqori daromadli qatlamlar past daromadli qatlamlarga nisbatan ancha yuqori stavkalarga ega, ularning koʻpchiligi umuman soliq toʻlamaydi) va hatto Kakvani indeksi boʻyicha AQSHdan biroz yuqoriroq hisoblanadi [13]. Biroq, Gondurasda erishilgan qayta taqsimlash natijasi minimal, chunki umumiy soliq yigʻimi juda past [15]. Bunga qarama-qarshi oʻlaroq, progressivlik indeksi pastroq boʻlgan AQSH soliqlar orqali tengsizlikni mutlaq koʻrsatkichlarda koʻproq kamaytiradi, chunki u daromadning katta qismini soliq sifatida yigʻadi [15]. Xuddi shunday, Ugandada jismoniy shaxslar daromad soligʻi tahlil qilingan rivojlanayotgan mamlakatlar orasida tuzilishi boʻyicha ikkinchi eng progressiv hisoblanadi, ammo u eng kam qayta taqsimlanishga erishadi — bu ham oʻta past oʻrtacha soliq stavkalari va koʻplab imtiyozlar tufayli [5]. Ushbu misollar shuni koʻrsatadiki, tengsizlik natijalari uchun oxir-oqibat muhim boʻlgan narsa samarali progressivlik — yaʼni stavka tuzilmasi va soliq bazasi ijro etishning kombinatsiyasi boʻlib, u boylarning boshqalarga nisbatan amalda qancha toʻlashini belgilaydi. Ushbu tadqiqot shaxsiy daromad soligʻining (JSHDS) eng yuqori stavkasi qoʻllanilishi lozim boʻlgan daromad chegarasini aniqlash uchun Pareto taqsimot modelidan foydalanadi. Bu model daromad taqsimotining yuqori qismini tahlil qilishda keng qoʻllaniladi. Mazkur yondashuvga koʻra, chegara darajasi Oʻzbekistondagi eng yuqori daromadga ega 3 foiz aholini qamrab olish uchun belgilangan. Bu guruh progressiv soliq tizimida eng koʻp hissa qoʻshish imkoniyatiga ega. Daromadlar taqsimoti maʼlumotlari va hisoblangan Pareto indeksi (α) asosida eng yuqori daromad chegarasi taxminan oyiga 26 148 000 soʻm deb aniqlandi. Ushbu miqdor daromad oluvchilarning yuqori 3 foiziga kiradigan va taklif etilayotgan tizim boʻyicha eng yuqori chegaraviy (JSHDS) stavkasiga tortiladigan shaxslarning minimal daromad darajasini ifodalaydi. Rasmiy ish haqi taqsimoti maʼlumotlariga koʻra, Oʻzbekistonda roʻyxatdan oʻtgan jismoniy shaxslardan olinadigan daromad soligʻi toʻlovchilarning taxminan 33,6 foizi qonuniy belgilangan eng kam ish haqi miqdorida yoki unga yaqin maosh oladi. Taklif etilayotgan islohotga koʻra, bu shaxslarga oyiga 669 ming soʻmlik soliqdan ozod imtiyoz beriladi. Natijada ular daromadining bir qismi soliqqa tortilmaydi. Daromad-neytral statistik tahlil usulini qoʻllash orqali ushbu imtiyoz jismoniy shaxslardan olinadigan daromad soligʻi boʻyicha taxminan 176 milliard soʻmlik yoʻqotishga olib kelishi kutilmoqda. Bu raqam soliqdan ozod qilingan daromad (669 000 soʻm) ni amaldagi yagona soliq stavkasi (12 foiz) ga va taʼsirlangan soliq toʻlovchilarning taxminiy soni (~2,2 million) ga koʻpaytirish orqali hisoblab chiqilgan. Umumiy daromadni kamaytirmasdan bu kamomadni qoplash uchun eng yuqori chegaraviy soliq stavkasini 12 foizdan taxminan 18 foizga oshirish talab etiladi. Bu yuqori stavka oylik daromadi 26 148 000 soʻmdan oshgan shaxslarga nisbatan qoʻllaniladi, bu esa daromad taqsimotining yuqori 3 foiziga toʻgʻri keladi. Bunday muvofiqlashtirish soliq tizimida fiskal neytrallikni saqlagan holda vertikal tenglikni kuchaytiradi (3-jadval). IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1058 2025-yil, noyabr. № 11-son. 3-jadval. Taklif etilayotgan 3 pogʻonali soliq mexanizmi tasnifi Pogʻonalar soni Amaldagi tizim Taklif etilayotgan tizim Bitta fuqaro boʻyicha farq Soliq toʻlovchilar soni Jami farq (bir oy uchun) 1-pogʻona Barcha daromad uchun 12 foiz stavka 1 271 000 = 669 000 × 0% +602 000× 12% = 72 240 72 240 – 152 520 = - 80 280 2 192 330 - 176 000 252 400 2-pogʻona 1 271 000 dan 26 148 000 gacha 12 % stavka 0 0 3-pogʻona 26 148 000 gacha 12%, undan ortiq qismiga 18% 14 718 036 × 6% = 883 082 199 302 + 176 000 008 764 26 148 000 gacha 12%, undan ortiq qismiga 20% 14 718 036 × 8% = 1 177 443 199 302 + 234 666 744 786 26 148 000 gacha 12%, undan ortiq qismiga 22% 14 718 036 × 10% = 1 471 804 199 302+ 293 333 480 808 Taklif etilayotgan uch pogʻonali tizim orqali 2 192 330 nafar fuqaroni kambagʻallik chegarasidan chiqarishga erishish hamda ularga qoʻllaniladigan imtiyozlar natijasida budjetdan yuzaga keladigan yoʻqotishlarni yuqori daromadga ega 199 302 nafar fuqaro uchun stavkani oshirish orqali qoplash mumkin boʻladi. Daromadlarning statistik tahliliga koʻra, soliq toʻlovchilarning taxminan 33,6 foizi uchun soliqdan ozod qilish chegarasini joriy etish samarali soliq bazasini kamaytiradi. Ushbu islohot doirasida daromadlar neytralligini saqlab qolish uchun oyiga 26 148 000 soʻmdan yuqori daromad oladigan jismoniy shaxslar uchun chegaraviy soliq stavkasi taxminan 18 foiz miqdorida belgilanishi kerak. Jismoniy shaxslar daromad soligʻi umumiy tushumning 6 foizga oʻsishiga erishish uchun eng yuqori stavka 20 foizga koʻtarilishi lozim, 8 foizlik daromad oʻsishi esa taxminan 22 foizlik stavkani talab qiladi. Bu koʻrsatkichlar adolat va samaradorlik oʻrtasidagi amaliy muvozanatni aks ettiradi, qoʻshimcha soliq yukini daromad oluvchilarning eng yuqori 3 foiziga qaratadi va aholining koʻpchilik qismini soliq majburiyatlarining ortishidan himoya qiladi. Oʻzbekistonda taklif etilayotgan jismoniy shaxslar daromad soligʻining progressiv islohoti Jini koeffitsiyentini taxminan 0,9 foiz bandiga, yaʼni 34,5 foizdan 33,6 foizgacha pasaytirish imkoniyatiga ega ekanligi simulyatsiya natijalaridan maʼlum boʻldi. XULOSA VA TAKLIFLAR Ushbu hisobot Oʻzbekistonda daromadlar tengsizligining oʻsishi va moliyaviy modernizatsiya maqsadlariga strategik javob sifatida progressiv jismoniy shaxslar daromad soligʻi (JSHDS) tizimini joriy etish boʻyicha tizimli taklifni taqdim etdi. Tahlil shuni koʻrsatadiki, kambagʻallik darajasiga moslashtirilgan soliqsiz minimum, oʻrtacha yagona stavka va yuqori daromadlar uchun yuqori chegaraviy stavkaga asoslangan uch pogʻonali JSHDS tizimi vertikal tenglikni oshirishi, shu bilan birga daromadni saqlab qolishi yoki biroz koʻpaytirishi mumkin. Statistik modellashtirish natijalariga koʻra, bunday islohot Jini koeffitsiyentini taxminan 0,9 foiz punktiga kamaytirishi va oʻrta sinfga salbiy taʼsir koʻrsatmasdan kam taʼminlangan uy xoʻjaliklarining soliq yukini yengillashtirishi mumkin. Tadqiqot natijalari boʻyicha takliflar 1. Jismoniy shaxslardan olinadigan daromad soligʻining uch pogʻonali progressiv stavkalarini joriy etish. Ushbu tabaqalashtirilgan yondashuv kamtarona progressivlikni joriy etib, kam taʼminlangan guruhga berilgan imtiyozlarni qoplash uchun yuqori daromadli shaxslardan qoʻshimcha daromad yigʻishga qaratilgan. Mexanizm soliq toʻlovchilarning koʻpchiligi uchun soddalikni saqlab qolgan holda vertikal adolatni taʼminlaydi. 2. Soliq maʼmuriyatchiligini kuchaytirish. Soliq bazasining, ayniqsa uning yuqori segmentida, kamayishiga yoʻl qoʻymaslik uchun parallel islohotlar soliq maʼmurchiligini kuchaytirishga qaratilishi zarur. Bu daromadlarni tekshirishni takomillashtirish, chegaralararo daromadlarni kuzatish va yuqori xavf guruhlari uchun maqsadli tekshiruvlarni oʻz ichiga oladi. Yuqori daromadli shaxslarning maxsus roʻyxatini shakllantirish soliq qonunchiligiga rioya etilishini qoʻllab-quvvatlaydi. 3. Jamoatchilik bilan muloqot va tushuntirish. Aholi ishonchini taʼminlash va islohotlarni qoʻllab-quvvatlash uchun kuchli kommunikatsiya strategiyasi zarur. Hokimiyat soliq toʻlovchilarning katta qismi, ayniqsa oʻrta daromadlilar yuqori soliqlarga tortilmasligini, kam taʼminlangan guruhlar esa imtiyozdan foyda ko‘rishini aniq tushuntirishi kerak. Xabarlar adolatlilik, soddalik va milliy rivojlanish maqsadlariga urgʻu berishi lozim. IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1059 2025-yil, noyabr. № 11-son. 4. Daromadlar va xarajatlar deklaratsiyasi. Oʻzbekistonda daromad va xarajatlarni bosqichma-bosqich deklaratsiyalash tizimini joriy etish zarur. 1-bosqich 2026-yildan — davlat xizmatchilari va ularning turmush oʻrtoqlari; 2-bosqich 2027-yildan — yuridik shaxslarning rahbarlari, taʼsischilari (ishtirokchilari) va ularning turmush oʻrtoqlari; yakka tartibdagi tadbirkorlar va ularning turmush oʻrtoqlari; 3-bosqich 2028-yildan — aholining barcha qatlamini umumdeklaratsiyalashga oʻtkazish. Shuningdek, daromadlar va xarajatlarni deklaratsiyalash mexanizmini respublikaning bir hududida tajriba tariqasida sinovdan oʻtkazish maqsadga muvofiq. 5. Qoʻshimcha progressiv vositalarni joriy etish. JSHDS islohotiga qoʻshimcha ravishda boshqa progressiv moliyaviy vositalarni joriy etish yoki kengaytirish ko‘rib chiqilishi mumkin. Bularga hashamatli isteʼmol soliqlari, yuqori qiymatli aktivlarga doimiy mol-mulk soliqlari va meros soliqlari kiradi. Bunday choralar vertikal adolatni kuchaytiradi hamda davlat daromadlarini diversifikatsiya qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati: 1. International Monetary Fund (2024) Republic of Uzbekistan: 2024 Article IV Consultation – Press Release and Staff Report (IMF Country Report No. 24/210). Washington, D.C.: IMF. 2. Ministry of Economy and Finance of Uzbekistan (2023) Citizens’ Budget: 2024. Tashkent: Ministry of Economy and Finance. 3. World Bank (2022) Uzbekistan: Public Expenditure Review – Better Value for Money in Human Capital and Water Infrastructure. Washington, DC: World Bank. 4. World Bank (2025) World Development Indicators [database], Gini index (SI.POV.GINI) – Uzbekistan. Washington, DC: World Bank. 5. OECD (2022) Taxing Wages 2022: Impact of COVID-19 on the Tax Wedge in OECD Countries. Paris: OECD Publishing. 6. PwC Uzbekistan (2025) Uzbekistan – Taxes on Personal Income. PwC Tax Summaries. 7. Diamond, P. & Saez, E. (2011) ‘The Case for a Progressive Tax: From Basic Research to Policy Recommendations.’ Journal of Economic Perspectives, 25(4), 165–190 8. Saez, E. (2001) ‘Using Elasticities to Derive Optimal Income Tax Rates.’ Review of Economic Studies, 68(1), 205–229. 9. Saez, E., Slemrod, J. & Giertz, S.H. (2012) ‘The Elasticity of Taxable Income with Respect to Marginal Tax Rates: A Critical Review.’ Journal of Economic Literature, 50(1), 3–50. 10. La Porta, R. & Shleifer, A. (2014) ‘Informality and Development.’ Journal of Economic Perspectives, 28(3), 109–126. 11. Schneider, F. (2005) ‘Shadow Economies Around the World: What Do We Really Know?’ European Journal of Political Economy, 21(3), 598–642. 12. Dell’Anno, R. (2021) ‘Inequality and Informality in Transition and Emerging Countries.’ IZA World of Labor, No. 325 (Apr. 2021). 13. Dell’Anno, R. & Solomon, H.O. (2014) ‘Informality, Inequality and ICT in Transition Economies.’ Eastern European Economics, 52(5), 3–31. 14. Dell’Anno, R. & Amendola, A. (2015) ‘Social Exclusion and Economic Growth: An Empirical Investigation in European Economies.’ Review of Income and Wealth, 61(2), 274–301. 15. Rasanayagam, J. (2011) ‘Informal Economy, Informal State: The Case of Uzbekistan.’ International Journal of Sociology and Social Policy, 31(11/12), 681–696 Manzilimiz: Toshkent shahar, Mirzo Ulug‘bek tumani Kumushkon koʻchasi, 26-uy. Jurnal sayti: https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 2025. № 11 Ingliz tili muharriri: Feruz Hakimov Musahhih: Zokir ALIBEKOV Sahifalovchi va dizayner: Oloviddin Sobir o‘g‘li © Materiallar koʻchirib bosilganda ““Yashil” iqtisodiyot va taraqqiyot” jurnali manba sifatida koʻrsatilishi shart. Jurnalda bosilgan material va reklamalardagi dalillarning aniqligiga mualliflar ma’sul. Tahririyat fikri har vaqt ham mualliflar fikriga mos kelamasligi mumkin. Tahririyatga yuborilgan materiallar qaytarilmaydi. Jurnalga istalgan payt quyidagi rekvizitlar orqali obuna boʻlishingiz mumkin. Obuna boʻlgach, @iqtisodiyot_77 telegram sahifamizga toʻlov haqidagi ma’lumotni skrinshot yoki foto shaklida joʻnatishingizni soʻraymiz. Shu asosda har oygi jurnal yangi sonini manzilingizga joʻnatamiz. Mazkur jurnalda maqolalar chop etish uchun quyidagi havolalarga maqola, reklama, hikoya va boshqa ijodiy materiallar yuborishingiz mumkin. Materiallar va reklamalar pullik asosda chop etiladi. El.Pochta: [email protected] Bot: @iqtisodiyot_77 Tel.: 93 718 40 07 ““Yashil” iqtisodiyot va taraqqiyot” jurnali 03.11.2022-yildan Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Adminstratsiyasi huzuridagi Axborot va ommaviy kommunikatsiyalar agentligi tomonidan №566955 reyestr raqami tartibi boʻyicha roʻyxatdan oʻtkazilgan. Litsenziya raqami: №046523. PNFL: 30407832680027