HOZIRGI SHAROITDA BANK FAOLIYATIDA RISKLARNI BOSHQARISH TIZIMINING INSTITUTSIONAL MEXANIZMLARI

№11№11 noyabrnoyabr ISSN: 3060-463X 20252025 Elektron nashr, 309 sahifa. 2025-yil, noyabr Bosh muharrir: Zokirova Nodira Kalandarovna, iqtisodiyot fanlari doktori, DSc, professor Bosh muharrir o‘rinbosari: Shakarov Zafar G‘afforovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori, PhD, dotsent Tahrir hay’ati: Abduraхmanov Kalandar Xodjayevich, O‘z FA akademigi, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Sharipov Kongratbay Avezimbetovich, texnika fanlari doktori, professor Maxkamov Baxtiyor Shuxratovich, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Abduraxmanova Gulnora Kalandarovna, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Shaumarov Said Sanatovich, texnika fanlari doktori, professor Turayev Bahodir Xatamovich, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Nasimov Dilmurod Abdulloyevich, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Allayeva Gulchexra Jalgasovna, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Arabov Nurali Uralovich, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Maxmudov Odiljon Xolmirzayevich, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Xamrayeva Sayyora Nasimovna, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Bobonazarova Jamila Xolmurodovna, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Irmatova Aziza Baxromovna, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Bo‘taboyev Mahammadjon To‘ychiyevich, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Shamshiyeva Nargizaxon Nosirxuja kizi, iqtisodiyot fanlari doktori, professor, Xolmuxamedov Muhsinjon Murodullayevich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Xodjayeva Nodiraxon Abdurashidovna, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Amanov Otabek Amankulovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Toxirov Jaloliddin Ochil o‘g‘li, texnika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Qurbonov Samandar Pulatovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Zikriyoyev Aziz Sadulloyevich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Tabayev Azamat Zaripbayevich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Sxay Lana Aleksandrovna, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Ismoilova Gulnora Fayzullayevna, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Djumaniyazov Umrbek Ilxamovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Kasimova Nargiza Sabitdjanovna, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Kalanova Moxigul Baxritdinovna, dotsent Ashurzoda Luiza Muxtarovna, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Sharipov Sardor Begmaxmat o‘g‘li, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Sharipov Botirali Roxataliyevich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, professor Tursunov Ulug‘bek Sativoldiyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), dotsent Bauyetdinov Majit Janizaqovich, Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti dotsenti, PhD Botirov Bozorbek Musurmon o‘g‘li, Texnika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Sultonov Shavkatjon Abdullayevich, Kimyo fanlari doktori, (DSc) Joʻraeva Malohat Muhammadovna, filologiya fanlari doktori (DSc), professor. 05.01.00 – Axborot texnologiyalari, boshqaruv va kompyuter grafikasi 05.01.01 – Muhandislik geometriyasi va kompyuter grafikasi. Audio va video texnologiyalari 05.01.02 – Tizimli tahlil, boshqaruv va axborotni qayta ishlash 05.01.03 – Informatikaning nazariy asoslari 05.01.04 – Hisoblash mashinalari, majmualari va kompyuter tarmoqla rining matematik va dasturiy ta’minoti 05.01.05 – Axborotlarni himoyalash usullari va tizimlari. Axborot xavfsizligi 05.01.06 – Hisoblash texnikasi va boshqaruv tizimlarining elementlari va qurilmalari 05.01.07 – Matematik modellashtirish 05.01.11 – Raqamli texnologiyalar va sun’iy intellekt 05.02.00 – Mashinasozlik va mashinashunoslik 05.02.08 – Yer usti majmualari va uchish apparatlari 05.03.02 – Metrologiya va metrologiya ta’minoti 05.04.01 – Telekommunikasiya va kompyuter tizimlari, telekommunikasiya tarmoqlari va qurilmalari. Axborotlarni taqsimlash 05.05.03 – Yorugʻlik texnikasi. Maxsus yoritish texnologiyasi 05.05.05 – Issiqlik texnikasining nazariy asoslari 05.05.06 – Qayta tiklanadigan energiya turlari asosidagi energiya qurilmalari 05.06.01 – Toʻqimachilik va yengil sanoat ishlab chiqarishlari materialshunosligi 05.08.03 – Temir yoʻl transportini ishlatish 05.09.01 – Qurilish konstruksiyalari, bino va inshootlar 05.09.04 – Suv ta’minoti. Kanalizatsiya. Suv havzalarini muhofazalovchi qurilish tizimlari 10.00.06 – Qiyosiy adabiyotshunoslik, chog‘ishtirma tilshunoslik va tarjimashunoslik 10.00.04 – Yevropa, Amerika va Avstraliya xalqlari tili va adabiyoti 08.00.01 – Iqtisodiyot nazariyasi 08.00.02 – Makroiqtisodiyot 08.00.03 – Sanoat iqtisodiyoti 08.00.04 – Qishloq xo‘jaligi iqtisodiyoti 08.00.05 – Xizmat ko‘rsatish tarmoqlari iqtisodiyoti 08.00.06 – Ekonometrika va statistika 08.00.07 – Moliya, pul muomalasi va kredit 08.00.08 – Buxgalteriya hisobi, iqtisodiy tahlil va audit 08.00.09 – Jahon iqtisodiyoti 08.00.10 – Demografiya. Mehnat iqtisodiyoti 08.00.11 – Marketing 08.00.12 – Mintaqaviy iqtisodiyot 08.00.13 – Menejment 08.00.14 – Iqtisodiyotda axborot tizimlari va texnologiyalari 08.00.15 – Tadbirkorlik va kichik biznes iqtisodiyoti 08.00.16 – Raqamli iqtisodiyot va xalqaro raqamli integratsiya 08.00.17 – Turizm va mehmonxona faoliyati Maʼlumot uchun, ОАК Rayosatining 2024-yil 28-avgustdagi 360/5-son qarori bilan “Dissertatsiyalar asosiy ilmiy natijalarini chop etishga tavsiya etilgan milliy ilmiy nashrlar ro‘yxati”ga texnika va iqtisodiyot fanlari bo‘yicha “Muhandislik va iqtisodiyot” jurnali ro‘yxatga kiritilgan. Muassis: “Tadbirkor va ishbilarmon” MChJ Hamkorlarimiz: 1. Toshkent shahridagi G.V.Plexanov nomidagi Rossiya iqtisodiyot universiteti 2. Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti 3. Toshkent irrigatsiya va qishloq xo‘jaligini mexanizatsiyalash muhandislari instituti” milliy tadqiqot universiteti 4. Islom Karimov nomidagi Toshkent davlat texnika universiteti 5. Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti 6. Toshkent davlat transport universiteti 7. Toshkent arxitektura-qurilish universiteti 8. Toshkent kimyo-texnologiya universiteti 9. Jizzax politexnika instituti MUHANDISLIK VA IQTISODIYOT 2025-yil, noyabr. № 11-son 4 MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS JAHONDA KREATIV IQTISODIYOTNING RIVOJLANISHINING UMUMIY GLOBAL TENDENSIYALARI .......................................................................................................................................12 Ismailov Azizbek Ruzimaxammatovich CHORVACHILIK MAHSULOTLARI ISHLAB CHIQARISH VA EKSPORT SALOHIYATINI OSHIRISHDA BOZOR INFRATUZILMASINI RIVOJLANTIRISHNING IQTISODIY OMILLARI .......................................... 22 Soxadaliyev Abdurashid Mamadaliyevich XORIJIY INVESTITSIYALAR VA IQTISODIY O‘SISH O‘RTASIDAGI O‘ZARO TA’SIR ................................30 Madraximova Irodaxon Sherzodbek qizi O‘ZBEKISTON SHAROITIDA XIZMATLAR EKSPORTINING IQTISODIY O‘SISHGA TA’SIRI .................... 35 Sultonov Shodiyor Abduxalilovich, Karshiyeva Charos Mamasoliyevna QASHQADARYO VILOYATIDA ОLIY TА’LIM VА MEHNАT BОZОRI INTEGRАTSIYАSI АSОSIDА YUQОRI MАLАKАLI KАDRLАR TАYYОRLАSHNING HОZIRGI HОLАTI ................................................... 41 Haqqulov Fazliddin Faxriddinovich SOLIQ MA’MURCHILIGIDA XALQARO TAJRIBA ASOSIDA SAMARADORLIKNI OSHIRISH .................... 48 Xodjimatov Xamidullo Mamirjonovich TIJORAT BANKLARI KREDIT PORTFELNI SAMARALI BOSHQARISH: MUAMMO VA TAKLIFLAR ......... 53 Yusupov Shaxzod Maxmatmurodovich KICHIK BIZNES VA TADBIRKORLIKNING RIVOJLANISHIGA TAʼSIR ETUVCHI ASOSIY OMILLAR VA IQTISODI SAMARADORLIGI TAHLILI.................................................................................................... 59 Axatova Shahnoza SANOATNING “DRAYVER” SOHALARINI RIVOJLANTIRISH ....................................................................63 Mamurjonova Ruxshonabegim Farxodovna РОЛЬ КРЕАТИВНОЙ ИНДУСТРИИ В РЕГИОНАЛЬНОМ РАЗВИТИИ КАРАКАЛПАКСТАНА .................69 Хошимова Камилла Навфал қизи РОЛЬ ЧЕЛОВЕЧЕСКОГО КАПИТАЛА В ПОВЫШЕНИИ КОНКУРЕНТОСПОСОБНОСТИ ОРГАНИЗАЦИЙ В УСЛОВИЯХ ГЛОБАЛИЗАЦИИ ....................................................................................79 Тожиева Шахноза Бобомуратовна, Расулова Дилфуза Валиевна АНАЛИЗ ФИНАНСОВОГО СОСТОЯНИЯ ПРЕДПРИЯТИЯ ......................................................................86 Файзиев Умуркул Шухратович TIKUV-TRIKOTAJ KORXONALARDA MARKETING FAOLIYATIDA ISTEMOLCHILARNI MOTIVATSIYALASH MASALALARI .............................................................................................................97 Jalilov Jamshid G‘anijonovich СТАНДАРТЫ КАЧЕСТВА КАК ФАКТОР ПОВЫШЕНИЯ КОНКУРЕНТОСПОСОБНОСТИ ПИЩЕВОЙ ПРОМЫШЛЕННОСТИ .............................................................................................................103 Ўролова Севара Бехзод қизи BANKLARDA KAPITAL YETARLILIGI VA LIKVIDLIKNI AUDITORLIK BAHOLASH USULLARINI TAKOMILLASHTIRISH ...........................................................................................................109 Narziyev Hayotjon Azamatovich NATIJAVIYLIKKA YO‘NALTIRILGAN BudjetLASHTIRISH ORQALI FISKAL SAMARADORLIKNI OSHIRISH MASALALARI.............................................................................................................................115 Allakuliyev Akmal Baltayevich AUDITORLIK XULOSALARIDA AUDITORLARNING PROFESSIONAL MULOHAZALARNING ASOSLILIGINI ANIQLASH AHAMIYATI .......................................................................................................120 Parpiyev Jaxongir Ilxomjonovich YASHIL IQTISODIYOTDA YASHIL MOLIYALASHTIRISH: NAZARIY VA AMALIYOT UYGʻUNLIGI ........... 126 Xalikov S. X. MUHANDISLIK VA IQTISODIYOT2025-yil, noyabr. № 11-son 5 MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS TURISTIK KORXONALARDA BREND KAPITALINI BAHOLASH ................................................................ 131 Zufarov Akmal Gulamiddinovich AYOLLAR ISH BILAN BANDLIGINI OSHIRISHDA KASANACHILIKNING AHAMIYATI .............................. 141 Eshqobulova Charos O‘roq qizi ПРАВОВОЕ РЕГУЛИРОВАНИЕ ИНВЕСТИЦИОННОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ В РЕСПУБЛИКЕ УЗБЕКИСТАН .............................................................................................................................................. 148 Алимова Дилафруз O‘ZBEKISTON UZUMCHILIK KORXONALARINING EKSPORT MARKETING STRATEGIYALARINI TAKOMILLASHTIRISHDA YASHIL INNOVATSIYALAR VA TEXNOLOGIYALARNING O‘RNI ..................... 153 Usmonova Diyora Mahmud qizi RAQAMLI MOLIYAVIY XIZMATLAR TRANSFORMATSIYASI SHAROITIDA SOLIQ BOSHQARUVI SAMARADORLIGINI OSHIRISH ISTIQBOLLARI ........................................................................................ 161 Radjabov Umurzoq Ablakulovich ЦИФРОВАЯ ТРАНСФОРМАЦИЯ ЭНЕРГЕТИЧЕСКОГО СЕКТОРА РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН: РОЛЬ ИНФОРМАЦИОННО-КОММУНИКАЦИОННЫХ ТЕХНОЛОГИЙ В ПОВЫШЕНИИ ЭФФЕКТИВНОСТИ ЭНЕРГЕТИКИ ............................................................................................................165 Аллаева Г.Ж. THE IMPORTANCE OF STRESS TESTING AND ITS IMPLEMENTATION IN COMMERCIAL BANKS OF THE REPUBLIC OF UZBEKISTAN ........................................................................................................169 Mamatova Sevara MINTAQADA SANOAT KORXONALARI SALOHIYATI VA RAQOBATBARDOSHLIGINI OSHIRISHNING INNOVATSION KO‘RSATKICHLARI ................................................................................. 175 Nabiyev G‘ulom Abdisalomovich IJTIMOIY SOHA INVESTISIYA LOYIHALARINI DAVLAT–XUSUSIY SHERIKLIK ASOSIDA MOLIYALASHTIRISHDA RISKLARNI BOSHQARISHNING XORIJ TAJRIBALARI ..................................... 185 Ergashev Axmadjon Maxmudjon o‘g‘li YASHIL BANK MAHSULOTLARIDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNI QO‘LLASH ISTIQBOLLARI .......... 189 Mahmudov Ulugʻbek Davronovich KICHIK BIZNESDA XUSUSIY VA UMUMIY AXBOROT TIZIMLARI INTEGRATSIYASI .............................. 193 Navruz-zoda Layli Baxtiyorovna O‘ZBEKISTON IQTISODIYOTIGA TO‘G‘RIDAN-TO‘G‘RI XORIJIY INVESTITSIYALARNI JALB QILISH MEXANIZMINI TAKOMILLASHTIRISH YO‘LLARI ................................................................. 197 Mamatkulova Nadira Maxkamovna JAHON AMALIYOTIDA TASHABBUSLI BUDJETLASHTIRISHNING KONSEPTUAL YOʻNALISHLARI...........................................................................................................................................203 Xamidov Xabibullo Xikmatulla oʻgʻli РАЗВИТИЕ УПРАВЛЕНЧЕСКОГО УЧЁТА В УСЛОВИЯХ ЦИФРОВИЗАЦИИ МАЛОГО БИЗНЕСА КАК ФАКТОР ПЕРЕХОДА К “ЗЕЛЁНОЙ” ЭКОНОМИКЕ РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН.......................... 210 Бозорова Озода Рахимовна TEMIRBETON KO‘RRIKLARDAGI BURDALANGIN BETONDAN OLINGAN CHAQIQ TOSHNI KOMPLEKS TADQIQOT QILISH..................................................................................................................222 Salixanov Saidxon Salixanovich, Kenjayev Temurbek Olimjonovich KICHIK BIZNES VA XUSUSIY TADBIRKORLIKDA YASHIRIN IQTISODIYOTNI ANIQLASH USULLARI VA SOF FOYDA KO‘RSATKICHIDA AKS ETISH YO‘LLARI ...................................................... 226 Mavlyanov Muzaffar Yusupovich MAMLAKATIMIZ BANKLARIDA FOIZ RISKILARI MUAMMOLARI VA ILMIY-TAHLILI ............................... 230 Isakov.J.Ya QISHLOQ XO‘JALIGI MAHSULOTLARINI EKSPORTGA YO‘NALTIRISHDA IQTISODIY BARQARORLIK TUSHUNCHASINING NAZARIY ASOSLARI VA BAHOLASH MEZONLARI .................... 238 Faxriddinov Bahriddin MUHANDISLIK VA IQTISODIYOT 2025-yil, noyabr. № 11-son 6 MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS TOʻQIMACHILIK SANOATIDA SUNʼIY VA KIMYOVIY TOLALARNING IQTISODIY AFZALLIKLARI .......... 243 Raximov Furqat Jalolovich BUXORO VILOYATIDA CHARM-POYABZAL TARMOG‘I RAQOBATBARDOSHLIGINI OSHIRISH STRATEGIYASI ............................................................................................................................................249 Rahmonov Xurshid Xayriddinovich, Atoyeva Mehrigiyo Ilhom qizi KORXONALARDA BUXGALTERIYA HISOBI VA UNI YURITISH TARTIBINI TAKOMILLASHTIRISH ......... 254 M.I.Murodova SOLIQ SIYOSATI ORQALI AHOLI DAROMADLARINI RAG‘BATLANTIRISH MEXANIZMLARI ......... 258 Uzoqov Suhrobjon Do‘smat o‘g‘li INNOVATSION VA RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA LOGISTIK XIZMATLAR KORXONALARINING IQTISODIY SAMARADORLIGI TAHLILI...................................................................264 Xalimov Javlonbek Shaxriyorovich O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA SOLIQ TIZIMIDA RAQAMLASHTIRISHNI TAKOMILLASHTIRISH ORQALI SOLIQLARNI UNDIRISHNING METODOLOGIK MUAMMOLARI ................................................ 271 Muxammadov Nodir Karimovich KICHIK BIZNES SUBYEKTLARI FAOLIYATIDA EKSPORTBOP MAHSULOTLAR ISHLAB CHIQARISH JARAYONLARINI TAKOMILLASHTIRISH ORQALI SAMARADORLIKNI OSHIRISH ............ 277 Boymirzayev Zokirjon Mashrabboyevich IQTISODIYOT VA TA’LIM BOSHQARUVI: O‘ZBEKISTONDA TA’LIM BRENDINGI UCHUN IQTISODIY JIHATLAR .................................................................................................................................. 282 Dilfuza Shokirova OLIY TA’LIM SOHASIDA DAVLAT-XUSUSIY SHERIKLIK TIZIMINI TAKOMILLASHTIRISH ....................... 291 Raximjonova Shohsanam Baxodirovna O‘ZBEKISTON BANKLARIDA RAQAMLI TRANSFORMATSIYANI INSON KAPITALI RIVOJI BILAN UYG‘UNLASHTIRISH: INSTITUTSIONAL YONDASHUV ............................................................................ 295 Xushvaqtov Nodirbek Nomoz oʻgʻli SUN’IY INTELLEKT ASOSIDA MOLIYAVIY STRESS-TEST TIZIMINI YARATISH METODOLOGIYASI ..................................................................................................................................... 299 Zaynutdinov Ismoil Samariddin o‘g‘li HOZIRGI SHAROITDA BANK FAOLIYATIDA RISKLARNI BOSHQARISH TIZIMINING INSTITUTSIONAL MEXANIZMLARI ............................................................................................................ 303 Malikova Dilrabo Muminovna, Shakarova Kumush Faxriddin qizi MUHANDISLIK VA IQTISODIYOT 303 2025-yil, noyabr. № 11-son HOZIRGI SHAROITDA BANK FAOLIYATIDA RISKLARNI BOSHQARISH TIZIMINING INSTITUTSIONAL MEXANIZMLARI Malikova Dilrabo Muminovna Toshkent Kimyo Xalqaro Universiteti Samarqand filiali, “Iqtisodiyot” kafedrasi dotsenti, i.f.f.d. Email: [email protected] Shakarova Kumush Faxriddin qizi Toshkent Kimyo Xalqaro Universiteti Samarqand filialining magistranti Email: [email protected] Annotatsiya. Ushbu maqolada hozirgi sharoitda bank faoliyatida risklarni boshqarish tizimining institutsional mexanizmlari chuqur tahlil qilingan. Bank tizimida risklarni samarali boshqarish moliyaviy barqarorlikni ta’minlash, mijozlar ishonchini oshirish va iqtisodiyotda moliyaviy inqirozlarning oldini olishda muhim o‘rin tutadi. Tadqiqotda risk-menejment tizimining tashkiliy tuzilmasi, normativ-huquqiy asoslari, ichki nazorat va audit mexanizmlari, shuningdek, Markaziy bankning nazorat funksiyalari o‘rganilgan. Maqolada xalqaro tajriba asosida O‘zbekiston bank tizimi uchun zamonaviy institutsional yondashuvlar, risklarni baholashda raqamli texnologiyalar va sun’iy intellekt imkoniyatlari tahlil etilgan. Natijada, risklarni boshqarish tizimini yanada takomillashtirish uchun amaliy takliflar ishlab chiqilgan. Kalit so‘zlar: bank tizimi, risk-menejment, institutsional mexanizmlar, moliyaviy barqarorlik, ichki nazorat, huquqiy-me’yoriy asos, Markaziy bank, raqamli texnologiyalar. Abstract. This paper provides an in-depth analysis of the institutional mechanisms of the risk management system in modern banking operations. Effective risk management plays a vital role in ensuring financial stability, enhancing customer trust, and preventing financial crises. The study examines the organizational structure of risk management, its legal and regulatory framework, internal control and audit mechanisms, as well as the supervisory role of the Central Bank. Based on international best practices, the article explores modern institutional approaches and the use of digital technologies and artificial intelligence in risk assessment. Practical recommendations for improving the institutional risk management system in banks are also proposed. Keywords: banking system, risk management, institutional mechanisms, financial stability, internal control, regulatory framework, Central Bank, digital technologies. Аннотация. В данной статье подробно рассмотрены институциональные механизмы системы управления рисками в банковской деятельности в современных условиях. Эффективное управление рисками в банковской системе играет ключевую роль в обеспечении финансовой стабильности, повышении доверия клиентов и предотвращении финансовых кризисов. В исследовании анализируются организационная структура системы риск-менеджмента, нормативно-правовые основы, внутренний контроль и аудит, а также надзорная функция Центрального банка. На основе международного опыта рассмотрены современные институциональные подходы и возможности использования цифровых технологий и искусственного интеллекта в оценке рисков. В заключение предложены практические рекомендации по совершенствованию системы управления рисками. Ключевые слова: банковская система, управление рисками, институциональные механизмы, финансовая стабильность, внутренний контроль, нормативно-правовая база, Центральный банк, цифровые технологии. KIRISH So‘nggi yillarda global moliya bozorlarida yuz berayotgan o‘zgarishlar, geosiyosiy xavf omillarining kuchayishi, iqtisodiy inqirozlarning takrorlanishi va raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi bank tizimi oldiga yangi chaqiriqlarni qo‘ymoqda. Ayniqsa, risklarni boshqarishning samarali institutsional mexanizmlarini yaratish bugungi kunda bank faoliyatining barqarorligi va raqobatbardoshligini ta’minlashda hal qiluvchi omilga aylanmoqda. MUHANDISLIK VA IQTISODIYOT 304 2025-yil, noyabr. № 11-son Bank tizimi — bu nafaqat moliyaviy vositachilikni amalga oshiruvchi, balki mamlakat iqtisodiyotining umumiy barqarorligini ta’minlovchi strategik sektor hisoblanadi. Shu sababli, banklar faoliyatida yuzaga keladigan kredit, likvidlik, foiz, valyuta, operatsion, strategik hamda reputatsion risklarni samarali boshqarish bugungi kunning eng dolzarb masalalaridan biridir. Risklarni boshqarish tizimi samarali ishlashi uchun uni qo‘llab-quvvatlovchi institutsional asoslar — ya’ni qonunchilik bazasi, normativ-huquqiy hujjatlar, Markaziy bank nazorati, ichki nazorat va audit tizimlari, shuningdek xalqaro standartlarga mos metodologik yondashuvlar mavjud bo‘lishi zarur. Aynan ushbu omillar risk-menejment tizimining institutsional poydevorini tashkil etadi. O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda bank tizimini isloh qilish, raqobatni kuchaytirish va risklarni boshqarish sohasida bir qator muhim islohotlar amalga oshirildi. 2022–2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasida bank tizimida moliyaviy barqarorlikni ta’minlash asosiy maqsadlardan biri sifatida belgilangan. Shu sababli, bank risklarini boshqarishning institutsional asoslarini takomillashtirish, ularni zamonaviy boshqaruv texnologiyalari va raqamli yechimlar bilan uyg‘unlashtirish zarurati ortib bormoqda. Mazkur maqolaning dolzarbligi shundaki, unda bank faoliyatida risklarni boshqarish tizimining institutsional mexanizmlari, ularning amaldagi samaradorligi, xalqaro tajriba bilan taqqoslanishi hamda O‘zbekiston bank tizimi sharoitida takomillashtirish yo‘nalishlari ilmiy asosda yoritiladi. MAVZUGA OID ADABIYOTLAR SHARHI Bank faoliyatida risklarni boshqarish tizimining institutsional mexanizmlari bo‘yicha xalqaro ilmiy adabiyotlar risklarni aniqlash, baholash va kamaytirish strategiyalarining takomillashuvi, tartibga solish tizimining evolyutsiyasi hamda bank sektoridagi barqarorlik omillarini chuqur tahlil qiladi. Bank for International Settlements tomonidan e’lon qilinadigan hisobotlar, xususan Basel Committee on Banking Supervision materiallari, kredit riski, likvidlik riski, bozor riski va operatsion risklarni boshqarishda institutsional me’yorlarning alohida ahamiyatga ega ekanini ta’kidlaydi. Basel III talablarida kapital yetarliligi, likvidlik qoidalari va makroprudensial nazorat tizimi risklarni kamaytirishda asosiy mexanizm sifatida ko‘rsatiladi. Jahon banki va Xalqaro valyuta jamg‘armasi tomonidan olib borilgan tadqiqotlarda bank tizimining barqarorligini ta’minlashda risklarni boshqarish jarayonining institutsional samaradorligi, ichki nazorat tizimlari va nazorat organlarining mustahkam vakolati muhim omil sifatida qayd etiladi. IMF Financial Stability Assessment hisobotlarida korporativ boshqaruv, mustaqil risk-komitetlari, stress-test metodologiyalari va ichki auditning sifat ko‘rsatkichlari bank sektoridagi risk profiliga sezilarli ta’sir ko‘rsatishi qayd etilgan. Akademik adabiyotlarda ham bank risklarini boshqarish mexanizmlarining mohiyati keng yoritilgan. Frederic S. Mishkin moliyaviy institutlar barqarorligini ta’minlashda regulyativ siyosat va institutlarning tizimli riskni kamaytirishdagi rolini asoslaydi. Anthony Saunders va Marcia Cornett bank risklarini boshqarish jarayonida diversifikatsiya strategiyalari, kapital strukturasini optimallashtirish va bozor intizomini kuchaytirish mexanizmlarini batafsil tahlil qiladi. Xavier Freixas va Jean-Charles Rochet bank nazorati, axborot assimetriyasi, tartibga solish siyosati va risklarni baholash metodologiyalarining institutsional asoslarini ilmiy asosda yoritadi. So‘nggi yillarda raqamli transformatsiya bank risklarini boshqarish tizimini sezilarli darajada o‘zgartirmoqda. Deloitte va McKinsey tomonidan chop etilgan tahlillarda sun’iy intellekt, Big Data analitikasi, real vaqt monitoringi va avtomatlashtirilgan risk-modellar institutsional mexanizmlarni kuchaytirayotgani, ayniqsa kredit scoringi, AML/CFT monitoringi va fraud-detektsiya tizimlarida samaradorlikni oshirayotgani ko‘rsatiladi. Fintech sohasidagi ilmiy tadqiqotlarda Raghuram Rajan va Douglas Diamond banklar faoliyatida risklarni kamaytiruvchi yangi institutsional vositalar — ochiq banking tizimi, raqamli identifikatsiya va platforma asosidagi nazorat modellarining shakllanayotganini ta’kidlaydi. Markaziy Osiyo va O‘zbekiston bo‘yicha ilmiy manbalarda, xususan Jahon banki va IMFning mintaqaviy hisobotlarida, bank tizimida risklarni boshqarish institutlari kapital yetarliligi, foiz stavkalari bo‘yicha tavakkalchilik, likvidlik ko‘rsatkichlari va makroprudensial nazoratning takomillashuvi orqali mustahkamlanayotgani ko‘rsatib o‘tiladi. O‘zbekiston Markaziy banki tomonidan e’lon qilinayotgan yillik moliyaviy barqarorlik hisobotlarida stress-testlar, risk-monitoring platformalari va regulyativ talablardagi o‘zgarishlar institutsional mexanizmlarni takomillashtirishga xizmat qilayotgani yoritilgan. Umuman olganda, mavjud adabiyotlar bank faoliyatida risklarni boshqarish institutlari samaradorligini oshirish uchun kuchli regulyativ baza, zamonaviy texnologiyalarga asoslangan monitoring tizimlari, malakali kadrlar va shaffof korporativ boshqaruv mexanizmlarining o‘zaro uyg‘unlashuvi hal qiluvchi omil ekanini ko‘rsatadi. MUHANDISLIK VA IQTISODIYOT 305 2025-yil, noyabr. № 11-son TADQIQOT METODOLOGIYASI Tadqiqotning maqsadi — bank tizimidagi risk-menejment tizimini institutsional jihatdan mustahkamlash, raqamli innovatsiyalarni joriy etish va barqaror moliyaviy muhitni shakllantirishga qaratilgan amaliy takliflar ishlab chiqishdan iborat. Tadqiqot metodologiyasi — bank tizimidagi risk-menejment tizimini institutsional rivojlantirish va raqamli innovatsiyalar asosida takomillashtirishga doir ilmiy asoslarni aniqlashda tizimli, tahliliy va taqqoslama yondashuvlardan foydalanildi. Tadqiqot jarayonida empirik va iqtisodiy-statistik usullar yordamida tijorat banklarining moliyaviy ko‘rsatkichlari, kredit portfeli tuzilmasi hamda likvidlik darajalari tahlil qilindi. Shuningdek, ekspert baholash usuli orqali mutaxassislarning fikr-mulohazalari o‘rganilib, xalqaro standartlar (Basel me’yorlari) bilan solishtirma tahlil olib borildi. Olingan natijalar asosida risklarni samarali boshqarish, banklarning barqaror faoliyatini ta’minlash va innovatsion yondashuvlarni joriy etish bo‘yicha ilmiy-amaliy xulosalar ishlab chiqildi. TAHLIL VA NATIJALAR Bank faoliyatidagi risklar — bu qarzlarning qaytarilmasligi, likvidlik tanqisligi, foiz va valyuta kurslari o‘zgarishi, operatsion va reputatsion xavflardan kelib chiqadigan salbiy moliyaviy oqibatlardir. Ushbu risklarni samarali boshqarish bank tizimining barqarorligini ta’minlash, moliyaviy inqirozlarning oldini olish va mijozlar ishonchini oshirish uchun zarur. Institutsional mexanizmlar — bu risklarni boshqarish tizimini tartibga soluvchi normativ-huquqiy, tashkiliy va metodologik asoslar majmui. Ular quyidagilarni o‘z ichiga oladi: • normativ-huquqiy baza (Qonunlar, Farmonlar, Markaziy bank qarorlari); • Markaziy bankning nazorat va regulyatorlik funksiyalari; • tijorat banklarida ichki nazorat va audit mexanizmlari; • xalqaro standartlar va tavsiyalar (Basel III, ICAAP). Institutsional mexanizmlar bank risklarini tizimli, doimiy va shaffof nazorat qilish imkonini beradi. O‘zbekiston Respublikasi bank tizimida risk-menejmentning normativ-huquqiy asoslari quyidagi hujjatlar bilan belgilanadi: • “Banklar va bank faoliyati to‘g‘risida”gi Qonun; • Markaziy bank qarorlari va reglamentlari, jumladan kredit risklarini baholash va kapitallik yetarliligi bo‘yicha standartlar. Markaziy bank tijorat banklarida risklarni baholash va boshqarish jarayonini nazorat qiladi, kapital yetarliligi va likvidlik ko‘rsatkichlarini monitoring qiladi hamda stress-test va scenario tahlillarini talab etadi. Tijorat banklarida risklarni boshqarishning samarali mexanizmi sifatida ichki nazorat va audit tizimi alohida ahamiyatga ega. Bu tizim quyidagilarni o‘z ichiga oladi: 1. risklarni aniqlash va baholash jarayoni; 2. operatsion va moliyaviy xatoliklarni erta aniqlash; 3. ichki audit organlari tomonidan mustaqil tekshiruvlar o‘tkazish; 4. qaror qabul qilish jarayonida shaffoflikni ta’minlash. Ichki nazorat mexanizmlari bankning moliyaviy barqarorligini mustahkamlash, firibgarlik va noto‘g‘ri moliyaviy qarorlar riskini kamaytirishga yordam beradi. Bank risklarini boshqarishda xalqaro tajriba ham muhim o‘rin tutadi. Basel III standartlari banklarni kapital yetarliligi, likvidlik va risk-menejment bo‘yicha qat’iy talablar bilan ta’minlaydi. Shuningdek, ICAAP (Internal Capital Adequacy Assessment Process) tizimi banklarga o‘z risk-profillarini baholash va strategik rejalarni shakllantirish imkonini beradi. Zamonaviy yondashuvlar quyidagilarni o‘z ichiga oladi: • statistik modellar (VaR) — bozor risklarini miqdoriy baholash; • stress-testlash va scenario tahlil — ekstremal vaziyatlarda bankning barqarorligini aniqlash; • Monte-Karlo simulyatsiyasi — risk natijalarini ehtimollik asosida prognozlash; • Big Data va AI texnologiyalari — kredit va operatsion risklarni real vaqt rejimida kuzatish, firibgarlikni erta aniqlash. Ushbu yondashuvlar O‘zbekiston bank tizimida risk-menejmentning samaradorligini oshirish, moliyaviy barqarorlikni ta’minlash va xalqaro talablar bilan moslashishga xizmat qiladi. So‘nggi yillarda O‘zbekiston tijorat banklarida risklarni boshqarish tizimi modernizatsiyalanmoqda: • raqamli monitoring tizimlari joriy etilmoqda; • stress-test va scenario tahlillar amaliyotga tatbiq qilinmoqda; • Markaziy bank nazorati orqali risklarni real vaqt rejimida kuzatish amalga oshirilmoqda; • xodimlar malakasini oshirish va xalqaro sertifikatlash dasturlari tatbiq qilinmoqda.