कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआय) चा भारतीय कृषी क्षेत्रातील वापर-एक अभ्यास
Abstract
भारतीय कृषी क्षेत्रात कृत्रिम बुद्धिमत्ता Artificial Intelligence (AI) शेती उद्योगात वेगाने क्रांती घडवत आहे. पिकांचे उत्पादन वाढविण्यापासून ते हवामानाचा अंदाज घेण्यापर्यंत आणि इतर संसाधनाचे योग्य व्यवस्थापन करण्यासाठी कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर मोठ्या प्रमाणावर होत आहे. माती आणि पिकाच्या माहितीच्या सविस्तर विश्लेषणाद्वारे एआय खते आणि कीटकनाशकांचा अचूक वापर करण्यास सक्षम करते. त्यामुळे पर्यावरणाची हानी होत नाही. कीटकनाशकांचा जास्त वापरामुळे माती आणि पिकांची हानी होते. एआय मुळे कमी होते. तसेच वेळ व पैसा दोघांचीही बचत होते. ड्रोन तंत्रज्ञानामुळे ड्रोन मधील हाय रेझोल्युशन कॅमेरे, मल्टीस्पेक्ट्रल सेंसर आणि एआय अल्गोरिदम यांच्या मदतीने पिकांची स्थिती, आरोग्य, रोगाचा प्रसार आणि तणवाढ यासंबंधी अत्यंत बारकाईने निरीक्षण करता येते. ड्रोन द्वारे कीटकनाशक व खतांची अचूक व नियंत्रित फवारणी करता येते यामुळे खर्च कमी येतो एआय मशनरी शेतावर विविध प्रकारची कामे करू शकतात. ज्यामध्ये जीपीएस आणि एआय वापरणे आणि शेतात अचूकपणे नेविगेट करणे पिकांचे निरीक्षण करणे आणि विश्लेषण करणे जेणेकरून शेतकऱ्याला कोणत्याही समस्येची माहिती होईल व त्या समस्येवर योग्य ती उपाययोजना वेळेत करता येईल व संभाव्य धोका टाळता येईल. महाराष्ट्र हे भारतातील शेतीप्रधान राज्य असून आता प्रगत शेती आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआय) यांच्या संगमातून नव्या युगात पदार्पण करत आहे. राज्य सरकारने अर्थसंकल्पात शेतीमधील एआय तंत्रज्ञानासाठी सुमारे पाचशे कोटी रुपयांची भरीव तरतूद करून शेतीच्या नव्या युगाची दिशा दाखवली आहे. भविष्यातील शेती अनुभवावर चालणारी नसून तर विज्ञान आणि विश्लेषणावर चालणारी असेल. निसर्गाशी समरस होणारी असेल माती पासून आकाशापर्यंतचा डेटा समजून घेणारी शेती हीच खऱ्या अर्थाने शाश्वत शेती आहे.
Full text
216 International Journal of Advance and Applied Research www.ijaar.co.in ISSN – 2347-7075 Impact Factor – 8.141 Peer Reviewed Bi-Monthly Vol. 6 No. 40 September - October - 2025 () - . . . , , , Corresponding Author – . . . DOI - 10.5281/zenodo.17659554 : Artificial Intelligence (AI) . . . . . . . , , , . . . () . . . . : (AI), , / , . : . . , . (Agriculture) (Agri) (culture) . "
IJAAR Vol. 6 No. 40 ISSN – 2347-7075 . . . 217 . 2.4% . 16.7% . 47% 60% . . . . , , . , , , (AI) . , , , , , . : 1) , 2) . 3) . : 1) . 2) . : , , , , . (Artificial intelligence) : , . , , . . / : , .
IJAAR Vol. 6 No. 40 ISSN – 2347-7075 . . . 218 , . : . , , , . '' : " . . . . . - . 2024 10% . . . . , , . . . .
IJAAR Vol. 6 No. 40 ISSN – 2347-7075 . . . 219 . . , , . , : , . , , . . : . . . . ' , , , . : . . , , , . . . , , . (...) 15000 2023-24 2025-26 1261 .
IJAAR Vol. 6 No. 40 ISSN – 2347-7075 . . . 220 . : . . . , . - . . 57.6% 90% . . : . . . 500 . . . : 1) - . 2) - . 3) - 14 2025 4) - 26 2025 5) -29 2025 6) - 23 2025 7) - 11 8) - 11 2025