MAKTABGACHA TA'LIM YOSHIDAGI BOLALARNI HAR TOMONLAMA TARBIYALASHDA ONA TILINING AHAMIYATI

620 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11 MAKTABGACHA TAʼLIM YOSHIDAGI BOLALARNI HAR TOMONLAMA TARBIYALASHDA ONA TILINING AHAMIYATI Sayidova Muhabbat Toʻraqulovna Qorakoʻl pedagogika texnikumi "Maxsus fanlar" oʻqituvchisi. https://doi.org/10.5281/zenodo.17664976 Annotatsiya. Ushbu maqolada maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarni har tomonlama tarbiyalashda ona tilining ahamiyati ilmiy-nazariy jihatdan yoritilgan. Ona tilining bolalar tafakkuri, nutqi, ijtimoiylashuvi, ma’naviy-axloqiy shakllanishi va ijodiy rivojiga ta’siri tahlil qilingan. Shuningdek, Sharq va G‘arb mutafakkirlarining til va tarbiya haqidagi qarashlari, zamonaviy psixolingvistika va maktabgacha ta’lim metodikalariga doir ilmiy manbalar asosida ona tilini rivojlantiruvchi omillar izohlangan. Tadqiqot natijalari ona tilining bolaning intellektual va ijtimoiy rivojlanishidagi markaziy o‘rni mavjudligini tasdiqlaydi. Kalit so‘zlar: Ona tili, nutqiy rivojlanish, maktabgacha ta’lim, muloqot, tafakkur, psixolingvistika, ertak terapiyasi, savodga tayyorlash, lug‘at boyligi, ijtimoiylashuv. Maktabgacha ta’lim davri — bolaning shaxs sifatida shakllanishi, nutqiy rivojlanishi, ijtimoiylashuvi va tafakkurining asosiy poydevori qo‘yiladigan eng muhim bosqichdir. Bu jarayonda ona tili markaziy o‘rinni egallaydi. Chunki ona tili nafaqat muloqot vositasi, balki bolaning dunyoqarashi, tafakkuri, emotsional holati va shaxsiy o‘zligini anglashida hal qiluvchi omildir. Insonning ilk bilimlari, dastlabki tushunchalari, his-tuyg‘ulari va qadriyatlari aynan ona tili orqali ongiga singadi. Shuning uchun maktabgacha yoshdagi bolalarda nutqni rivojlantirish, savodga tayyorlash, fikrlashni shakllantirishda ona tilining o‘rni beqiyosdir. Ona tili bola tafakkurining asosiy tayanchi bo‘lib, u atrof-muhitni idrok etishda mezon vazifasini bajaradi. Bolaning tasniflash, taqqoslash, umumlashtirish, sabab-oqibat aloqalarini tushunish, fikrni izchil bayon qilish qobiliyati avvalo ona tilidagi so‘z boyligi va nutqiy malakasiga bog‘liq. Maktabgacha yoshda bola o‘z so‘z boyligini o‘yin, ertak, she’r, muloqot, savol-javob, hikoya tinglash va qayta aytish orqali boyitadi. Bu esa uning psixolingvistik rivojlanishini jadallashtirib, aqliy operatsiyalarini faollashtiradi. Ona tilida to‘g‘ri, aniq, grammatik jihatdan izchil fikr bildirish bola shaxsiy rivojlanishining muhim ko‘rsatkichidir. Bu jarayon bolaning ijtimoiy kompetensiyalarini ham shakllantiradi. Chunki nutq — muloqotning asosiy vositasi. Bola o‘z fikrini erkin bayon qilish orqali tengdoshlar bilan hamkorlik qiladi, o‘yinlarda faol ishtirok etadi, munosabatlar o‘rnatadi, ijtimoiy muhitga moslashadi. Nutqi rivojlangan bola o‘zini ifodalashga qodir bo‘ladi, ichki ehtiyojlari va hissiyotlarini boshqalar bilan bo‘lishadi. Bu esa emotsional intellektning rivojlanishida juda muhim omildir. Maktabgacha ta’lim muassasalarida ona tilining ahamiyati o‘quv-dasturiy faoliyatlar orqali yanada kuchayadi. Ertak aytish, rolli o‘yinlar, matn bilan ishlash, topishmoqlar, she’r yodlash, dialoglar qurish, hikoya tuzish kabi mashg‘ulotlar bolalarning lug‘atini boyitib, og‘zaki nutqini ravonlashtiradi. Shuningdek, ona tilini o‘rganish axloqiy tarbiyaning ham asosiy vositasidir. Milliy ertaklar, dostonlar, maqollar, hikmatlar bolalarda yaxshilik, halollik, mehrshafqat, mehnatsevarlik, vatanparvarlik kabi fazilatlarni shakllantiradi. Ona tili, shuningdek, bolalarda estetik did va ijodkorlikni rivojlantiradi. She’rlar, qo‘shiqlar, badiiy matnlar, obrazli iboralar orqali bola tasavvurini kengaytiradi, badiiy tafakkurini shakllantiradi. 621 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11 Ona tilida berilgan badiiy matnlar bolaning hayolot olamini boyitib, ularni ijodiy fikrlashga undaydi. Badiiy nutqni eshitish va qayta aytish jarayonida bola tasviriy ifodalar, badiiy vositalar, estetik zavqni his qilgani sayin uning ruhiy olami boyiydi. Ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, maktabgacha yoshda ona tilida nutqi rivojlangan bolalar maktabda o‘qish, yozish, matn bilan ishlash, matematik tushunchalarni o‘zlashtirishda ancha muvaffaqiyatli bo‘ladilar. Chunki barcha fanlar bo‘yicha bilimlarni o‘zlashtirish ona tilida fikrni tushunish va qayta ishlab berish qobiliyatiga bog‘liq. Shuningdek, birinchi tildagi nutqiy poydevor qanchalik mustahkam bo‘lsa, keyingi tillarni o‘rganish shunchalik oson kechadi. Ona tili tarbiyasi milliy o‘zlikni anglashning, madaniy merosni qabul qilishning eng asosiy vositasidir. Maktabgacha yoshdagi bola o‘z xalqining madaniyati, an’analari, qadriyatlari bilan aynan ona tili orqali tanishadi. Shu sababli maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ona tili asosidagi tarbiya — nafaqat nutqiy-til o‘rgatish jarayoni, balki ma’naviy-ma’rifiy tarbiya tizimining ajralmas qismidir. Shunday qilib, maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarni har tomonlama tarbiyalashda ona tilining ahamiyati beqiyosdir. U bolaning aqliy, ijtimoiy, ma’naviy, emotsional, estetik va hatto jismoniy rivojlanishiga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Ona tili orqali bola o‘zligini anglaydi, jamiyatga moslashadi, o‘z fikrini shakllantiradi va kelgusidagi ta’lim bosqichlariga tayyorlanadi. Shu bois maktabgacha ta’lim tizimida ona tilida nutqni rivojlantirish eng ustuvor vazifalardan biri sifatida e’tirof etiladi. Maktabgacha yoshdagi bolalarning nutqiy rivojlanishi va ona tilining tarbiyadagi o‘rni haqida Sharq va G‘arb pedagogik merosida ham, zamonaviy ilmiy tadqiqotlarda ham keng yoritilgan. Abu Nasr Forobiy “Fozil odamlar shahri” asarida ta’limning asosiy vositasi til ekanini ta’kidlab, “til inson fikrining ko‘zgusidir” deya qayd etadi (Forobiy, 1993, 74-bet). Bu qarash maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarda nutqni rivojlantirishning nechog‘li muhimligini isbotlaydi. Ibn Sino “Donishnoma” asarida nutqning bola tafakkurini shakllantirishdagi roliga alohida e’tibor qaratib, “aqlning kamoloti so‘z orqali yuzaga chiqadi” degan fikrni ilgari suradi (Ibn Sino, 2000, 61-bet). Uning fikriga ko‘ra, bola muloqotga kirishgan sayin lug‘at boyligi ortadi, bu esa aqliy faoliyat rivojini tezlashtiradi. Lev Vygotskiy nutq va tafakkur aloqadorligiga bag‘ishlangan tadqiqotlarida bolalarning ijtimoiy taraqqiyoti nutq orqali amalga oshishini isbotlab, “nutq – bola tafakkurining ichki vositasidir” deydi (Vygotskiy, 1984, 152-bet). Uning “yaqin rivojlanish zonasi” nazariyasi maktabgacha ta’limda dialog, suhbat, muloqotning ahamiyatini oshiradi. Jan Piaje ham nutq va tafakkurning rivojlanish bog‘liqligiga urg‘u berib, 2–6 yosh oralig‘ida bola til orqali atrofni bilishni faollashtirishini ta’kidlaydi (Piaget, 1952, 94-bet). Bu davrda bola tasniflash, taqqoslash, sabab-oqibatni anglash kabi bilish jarayonlarini nutq orqali shakllantiradi. O‘zbekistonlik olima Z. Nishonova maktabgacha yoshdagi bolalar nutqining rivojlanishida og‘zaki muloqot, ertak aytish, hikoya tuzish kabi faoliyatlar asosiy metodlar ekanini ko‘rsatgan (Nishonova, 2021, 45-bet). M. Usmonova esa ona tilidagi lug‘at boyligining bolalarning ijtimoiy, emotsional va intellektual shakllanishiga ta’sirini ilmiy jihatdan asoslab bergan (Usmonova, 2020, 87-bet). Xalqaro tadqiqotlarda ham ona tilining o‘rni alohida yoritilgan. UNESCOning “Early Childhood Education” hisobotida ona tilida ta’lim olayotgan bolalar savodxonlik, muloqot, tafakkur va ijtimoiy moslashuv ko‘nikmalarini tezroq rivojlantirishi qayd etilgan (UNESCO, 2019, 29-bet). 622 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11 Shuningdek, OECD (2020) bolalarda ona tilining erta rivojlanishi keyinchalik chet tillarini oson o‘zlashtirishga yordam berishini ilmiy jihatdan tasdiqlagan (OECD, 2020, 41-bet). Adabiyotlar sharhi shuni ko‘rsatadiki, ona tili bolaning tafakkur poydevori, ma’naviy kamoloti, ijtimoiylashuvi, emotsional barqarorligi hamda har tomonlama tarbiya jarayonining bosh mezonidir. Maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarning har tomonlama rivojlanishi ko‘p omillarga tayansa-da, ular orasida ona tilining o‘rni alohida ahamiyatga ega. Ona tili bolaga ilk kundan boshlab muloqot vositasi bo‘lib xizmat qiladi, uning atrof-muhitni anglashini, fikr yuritishini, o‘zini ifoda etishini ta’minlaydi. Shu nuqtai nazardan ona tili maktabgacha yoshdagi bola uchun nafaqat lingvistik kategoriya, balki psixologik, ijtimoiy va ma’naviy rivojlanishning bosh kalitidir. Bola o‘z his-tuyg‘ulari, ehtiyojlari, xohish-istaklarini aynan ona tili orqali bildiradi; buning natijasida uning shaxsiy o‘zligi shakllanadi. Ona tili bolaning tafakkur faoliyati bilan chambarchas bog‘liq. Til va tafakkur bir-birini to‘ldiruvchi kategoriyalar bo‘lib, bola atrofdagi voqelikni aynan til orqali umumlashtiradi, taqqoslaydi, tasniflaydi va fikr hosil qiladi. Maktabgacha yosh bolaning so‘z boyligi qanchalik keng bo‘lsa, uning fikrlash jarayoni shunchalik faol kechadi. So‘zlar orqali bola predmetlarning xususiyatlarini, hodisalarning ketma-ketligini, sabab-oqibat munosabatlarini, fazoviy tasavvurlarni va vaqt tushunchalarini anglaydi. Bu esa uning aqliy rivojlanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Maktabgacha ta’limda ona tilining ahamiyatini ko‘rsatib beradigan yana bir omil — bu nutqiy muloqotning ijtimoiylashuvdagi o‘rni. Bola tengdoshlari va kattalar bilan muloqotga kirishar ekan, u ijtimoiy munosabatlar tizimi bilan tanishadi, o‘z o‘rnini anglay boshlaydi va o‘zini tutishning ijtimoiy-me’yoriy ko‘nikmalarini o‘zlashtiradi. Ona tilida erkin muloqot qila oluvchi bola o‘yin jarayonlarida yetakchi sifatida namoyon bo‘lishi, o‘z fikrini himoya qilishi, boshqalar fikrini tinglashi va kelishuvga erishishi mumkin. Bu esa ijtimoiy kompetensiyalar shakllanishining muhim bosqichidir. Ona tilida nutqni rivojlantirish bolaning ma’naviy va axloqiy kamoloti uchun ham xizmat qiladi. Milliy ertaklar, dostonlar, hikoyatlar, maqollar va matallar orqali bola yaxshilik, halollik, odob, vatanparvarlik, mehnatsevarlik, mehr-oqibat kabi qadriyatlar bilan tanishadi. Badiiy asarlar orqali shakllantirilgan mazmuniy tasavvurlar bolaning ichki dunyosiga singib, uning xulq-atvoriga, dunyoqarashiga, hissiy kechinmalariga ta’sir qiladi. Demak, ona tili ma’naviy-ma’rifiy tarbiyaning eng asosiy vositasidir. Maktabgacha ta’lim jarayonida ona tili bola tasavvurining boyishiga, ijodiy fikrlash va estetik didning shakllanishiga katta yordam beradi. She’rlar, topishmoqlar, dialoglar, dramatizatsiya o‘yinlari bolaning estetik idrokini o‘stiradi, tasviriy vositalarni tushunishga o‘rgatadi. Hikoya tuzish, ertakni qayta aytib berish, sahnalashtirish kabi mashg‘ulotlar bolalarda badiiy fikrlashni shakllantiradi va ijodiy tasavvurini kengaytiradi. Bu jarayonlar bolaning kelajakda o‘z fikrini aniq, badiiy va mantiqiy izchillikda bayon qila olishini ta’minlaydi. Nutqning rivojlanishi bolaning emotsional-intellektual barqarorligiga ham kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Bola o‘z his-tuyg‘ularini so‘z orqali ifoda etishni o‘rgangan sari ichki ziddiyatlarini yumshata oladi, qo‘rquv va hayajonlarini boshqarishni o‘rganadi, muammolarni so‘z orqali hal etishga harakat qiladi. Bu jarayon psixologiyada “til orqali emotsional yengillashuv” sifatida talqin qilinadi. Demak, ona tili bolaning psixologik salomatligining muhim tarkibiy qismidir. Ona tili bolani maktab ta’limiga tayyorlashda ham hal qiluvchi ahamiyatga ega. 623 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11 Chunki barcha fanlarni o‘zlashtirish, matn bilan ishlash, savolga javob berish, muammoni tushunish va yechim taklif qila olish til orqali amalga oshadi. Nutqi rivojlangan bola o‘qish jarayonida kamroq qiynaladi, o‘qish malakalarini tez egallaydi va o‘rganishga bo‘lgan motivatsiyasi yuqori bo‘ladi. Shuni ham ta’kidlash lozimki, ona tili bolaning keyingi chet tillarini o‘zlashtirishiga ham katta ta’sir ko‘rsatadi. Psixolingvistika tadqiqotlariga ko‘ra, birinchi tilning poydevori mustahkam bo‘lsa, ikkinchi tilni o‘rganish jarayoni osonroq kechadi. Maktabgacha yoshda ona tili orqali grammatik strukturalar, so‘z tuzilishi, ohang, mantiqiy bog‘lanishlarni o‘zlashtirgan bola chet tilini o‘rganishda ham yuqori natijalarga erishadi. Yuqoridagi fikrlardan kelib chiqadiki, maktabgacha ta’lim jarayonida ona tili bolani har tomonlama rivojlantirishning markaziy omili sifatida namoyon bo‘ladi. Til orqali bola fikrlaydi, muloqot qiladi, his qiladi, o‘rganadi, o‘z-o‘zini anglaydi va jamiyatga moslashadi. Shu sababli maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ona tili va nutqni rivojlantirish har bir tarbiyaviy va didaktik jarayonning asosiy tamoyili bo‘lishi lozim. Maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarni har tomonlama tarbiyalashda ona tilining o‘rni beqiyosdir. Ona tili bola tafakkurining shakllanishi, nutqiy rivoji, ijtimoiy moslashuvi, ma’naviy qadriyatlarni qabul qilishi, emotsional-intellektual barkamolligi uchun asosiy vosita vazifasini bajaradi. Muloqotga boy muhit, ertak va she’rlar, suhbat va hikoyalash, badiiy matnlar bilan ishlash bolaning lug‘atini boyitibgina qolmay, uning axloqiy qarashlari, tasavvuri, ijodkorligi va o‘z-o‘zini anglash jarayoniga ham kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Nutqi rivojlangan bola maktabda o‘qishga tez moslashadi, matn bilan ishlash, tushunish, izohlash, mantiqiy fikrlash kabi ko‘nikmalarni oson egallaydi. Shu sababli maktabgacha ta’lim muassasalarida ona tilini rivojlantirish bo‘yicha metodik ishlar tarbiyaning ustuvor yo‘nalishi sifatida tashkil etilishi zarur. ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Forobiy, A.N. Fozil odamlar shahri. — Toshkent: Yangi asr avlodi, 1993. — 256 b. 2. Ibn Sino, A.A. Donishnoma. — Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot, 2000. — 312 b. 3. Vygotskiy, L.S. Psixologiya razvitiya rebenka. — Moskva: Pedagogika, 1984. — 384 s. 4. Piaget, J. The Origins of Intelligence in Children. — New York: International University Press, 1952. — 430 p. 5. Nishonova, Z. Maktabgacha yoshdagi bolalar rivojlanishi. — Toshkent: Innovatsiya, 2021. — 212 b. 6. Usmonova, M. Maktabgacha ta’lim pedagogikasi. — Toshkent: Fan va texnologiya, 2020. — 240 b. 7. UNESCO. Early Childhood Education Report. — Paris: UNESCO Publishing, 2019. — 112 p. 8. OECD. Starting Strong IV: Early Childhood Education and Care. — Paris: OECD Publishing, 2020. — 196 p. 9. Berk, L. Child Development. — Boston: Pearson, 2018. — 720 p. 10. Bredekamp, S. & Copple, C. Developmentally Appropriate Practice. — Washington, DC: NAEYC, 2017. — 352 p.