GEOPORTAL TEXNOLOGIYALARDAN FOYDALANGAN HOLDA KO'CHMAS MULK OBYEKTLARINI INVENTARIZATSIYA QILISH USULLARI

89 GEOPORTAL TEXNOLOGIYALARDAN FOYDALANGAN HOLDA KO‘CHMAS MULK OBYEKTLARINI INVENTARIZATSIYA QILISH USULLARI Abdiraxmatov Nuriddin Abdiraxmatovich Qarshi davlat texnika universiteti E-mail: [email protected] Qurbonov Umrzoq Sharofiddin o‘g‘li Qarshi davlat texnika universiteti talabasi E-mail: [email protected] DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17665127 Annotatsiya. Maqolada geoportal texnologiyalari asosida ko‘chmas mulk obyektlarini inventarizatsiya qilishning zamonaviy usullari tahlil qilinadi. An’anaviy kadastr yondashuvlari bilan solishtirilib, geoaxborot tizimlari (GAT) va veb-xizmatlar orqali ko‘chmas mulkni raqamlashtirish, markazlashgan ma’lumotlar bazasini yaratish hamda ochiq platformalar yordamida monitoringni tashkil etish imkoniyatlari ko‘rib chiqilgan. Shuningdek, ilg‘or xorijiy tajribalar asosida O‘zbekistonda tatbiq etish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqilgan. Kalit so‘zlar: geoportal, inventarizatsiya, ko‘chmas mulk, kadastr, GAT, raqamlashtirish, fazoviy ma’lumotlar. 1. KIRISH. Ko‘chmas mulk obyektlarining ishonchli va tizimli hisobga olinishi davlat boshqaruvi, soliq siyosati, shaharsozlik va iqtisodiy rejalashtirish sohalarida muhim ahamiyatga ega. Zamonaviy texnologiyalar, ayniqsa geoportal va GAT asosidagi yechimlar, ushbu jarayonni avtomatlashtirish hamda ochiq va ishonchli ma’lumotlar bilan ta’minlash imkonini beradi. So‘nggi yillarda ko‘plab davlatlar ko‘chmas mulkni inventarizatsiya qilishda raqamli platformalarga o‘tdi. Bu jarayon fazoviy ma’lumotlarni tezkor yig‘ish, tahlil qilish va vizuallashtirish imkonini yaratdi. O‘zbekiston Respublikasida ham ushbu yo‘nalishda islohotlar boshlangan bo‘lib, bu maqolada geoportal texnologiyalaridan foydalanish asosida takomillashgan inventarizatsiya usullari taklif etiladi. 2. NAZARIY ASOSLAR VA ADABIYOTLAR TAHLILI. Ko‘chmas mulkni inventarizatsiya qilishda fazoviy axborot tizimlari (GIS) asosiy vosita sifatida tan olingan. Bu texnologiyalar yordamida quyidagi funksiyalar amalga oshiriladi: • Fazoviy ma’lumotlarni yig‘ish va saqlash; • Mulk obyektlarining chegara va xususiyatlarini aniqlash; • Statistik va vizual tahlillarni o‘tkazish; 90 • Onlayn interaktiv xaritalar orqali ommaviy foydalanish imkonini yaratish. Literatura tahliliga ko‘ra (UN-Habitat, FAO, FIG, World Bank), ko‘plab davlatlar LADM (Land Administration Domain Model) modeliga asoslangan geoportal tizimlarni joriy etgan. Bu model mulk huquqlari, foydalanish shakllari va fazoviy chegaralarni yagona platformada uyg‘unlashtiradi. 3. GEOAXBOROT TEXNOLOGIYALARI ASOSIDA INVENTARIZATSIYA USULLARI. Geoportal texnologiyalaridan foydalanish quyidagi bosqichlarni o‘z ichiga oladi: 3.1. Ma’lumotlarni yig‘ish • Dronlar va sun’iy yo‘ldoshlar orqali fazoviy ma’lumotlar yig‘iladi; • Anketalar va mobil ilovalar orqali foydalanuvchi tomonidan yer/mulk haqidagi atributiv ma’lumotlar kiritiladi. 3.2. Ma’lumotlarni integratsiya qilish • Avvalgi kadastr ma’lumotlari, yer rejalari, va huquqiy hujjatlar yagona bazaga kiritiladi; • Blockchain asosida mulk huquqini ishonchli tasdiqlovchi mexanizmlar qo‘llaniladi. 3.3. Vizualizatsiya va monitoring • Geoportal orqali har bir mulk obyekti interaktiv xaritada ko‘rsatiladi; • Real vaqt rejimida yangilanishlar va o‘zgarishlar kuzatib boriladi. 3.4. Tahlil va hisobotlar • Yer/mulk turlari bo‘yicha statistik tahlil; • Soliq bazasini shakllantirish va auditga tayyor hisobotlar. 4. XORIJIY TAJRIBA. Estoniya Estoniyada e-Land Register orqali barcha ko‘chmas mulk obyektlari raqamlashtirilgan. Ushbu tizim notariuslar, banklar, va fuqarolarga real vaqt rejimida mulk haqida ma’lumot olish imkonini beradi. Hindiston Bhoomi Project orqali Karnataka shtatida geoportal texnologiyasi asosida yer hujjatlari raqamlashtirilgan va jamoatchilik uchun ochiq qilingan. Niderlandiya 91 Kadaster tashkiloti orqali mulk ma’lumotlari LADM modeliga asoslangan tizimda yuritiladi. Geoportal ochiq ma’lumotlar asosida ishlaydi va ilovalar orqali jamoatchilik foydalana oladi. 5. O‘ZBEKISTON SHAROITIDA GEOINVENTARIZATSIYA JORIY QILISH TAVSIYALARI. 1. Milliy geoportal platformasini yaratish – Davlat kadastr tizimlari, yer resurslari va boshqa ma’lumotlar yagona portalda integratsiya qilinishi kerak. 2. Dastlabki pilot loyihalarni yo‘lga qo‘yish – Toshkent va yirik shaharlar misolida raqamli inventarizatsiya jarayonlarini test qilish. 3. Yuridik va normativ-huquqiy bazani takomillashtirish – Geoportal ma’lumotlarining huquqiy asosda tan olinishi. 4. O‘quv kurslari va malaka oshirish dasturlari – Kadastr xodimlari va texnik mutaxassislar uchun GAT bo‘yicha malaka oshirish. 6. XULOSA. Geoportal texnologiyalaridan foydalangan holda ko‘chmas mulkni inventarizatsiya qilish — bu nafaqat texnologik yangilik, balki davlat boshqaruvi va iqtisodiy barqarorlikka xizmat qiluvchi strategik vositadir. Ilg‘or xorijiy tajriba, zamonaviy texnologiyalar va raqamli infratuzilma asosida O‘zbekistonda ham samarali geoinventarizatsiya tizimini yaratish mumkin. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. UN-Habitat. (2020). Land Tenure and Property Rights. 2. FAO. (2019). Guidelines on the responsible governance of tenure. 3. FIG. (2021). Cadastre 2034: Strategy for future cadastre. 4. World Bank. (2020). Land Administration and Management Projects. 5. Zevenbergen, J., Augustinus, C., Antonio, D., & Bennett, R. (2013). Pro-poor land administration. 6. ISO 19152:2012 – Geographic information — Land Administration Domain Model (LADM). 7. Abdiraxmatov Nuriddin Abdiraxmatovich. (2023) Qishloq xo‘jaligi yerlaridan foydalanishni degradatsiyaga qarshi tadbirlar asosida tashkil etish. GOLDEN BRAIN.16, June 311-315 bet. 8. Abdiraxmatov Nuriddin Abdiraxmatovich. (2025) Ko‘chmas mulk obyektlari kadastrlarining axborot resurslari yaratish. INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL. VOLUME 2 | ISSUE 3 | 2025. 126-130 bet. 9. Abdiraxmatov Nuriddin Abdiraxmatovich. (2024) Chiziqli inshootlar kadastrlari turlari va obyektlari. RESEARCH AND EDUCATION. October. 198-201 bet. 10. G‘.N.Aliqulov, M.M.Aralov, N.A.Abdiraxmatov, Z.Qilichev. “Yer va bino inshootlar xatlovi” O‘quv qo‘llanma. Qarshi, 2022. -172 bet. 11. O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi huzuridagi Kadastr agentligi hisobotlari (2023–2024).