YANGI AXBOROT TEXNOLOGIYALARINING YOSHLAR PSIXOLOGIYASIGA O'TKAZADIGAN TA'SIRI

305 YANGI AXBOROT TEXNOLOGIYALARINING YOSHLAR PSIXOLOGIYASIGA O‘TKAZADIGAN TA’SIRI Homidov Shahrizod Abduvakilovich Xalqaro innovatsion universiteti, “Aniq fanlar, yer kadastri va kommunal xo„jaligi” kafedrasi o„qituvchisi, E-mail: [email protected] Uralova Nilufar Jasurbek qizi Xalqaro innovatsion universiteti talabasi, E-mail: [email protected] DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17667168 Annotatsiya. Maqolada yangi axborot texnologiyalarining yoshlar psixologiyasiga ta‟siri tahlil qilinadi. Zamonaviy texnologiyalar, jumladan internet, smartfonlar va sun‟iy intellekt vositalari yoshlar bilim olish, kommunikatsiya, kasbiy rivojlanish va kreativlik sohalarida ijobiy imkoniyatlar yaratishini ko„rsatadi. Shu bilan birga, texnologiyalardan me‟yoridan ortiq foydalanish psixologik bog„liqlik, ijtimoiy tarmoqlardagi bosim, kiberxavflar, diqqatning pasayishi va real muloqotning kamayishi kabi salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkinligi ta‟kidlanadi. Maqolada yoshlar psixologiyasidagi o„zgarishlarning asosiy mexanizmlari – dopamin tizimi faollashuvi, kognitiv jarayonlarga ta‟sir va virtual ijtimoiylashuv – yoritilgan. Shu bilan birga, raqamli gigiyena, ota-ona nazorati, sog„lom turmush tarzi va media savodxonlikni oshirish kabi tavsiyalar orqali salbiy ta‟sirlarni kamaytirish yo„llari ko„rsatiladi. Tadqiqot natijalari yangi axborot texnologiyalaridan oqilona foydalanish yoshlar psixologiyasi uchun muhim ekanligini tasdiqlaydi. Kalit so‘zlar: Yangi axborot texnologiyalari, yoshlar psixologiyasi, raqamli savodxonlik, ijtimoiy tarmoqlar, psixologik bog„liqlik, kreativlik, media savodxonlik. Kirish XXI asr – axborot texnologiyalari yuksak sur‟atlar bilan rivojlanayotgan davr bo„lib, u inson faoliyatining barcha jabhalarini tubdan o„zgartirmoqda. Ayniqsa, yoshlar psixologiyasi, ularning dunyoqarashi, xulq-atvori va ijtimoiy moslashuvi ushbu jarayondan bevosita ta‟sirlanmoqda. Smartfonlarning keng tarqalishi, internetning qulayligi, sun‟iy intellekt asosidagi xizmatlarning ommalashuvi yoshlar ongida yangi psixologik jarayonlar paydo bo„lishiga sabab bo„lmoqda. Ushbu maqolada zamonaviy texnologiyalarning yoshlar psixologiyasiga ko„rsatadigan ijobiy va salbiy jihatlari kengroq yoritiladi. YANGI AXBOROT TEXNOLOGIYALARINING IJOBIY TA’SIRLARI 1. Ta’lim jarayonining samaradorligini oshirish Zamonaviy texnologiyalar ta‟lim jarayonini butkul o„zgartirib yubordi. Yoshlar internet orqali turli ilmiy resurslar, onlayn kurslar, o„quv platformalari (Coursera, 306 Udemy, Khan Academy va boshqalar), elektron darsliklardan foydalanishi natijasida o„z bilimlarini mustaqil ravishda kengaytira oladi. Bu jarayon quyidagi ijobiy natijalarga olib keladi: - kritik fikrlashni rivojlantiradi; - malaka va ko„nikmalarning yangilanib borishiga imkon yaratadi; - o„quv jarayoniga qiziqishni oshiradi; - ilmiy izlanishlarga moyillikni kuchaytiradi. 2. Muloqot doirasining kengayishi Ijtimoiy tarmoqlar yoshlar uchun global kommunikatsiya maydoniga aylangan. Ular turli mamlakatdagi tengdoshlari bilan suhbatlashadi, tajriba almashadi, madaniyatlararo tafovutlar haqida ma‟lumot oladi. Bu esa: - ijtimoiy tafakkurni kengaytiradi, - tolerantlikni oshiradi, - kommunikativ ko„nikmalarni rivojlantiradi. 3. Kasbiy rivojlanish va iqtisodiy mustaqillik Axborot texnologiyalari yoshlarning erta professional rivojlanishiga katta imkoniyat yaratmoqda. Masalan: - frilanserlik, - startaplar yaratish, - raqamli marketing, - dasturlash, - grafik dizayn, - masofaviy ish turi. Bu ularga iqtisodiy jihatdan mustaqil bo„lish imkonini beradi. 4. Kreativlik va innovatsion fikrlashning kuchayishi Texnologiyalar yordamida yoshlar o„z g„oyalarini grafik dasturlar, video montaj platformalari, sun‟iy intellekt vositalari orqali amaliyotga tatbiq qila oladilar. Natijada kreativ tafakkur shakllanadi. YANGI AXBOROT TEXNOLOGIYALARINING SALBIY TA’SIRLARI 1. Psixologik bog‘liqlik (internet va smartfon addiktsiyasi) Texnologiyalardan me‟yoridan ortiq foydalanish qaramlikka olib kelishi mumkin. Bu holat psixologik muammolarni keltirib chiqaradi: - diqqatni jamlay olmaslik; - real hayotdagi qiziqishlarning susayishi; - uyqu sifati buzilishi; - vaqtni noto„g„ri taqsimlash. 307 2. Ijtimoiy tarmoqlarning psixologik bosimi Ijtimoiy tarmoqlarda ko„rsatiladigan sun‟iy go„zallik, mukammal turmush tarzi va muvaffaqiyat haqidagi tasvirlar yoshlar ongida o„zini past baholash holatini kuchaytiradi. Buning oqibatlari: - depressiv holatlar; - o„zidan norozilik; - ideal qiyofa uchun ortiqcha stress. 3. Virtual muhitdagi kiberxavflar Yoshlar ko„pincha kiberbulling (onlayn haqorat, tahdid), yolg„on axborot, manipulyatsiya qilishga asoslangan kontentlarga duch keladi. Bu esa: - qo„rquv, - xavotir, - o„z-o„zini cheklash, - ijtimoiy izolyatsiyaga olib kelishi mumkin. 4. Diqqatning pasayishi va multitaskingning zararli oqibatlari Bir vaqtning o„zida bir necha ish bilan shug„ullanish yoshlar orasida keng tarqalgan bo„lib, quyidagilarga sabab bo„ladi: - xotira kuchining sustlashuvi, - fikrlash jarayonining yuzakilashuvi, - o„quv jarayonidagi samaradorlikning pasayishi. 5. Real muloqotning kamayishi Virtual muloqotning kuchayishi natijasida yoshlar: - yuzma-yuz suhbatlashish ko„nikmalarini boy beradi, - empatiya (boshqani tushunish) darajasi pasayadi, - ijtimoiy moslashuvda qiyinchiliklarga duch keladi. PSIXOLOGIK O‘ZGARISHLARNING ASOSIY MEXANIZMLARI 1. Dopamin tizimining faollashuvi Ijtimoiy tarmoqlardagi layklar, izohlar, yangilanishlar miya dopamin tizimini kuchaytiradi. Bu tezkor zavqlanishga olib keladi va texnologiyaga qaramlikni oshiradi. 2. Kognitiv jarayonlarga ta’sir Tezkor axborot oqimi: - chuqur fikrlash, - tahlil qilish, 308 - rejalashtirish, - ma‟lumotni tizimlashtirish ko„nikmalarini susaytiradi. 3. Virtual ijtimoiylashuv Yoshlar ko„pincha o„z his-tuyg„ularini onlayn tarzda ifoda etishadi, bu esa real hayotda psixologik yetishmovchiliklarga sabab bo„lishi mumkin. MUAMMONI BARTARAF ETISH BO‘YICHA TAVSIYALAR 1. Raqamli gigiyenani shakllantirish: - kunlik foydalanish me‟yorini belgilash, - uyqudan oldin texnologiyalardan uzoqlashish, - “raqamsiz vaqt” joriy etish. 2. Ota-ona nazoratini kuchaytirish: - yoshlarning internet faoliyatini kuzatish, - zararli kontentdan himoya qilish, - raqamli madaniyatni o„rgatish. 3. Sog‘lom turmush tarzini rivojlantirish: - sport, - kitob o„qish, - real hayotdagi ijtimoiy faollikni oshirish. 4. Media savodxonlikni oshirish: - ma‟lumotni tanqidiy tahlil qilish, - yolg„on ma‟lumotni aniqlash, - shaxsiy ma‟lumotlarni himoya qilish ko„nikmalarini shakllantirish. Xulosa Yangi axborot texnologiyalari yoshlar psixologiyasiga kuchli ta‟sir ko„rsatmoqda. Texnologiyalardan samarali va oqilona foydalanish orqali ijobiy jihatlarni kuchaytirish, salbiy oqibatlarning oldini olish mumkin. Raqamli savodxonlik, sog„lom psixologik muhit va texnik imkoniyatlardan me‟yorida foydalanish bugungi yoshlar uchun muhim omildir. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Jensen, M. “Young Adolescents‟ Digital Technology Use and Mental Health,” 2019. PMC 2. Limone, P. “Psychological and Emotional Effects of Digital Technology Use,” Frontiers in Psychology, 2022. Frontiers 3. Demaria, F. “Body, Image, and Digital Technology in Adolescence,” Frontiers in Psychology, 2024. Frontiers 4. UNICEF Innocenti. “How Does the Time Children Spend Using Digital Technology Impact Their Mental-Well-being, Social Relationships and Physical Activity? An Evidence-Focused Literature Review,” December 2017