PEDAGOGIK JARAYONLARNI 3D TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA TASHKIL QILISH VA RIVOJLANTIRISH KETMA-KETLIGI

315 PEDAGOGIK JARAYONLARNI 3D TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA TASHKIL QILISH VA RIVOJLANTIRISH KETMA-KETLIGI Xushbaqоv Eshpо‘lat Alisherоvich Xalqaro innovatsion universiteti о‘qituvchisi, E-mail: xushbоqо[email protected]оm Axmedova Asal Azimjon qizi Osiyo texnologiyalari universiteti 70230101 – Lingvistika (tillar bo‘yicha) ta’lim yo‘nalishi magistranti, E-mail: [email protected] DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17667188 Annotatsiya. Ushbu maqolada 3D texnologiyalarni pedagogik jarayonlarga integratsiya qilishning nazariy va amaliy asoslari yoritilgan. Ta’lim samaradorligini oshirishda 3D modellashtirish, virtual va kengaytirilgan haqiqat, 3D bosib chiqarish texnologiyalarining imkoniyatlari ko‘rib chiqilgan. Xalqaro tajribalar (AQSh, Yevropa, Yaponiya, BAA) va ilmiy tadqiqotlar tahlil qilingan hamda O‘zbekiston ta’lim tizimida ularni joriy etish istiqbollari bayon etilgan. Maqolada pedagogik jarayonlarni 3D texnologiyalar asosida tashkil etish ketma-ketligi ishlab chiqilgan, mavjud muammolar va ularning yechimlari ko‘rsatilgan, shuningdek ta’limda yangi yondashuvlarni tatbiq etish bo‘yicha taklif va tavsiyalar berilgan. Kalit so‘zlar: 3D texnologiyalar, pedagogik jarayon, ta’lim samaradorligi, virtual haqiqat, kengaytirilgan haqiqat, 3D modellashtirish, 3D bosib chiqarish, STEAM ta’lim, innovatsion pedagogika, O‘zbekiston ta’lim tizimi. Аннотация. В статье рассматриваются теоретические и практические основы интеграции 3D-технологий в педагогический процесс. Рассматриваются возможности технологий 3D-моделирования, виртуальной и дополненной реальности, а также 3D-печати в повышении эффективности образования. Проанализирован международный опыт (США, Европа, Япония, ОАЭ) и научные исследования, а также обозначены перспективы их внедрения в систему образования Узбекистана. В статье разработана последовательность организации педагогического процесса на основе 3D-технологий, выявлены существующие проблемы и пути их решения, а также даны предложения и рекомендации по внедрению новых подходов в образование. Ключевые слова: 3D-технологии, педагогический процесс, эффективность образования, виртуальная реальность, дополненная реальность, 3D-моделирование, 3Dпечать, STEAM-образование, инновационная педагогика, система образования Узбекистана. Abstract. This article covers the theoretical and practical foundations of integrating 3D technologies into pedagogical processes. The possibilities of 3D modeling, virtual and augmented reality, and 3D printing technologies in increasing educational efficiency are considered. International experiences (USA, Europe, Japan, UAE) and scientific research are analyzed, and the prospects for their introduction in the education system of Uzbekistan are outlined. The article develops a sequence of organizing pedagogical processes based on 3D technologies, identifies existing problems and their solutions, and also provides proposals and recommendations for the implementation of new approaches in education. 316 Keywords: 3D technologies, pedagogical process, educational efficiency, virtual reality, augmented reality, 3D modeling, 3D printing, STEAM education, innovative pedagogy, Uzbekistan's education system. Kirish Hozirgi globallashuv jarayonida ta‟lim tizimida ilg„or pedagogik va axborot texnologiyalaridan foydalanish zamonaviy ehtiyojga aylanmoqda. Shu jumladan, 3D texnologiyalar nafaqat sanoat va tibbiyotda, balki ta‟lim jarayonida ham keng qo„llanilmoqda. Ular yordamida o„quvchilar murakkab jarayonlarni aniq va tushunarli ko„rish, tajriba o„tkazish, maketlar bilan ishlash imkoniyatiga ega bo„ladilar. Mazkur maqolada pedagogik jarayonlarni 3D texnologiyalar asosida tashkil etish, ularning rivojlanish bosqichlari, afzalliklari va tatbiq etish ketma-ketligi haqida fikr yuritiladi. 3D texnologiyalar tushunchasi va ta’limdagi o‘rni 3D texnologiyalar - bu kompyuter yordamida fazoviy modellarni yaratish, ularni vizuallashtirish va real muhitda qo„llash imkonini beruvchi dasturiy hamda texnik vositalar majmuasidir. Ularning ta‟lim sohasidagi asosiy vazifalari: - murakkab mavzularni osonroq tushuntirish; - real obyektlarning aniq modellarini yaratish; - laboratoriya ishlarini xavfsiz sharoitda amalga oshirish; - o„quvchilarda ijodiy tafakkurni rivojlantirish. 3D texnologiyalar pedagogik jarayonlarda keng qo„llanilmoqda. Jumladan, 3D modellashtirish orqali murakkab ob‟ektlar vizualizatsiya qilinadi, 3D bosib chiqarish yordamida esa o„quvchilarga nazariy bilimlar amaliy natijalar ko„rinishida namoyon bo„ladi. Virtual va kengaytirilgan haqiqat texnologiyalari yordamida ta‟lim oluvchilar murakkab jarayonlarni interaktiv tarzda o„rganish imkoniga ega bo„ladilar. Xalqaro tajriba shuni ko„rsatmoqdaki, AQSh va Yevropa davlatlarida 3D texnologiyalar STEM va STEAM ta‟lim konsepsiyalari doirasida keng qo„llanilmoqda. Yaponiyada esa 3D texnologiyalar maktabgacha ta‟limdan boshlab joriy etilib, bolalarning abstrakt tafakkurini rivojlantirishda samarali qo„llanilmoqda. O„zbekiston ta‟lim tizimida ham so„nggi yillarda raqamli texnologiyalarni keng joriy etishga qaratilgan davlat dasturlari amalga oshirilmoqda. Misol uchun, biologiya darsida inson anatomiyasi 3D modellar orqali ko„rsatilib, o„quvchilar organlarning joylashuvi va vazifalarini aniq tasavvur qilishlari mumkin. 317 Pedagogik jarayonlarda 3D texnologiyalarning afzalliklari 3D texnologiyalaridan foydalanish quyidagi afzalliklarni beradi: 1. Ko„rgazmalilik – mavzular vizual ko„rinishda tushunarli bo„ladi. 2. Interaktivlik – o„quvchilar model bilan bevosita ishlash imkoniyatiga ega. 3. Tejamkorlik – qimmat laboratoriya jihozlari o„rniga 3D modellardan foydalanish mumkin. 4. Xavfsizlik – kimyo va fizika darslaridagi xavfli tajribalarni virtual muhitda bajarish. 5. Ijodkorlikni rivojlantirish – o„quvchilar o„zlari ham 3D loyihalar yaratishi mumkin. 6. Ta‟lim jarayonida qo„llaniladigan mavzularni aniqlash. 7. Mos 3D modellarni ishlab chiqish yoki tayyor kutubxonalardan foydalanish. 8. O„quv jarayonida 3D modellarni integratsiya qilish. 9. Talabalar bilan interaktiv mashg„ulotlar tashkil qilish. 10. O„quvchilarning bilimini amaliy topshiriqlar orqali baholash. 11. Natijalarni tahlil qilish va jarayonni takomillashtirish. Pedagogik jarayonlarni 3D texnologiyalar asosida tashkil qilish ketmaketligi Pedagogik jarayonni samarali tashkil etish uchun quyidagi bosqichlarga amal qilish zarur: 1-bosqich. Tahlil va rejalashtirish - O„quv dasturi va mavzularni o„rganish. - Qaysi mavzularda 3D texnologiyalardan foydalanish samarali bo„lishini aniqlash. - Texnik va dasturiy ta‟minotni tayyorlash. 2-bosqich. Modellarni ishlab chiqish - 3D modellashtirish dasturlaridan foydalanib obyektlar yaratish. - Pedagogik maqsadga mos interaktiv elementlar qo„shish. 3-bosqich. Ta‟lim jarayoniga integratsiya - Dars jarayonida 3D modellarni namoyish etish. - Virtual laboratoriya ishlari yoki amaliy mashg„ulotlar tashkil qilish. - O„quvchilarning mustaqil ishlashi uchun topshiriqlar berish. 4-bosqich. Natijalarni baholash - O„quvchilarning bilim, ko„nikma va malakalarini tekshirish. - An‟anaviy metodlar bilan 3D texnologiyalar yordamida olingan natijalarni solishtirish. 318 5-bosqich. Takomillashtirish - Dars jarayonidan so„ng fikr-mulohazalarni yig„ish. - Yangi modellardan foydalanish va mavjudlarini mukammallashtirish. 3D texnologiyalardan foydalanish bo‘yicha xalqaro tajriba Bugungi kunda dunyoning ko„plab rivojlangan mamlakatlarida ta‟lim jarayoniga 3D texnologiyalar keng tatbiq qilinmoqda. Masalan: - AQShda – STEM ta‟limida virtual laboratoriyalar qo„llanadi. - Yaponiyada – tibbiyot universitetlarida 3D anatomiya dasturlari keng joriy qilingan. - Yevropa mamlakatlarida – muhandislik yo„nalishidagi ta‟limda 3D printerlardan foydalanish odatiy holga aylangan. Bu tajribalarni O„zbekiston ta‟lim tizimiga moslashtirish orqali o„quv jarayonining samaradorligini oshirish mumkin. O‘zbekiston ta’lim tizimida 3D texnologiyalarni joriy etish imkoniyatlari O„zbekiston Respublikasi ta‟lim tizimi so„nggi yillarda jadal rivojlanmoqda. Xususan, raqamli ta‟lim resurslari, elektron darsliklar va virtual laboratoriyalarni joriy qilish bo„yicha keng ko„lamli ishlar olib borilmoqda. 3D texnologiyalarni qo„llashda quyidagi yo„nalishlar dolzarb hisoblanadi: - biologiya, kimyo, fizika fanlarida 3D virtual laboratoriyalar yaratish; - tarix va geografiya fanlarida tarixiy obidalar va tabiiy hududlarning 3D modellaridan foydalanish; - texnika yo„nalishida 3D printerlar yordamida amaliy loyihalarni amalga oshirish. 3D texnologiyalarni ta’limda qo‘llashda uchraydigan muammolar Har qanday yangi texnologiyani joriy etishda muammolar ham mavjud: - moddiy-texnik bazaning yetarli emasligi; - o„qituvchilarning 3D texnologiyalar bilan ishlash ko„nikmalarining cheklanganligi; - dasturiy ta‟minotning yuqori narxi; - dars jarayonini to„liq moslashtirishdagi qiyinchiliklar. Ushbu muammolarni bosqichma-bosqich hal qilish ta‟limda 3D texnologiyalardan samarali foydalanishga zamin yaratadi. Muammolar va yechimlar. 3D texnologiyalarni ta‟lim tizimida keng joriy etishda ayrim muammolar mavjud. Jumladan, texnik vositalarning yetishmasligi, o„qituvchilarning malaka darajasi va metodik qo„llanmalar kamligi muammolardan hisoblanadi. 319 Ularni bartaraf etish uchun ta‟lim muassasalarida moddiy-texnik bazani mustahkamlash, o„qituvchilar uchun maxsus kurslar tashkil qilish, va metodik adabiyotlarni yaratish zarur: - O„qituvchilar uchun 3D texnologiyalar bo„yicha malaka oshirish kurslarini yo„lga qo„yish. - Maktab va oliy ta‟lim muassasalarida 3D laboratoriyalar tashkil etish. - Milliy o„quv dasturlariga mos 3D resurslar yaratish. - Xalqaro tajribalarni o„rganish va ta‟lim tizimiga moslashtirish. - Har bir oliy va umumiy ta‟lim muassasasida 3D laboratoriyalar tashkil etish. - O„qituvchilarni 3D texnologiyalar bo„yicha muntazam o„qitish. - Mahalliy va xorijiy 3D ta‟lim resurslarini o„zbek tiliga moslashtirish. - Ta‟lim dasturlariga 3D modellashtirish va dizayn fanlarini kiritish. - O„quvchilarni startap va loyihalar asosida innovatsion faoliyatga jalb qilish. Xulosa Xulosa qilib aytganda, 3D texnologiyalarni pedagogik jarayonlarga tatbiq etish ta‟lim samaradorligini sezilarli darajada oshiradi. Bu esa kelajak avlodning bilim darajasi, kreativ fikrlashi va amaliy ko„nikmalarini rivojlantirishga xizmat qiladi. O„zbekiston ta‟lim tizimida bu texnologiyalarni keng joriy etish orqali ta‟lim jarayonining zamonaviy talablarga mosligini ta‟minlash mumkin. 3D texnologiyalar ta‟lim jarayonini yangi bosqichga olib chiqadigan, o„quvchilar bilimini samarali oshirishga xizmat qiladigan vositalardan biridir. Pedagogik jarayonni 3D texnologiyalar asosida tashkil etish nafaqat o„quvchilarning bilimini mustahkamlaydi, balki ularning tafakkuri, ijodkorligi va amaliy ko„nikmalarini rivojlantiradi. Shunday ekan, O„zbekiston ta‟lim tizimida 3D texnologiyalarni keng tatbiq etish zamon talabi hisoblanadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Karimov I.A. Yuksak ma‟naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma‟naviyat, 2008. 2. O„zbekiston Respublikasi Prezidenti qarori. “Raqamli ta‟lim resurslarini rivojlantirish choratadbirlari to„g„risida”. – Toshkent, 2021. 3. Пидкасистый П.И., Хуторской А.В. Педагогические технологии. – Москва: Академия, 2019. 4. Qodirov N., Abdurahmonova D. Innovatsion pedagogik texnologiyalar. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2020. 5. Соловьев А.А. 3D-технологии в образовании. – Санкт-Петербург: Питер, 2018. 6. Jonbekov B., Tursunov A. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari asoslari. – Toshkent: TDPU, 2022. 7. Garrison D.R., Vaughan N.D. Blended Learning in Higher Education: Framework, Principles, and Guidelines. – San Francisco: Jossey-Bass, 2008. 8. Martin-Gutierrez J., Fabiani P., Benesova W. Virtual Technologies in Education: A Review. – Educational Technology & Society, 2017. 320 9. O„zbekiston Respublikasi Xalq ta‟limi vazirligi materiallari. – www.edu.uz. 10. UNESCO. ICT in Education: Policy, Practices and Recommendations. – Paris, 2020.