QADIMGI O'ZBEK VA FRANSUZ TILLARIDA OT SO'Z TURKUMINING KO'PLIK SHAKLLARI

SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 13 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Noyabr, 2025 4 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17667671 QADIMGI O‘ZBEK VA FRANSUZ TILLARIDA OT SO‘Z TURKUMINING KO‘PLIK SHAKLLARI Tursunova Madina Ulug‘bek qizi Farg‘ona davlat universiteti o‘qituvchisi [email protected] ANNOTATSIYA Mazkur maqolada qadimgi o‘zbek va qadimgi fransuz tillarida ot so‘z turkumining ko‘plik shakllari qiyosiy tahlil asosida o‘rganilgan. Tadqiqotda har ikki til tizimining morfologik tuzilishi, ko‘plikni ifodalovchi grammatik vositalar hamda ularning semantik va sintaktik funksiyalari tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: qadimgi o‘zbek tili, qadimgi fransuz tili, ot so‘z turkumi, ko‘plik shakli, morfologiya, tipologik tahlil. Ot so‘z turkumi har ikki til tizimida — qadimgi o‘zbek va qadimgi fransuz tillarida — morfologik jihatdan eng muhim kategoriyalardan biridir. Otlarda ko‘plik kategoriyasi predmetlarning miqdoriy belgilarini ifodalovchi grammatik shakl bo‘lib, ularning son jihatidan birdan ortiqligini bildiradi. Har ikki tilda ko‘plik morfologik vositalar orqali ifodalangan bo‘lsa-da, ularning shakllanish mexanizmi va tarixiy rivojlanish yo‘nalishlari farqlanadi. Qadimgi o‘zbek tilida ko‘plik shakllari Qadimgi o‘zbek (eski turkiy) tilda ko‘plik -lar/-ler affiksi orqali ifodalangan. Bu qo‘shimcha qadimgi turkiy -lar shaklidan kelib chiqqan bo‘lib, u fonetik muvofiqlik (unli uyg‘unligi) qonuniga bo‘ysungan. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 13 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Noyabr, 2025 5 Misollar: • at – ot → atlar – otlar • er – erkak → erler – erkaklar • tağ – tog‘ → tağlar – tog‘lar Bu shakl O‘rta Osiyo turkiy tillarining deyarli barchasida saqlanib qolgan bo‘lib, qadimgi o‘zbek yozma yodgorliklarida (masalan, “Qutadg‘u bilig”, “Devonu lug‘otit turk”) keng qo‘llanilgan. Ko‘plik qo‘shimchasi har doim grammatik ko‘plikni emas, balki ma’no kuchaytirish yoki hurmat ifodasi sifatida ham ishlatilgan. Masalan: • Biz keldik (ko‘plik ma’nosida emas, balki “men” so‘zining hurmat shakli sifatida). • Otlar ko‘p yugurdi (haqiqiy ko‘plik). Qadimgi o‘zbek tili agglutinativ tuzilishga ega bo‘lgani uchun, ko‘plik qo‘shimchasi otning boshqa grammatik kategoriyalari (egalik, kelishik) bilan ketmaket birikkan: Misollar: • atlarım – otlarim • atlarınızga – otlaringizga • erlerdin – erkaklardan Bu holat ko‘plikning tildagi morfologik qatlam sifatida mustahkam o‘rnashganini ko‘rsatadi. Qadimgi fransuz tilida ko‘plik shakllari Qadimgi fransuz tili (le vieux français, XI–XIV asrlar)da ko‘plik kategoriyasi lotin tilidan meros bo‘lib, dastlab otning oxiridagi fleksiyalar orqali ifodalangan. Lotincha ko‘plik shakllari (-ae, -i, -es) fransuz tiliga o‘tganida, fonetik o‘zgarishlar tufayli yozma shakl saqlanib, talaffuzda yo‘qolgan. Qadimgi fransuz tilda otlarning ko‘plik shakli, hozirgidek, -s yoki -es qo‘shimchalari bilan yasalgan: SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 13 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Noyabr, 2025 6 Misollar: • li cheval (ot) → li chevalz / li chevaus → hozirgi les chevaux • li murs (devor) → li murs (ko‘plik belgisi yozuvda saqlangan, talaffuzda yo‘q) • la rose → les roses Qadimgi fransuz tilida ko‘plik belgisining talaffuzdagi farqlanishi deyarli yo‘qolgan. Shuning uchun artikl tizimi ko‘plikni ko‘rsatishda muhim rol o‘ynagan: • li cheval (bir ot) • li chevax / les chevaux (bir necha otlar) Ya’ni, artikl (li, les) grammatik ko‘plikni ajratib turuvchi asosiy ko‘rsatkichga aylangan. Bu hodisa keyinchalik analitik tizimga o‘tish jarayonining bosqichi sifatida baholanadi. Xulosa o‘rnida shuni aytishimiz joizki, qadimgi o‘zbek va fransuz tillarida otlarning ko‘plik shakllari bir xil grammatik maqsad — predmetlarning birdan ortiqligini ifodalash — uchun xizmat qilgan bo‘lsa-da, ularning ifoda vositalari tarixiy, tipologik va fonetik jihatdan farq qiladi. Qadimgi o‘zbek tili agglutinativ tuzilishga ega bo‘lib, ko‘plikni so‘z oxiriga qo‘shimcha qo‘shish orqali aniq ifodalagan. Qadimgi fransuz tili esa flektiv tizimdan analitik tizimga o‘tish bosqichida bo‘lgani uchun, ko‘plikni ba’zan yozma shaklda, ba’zan esa artikllar yordamida ajratgan. Shunday qilib, bu ikki til misolida ko‘plik kategoriyasining grammatik evolyutsiyasi — morfologik ifodadan sintaktik vositalarga o‘tish yo‘nalishini yaqqol ko‘rish mumkin. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 13 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Noyabr, 2025 7 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Buridant, C. (2000). Grammaire nouvelle de l’ancien français. Paris: Sedes. 2. Rickard, P. (1989). A History of the French Language. London: Routledge. 3. Kibler, W. W. (1995). An Introduction to Old French. New York: MLA. 4. Chambon, J.-P. & Schmitt, C. (2003). Introduction à l’ancien français. Paris: Champion. 5. Marchello-Nizia, C. (2006). Le français en diachronie: Douze siècles d’évolution. Paris: Ophrys. 6. Goyens, M. & Verbeke, W. (2003). The Dawn of the Written Vernacular in Western Europe. Leuven: Leuven University Press. 7. La Chanson de Roland (éd. J. Bédier, 1922). Paris: Champion. 8. Le Roman de la Rose (éd. F. Lecoy, 1965). Paris: Champion. 9. Le Roman de Renart (éd. E. Martin, 1882). Strasbourg: Karl Trübner. 10. Vie de Saint Alexis (XIIe siècle). Plusieurs éditions critiques disponibles.