PROPER PLACEMENT OF INDUSTRIAL PRODUCTION SECTORS IN RURAL AREAS IN UZBEKISTAN

SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 13 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Noyabr, 2025 21 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17667734 PROPER PLACEMENT OF INDUSTRIAL PRODUCTION SECTORS IN RURAL AREAS IN UZBEKISTAN Sharopova Munisa Tolibjon qizi Institute for Macroeconomic and Regional Studies Makroiqtisodiyot va hududdiy tadqiqotlar instituti (MHTI) “Mintaqaviy iqtisodiyot” yo‘nalishining PhD doktaranti Sharopov Aziz Faxritdin o‘g‘li Master of Business Administration (MBA) Keimyung Universiteti Biznes boshqaruvi fakultetining magistri ABSTRACT This article analyzes the issues of rational and efficient placement of industrial production sectors in the rural areas of Uzbekistan. The establishment of industrial enterprises in rural regions and their placement in accordance with natural, labor, and transport resources are considered as key factors of economic development. The article provides proposals and recommendations for the territorial distribution of industrial sectors, taking into account existing infrastructure, raw material bases, labor resources, and environmental factors. In addition, it highlights the opportunities for developing small and medium-sized businesses, efficiently utilizing local raw materials, and increasing employment among the population. Key words: rural areas, industrial production, placement of industries, economic development, infrastructure, raw material base, labor resources, small business. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 13 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Noyabr, 2025 22 ANNOTATSIYA Ushbu maqolada O‘zbekistonning qishloq hududlarida sanoat ishlab chiqarish tarmoqlarini oqilona va samarali joylashtirish masalalari tahlil qilingan. Qishloq joylarida sanoat korxonalarini tashkil etish, ularning tabiiy, mehnat va transport resurslariga mos joylashtirilishi iqtisodiy rivojlanishning muhim omillaridan biri sifatida ko‘rib chiqiladi. Maqolada sanoat tarmoqlarini hududiy joylashtirishda mavjud infratuzilma, xomashyo bazasi, mehnat resurslari va ekologik omillar hisobga olingan holda taklif va tavsiyalar berilgan. Shuningdek, kichik va o‘rta biznesni rivojlantirish, mahalliy xomashyodan samarali foydalanish hamda aholining bandligini oshirish imkoniyatlari yoritilgan. Kalit so‘zlar: qishloq joylar, sanoat ishlab chiqarish, tarmoqlarni joylashtirish, iqtisodiy rivojlanish, infratuzilma, xomashyo bazasi, mehnat resurslari, kichik biznes. O‘zbekistonning qishloq hududlarida sanoat tarmoqlari rivojlanib boryabdi, biroq butkul rivojlanib bo‘lgan deb bo‘lmaydi. Hozirgi kunda ko‘pgina qishloq joylarida sanoatning kichik turdagi ko‘rinishlari rivojlanib boryabdi va ularda ishlab chiqarilayotgan mahsulotlar nafaqat ichki va tashqi bozorga ham export qilinyabdi. Ammo bu yetarli emas qishloq hududlari juda ham ko‘p bo‘sh hududlarni o‘z ishiga oladi. Agar o‘sha yerlarda zavod fabrika va sanoat ishlab chiqarish korxonalari faoliyati barpo etilib ishga tushirilsa, juda ko‘p sonli ishchi o‘rinlari yaratilishi mumkin, aholida qishloqlardan shaharlarga migratsiya qilish jarayoni ham kamayadi, aholi yashash sharoiti yaxshilanib kambag‘allik darajasi pasayadi. Biroq bu turdagi binolar, korxonalarni qurish va faoliyatini yo‘lga qo‘yish tadqiqotlar va mablag‘ni talab etadi. Qishloq hududlari qadimdan milliy iqtisodiyotning tayanchi bo‘lib kelgan. Ular nafaqat qishloq xo‘jaligi va tabiiy resurslarni qazib olish markazi, balki milliy madaniyat va an’analarni saqlab qolishda ham muhim o‘rin tutadi. Ammo bugungi tez urbanizatsiya va texnologiyalar jadal rivojlanayotgan davrda qishloq joylari ko‘plab SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 13 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Noyabr, 2025 23 muammolar bilan yuzlashmoqda. Bunday vaziyatda ularni innovatsion va kompleks yondashuvlar asosida rivojlantirish zarur. Qishloq iqtisodiyotini modernizatsiya qilishning asosiy maqsadi — barqaror o‘sishni ta’minlab, qishloq hududlarini yangi imkoniyatlar markaziga aylantirishdir. Bunda qashshoqlikni kamaytirish, tengsizlik va ishsizlikni bartaraf etish, mavjud salohiyatdan samarali foydalanish muhim ahamiyatga ega. Ushbu yo‘nalishda texnologik yutuqlarni joriy etish, iqtisodiyotni diversifikatsiya qilish, infratuzilmani yaxshilash, moliyaviy inklyuzivlikni kuchaytirish va ta’lim hamda boshqaruv tizimlarini takomillashtirish zarur. Infratuzilma — qishloq iqtisodiy taraqqiyotining asosi. Ishonchli transport tarmoqlari, elektr energiyasi, toza ichimlik suvi va raqamli aloqa tarmoqlari qishloqni shahar bozorlari bilan bog‘lashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Bugungi kunda qayta tiklanadigan energiya manbalari, samarali transport tizimlari va ilg‘or kommunikatsiya texnologiyalariga asoslangan loyihalar barqaror infratuzilmani yaratishga qaratilgan. Bular qishloq aholisi hayot sifatini oshiradi, shahar migratsiyasini kamaytiradi va mintaqalar o‘rtasidagi iqtisodiy muvozanatni mustahkamlaydi. Raqamli texnologiyalar qishloq va global bozorlar o‘rtasidagi masofani qisqartirmoqda. Iqtisodiyotni diversifikatsiya qilish esa faqat qishloq xo‘jaligiga tayanishdan voz kechib, boshqa tarmoqlarda ham imkoniyatlar yaratadi. Masalan, qayta tiklanadigan energiya ishlab chiqarish, ekoturizm yoki kichik ishlab chiqarish loyihalari qo‘shimcha daromad manbai bo‘lib, yangi ish o‘rinlarini yaratadi. Bunday tashabbuslar nafaqat iqtisodiy, balki ekologik barqarorlikni ham ta’minlaydi. Qishloq joylarida sanoatni rivojlantirish bugungi kunda juda muhim masalalardan biridir. Chunki qishloq aholisi asosan dehqonchilik bilan shug‘ullanadi, bu esa mavsumiy daromad manbai hisoblanadi. Agar qishloqlarda sanoat tarmoqlari rivojlantirilsa, aholiga yil davomida barqaror ish o‘rinlari yaratiladi, daromad manbalari kengayadi va yashash sharoiti yaxshilanadi. Sanoatning rivojlanishi qishloq xo‘jaligi bilan chambarchas bog‘liqdir. Mahalliy xomashyodan — masalan, paxta, sut, meva-sabzavot, jun va yog‘och mahsulotlaridan — tayyor mahsulot ishlab chiqarish SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 13 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Noyabr, 2025 24 imkoniyati paydo bo‘ladi. Bu esa nafaqat mahsulot qiymatini oshiradi, balki qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini isrof bo‘lishining oldini ham oladi. Shu orqali qishloqlarda kichik va o‘rta biznes subyektlari ko‘payadi, iqtisodiy faollik ortadi. Qishloqlarda sanoat korxonalarining tashkil etilishi infratuzilmaning rivojlanishiga ham katta hissa qo‘shadi. Yangi yo‘llar, elektr tarmoqlari, suv ta’minoti, aloqa tizimlari yaxshilanadi. Natijada aholining turmush darajasi ko‘tariladi, yoshlar shahar tomonga ketmasdan, o‘z yurtida ishlash imkoniyatiga ega bo‘ladi. Shuni ta’kidlash lozimki, qishloq joylarida sanoatni rivojlantirish — bu iqtisodiy o‘sish, yangi ish o‘rinlari, aholi farovonligi va mamlakatning barqaror rivojlanishi uchun zarur omildir. Shu sababli qishloqlarda kichik sanoat zonalarini tashkil etish va mahalliy ishlab chiqarishni qo‘llab-quvvatlash davlat siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lishi kerak. Qishloq aholisi uzluksiz daromad manbaiga ega emas yoki u mavsumiy bo‘lishi mumkin. Chekka hududlarda qashshoqlikni bartaraf etish muammosini faqat nafaqa va moddiy yordam to‘lash yoki ularning miqdorini oshirish orqali hal qilib bo‘lmaydi. Qashshoqlikni kamaytirish uchun iqtisodiy va ijtimoiy siyosatning kompleks tarzda amalga oshirilishi zarur — bu tadbirkorlik faoliyatini rag‘batlantirishdan tortib, aholining salohiyati va imkoniyatlarini safarbar etish hamda yangi ish o‘rinlarini yaratishgacha bo‘lgan chora-tadbirlarni o‘z ichiga oladi. Eng maqbul yo‘l esa — real iqtisodiyot tarmoqlarining rivojlanishi uchun eng qulay sharoitlarni yaratishdan iborat bo‘lishi mumkin. Qishloq hududlarida real sektorning asosi bu — qishloq xo‘jaligi bo‘lib, u qishloqlarda asosiy ish beruvchi hisoblanadi. Qishloq xo‘jaligining barqaror rivojlanishi boshqa tarmoqlarning rivojlanishi uchun zamin yaratadi, shu bilan birga, hozirgi va kelajakda mamlakatning oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Sanoat mahsulotlari qiymatida, odatda, tabiiy renta mavjud bo‘ladi, bu esa mamlakatdagi barcha fuqarolarga tegishli hisoblanadi. O‘zbekiston shaharlarida ham, qishloq joylarida ham Respublikamiz Taraqqiyot strategiyasini izchil amalga oshirishda va mamlakatimizning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishining muhim yo‘nalishlarini samarali ilgari surishda katta hissa qo‘shmoqda. Qishloq hududlarining SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 13 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Noyabr, 2025 25 salohiyatidan oqilona foydalanish, xususan, qishloq aholisini tadbirkorlikka jalb etish, olis hududlarda zamonaviy infratuzilmani shakllantirish va eng muhimi, aholining turmush sifatini yaxshilash kabi yo‘nalishlar ustuvor vazifalar sirasiga kiradi. Qayta ishlanadigan sanoat mahsulotlari korxonalarini qishloq hududlariga yaqin joylashtirishning bir qancha muhim sabablari mavjud. Eng avvalo, bunday korxonalar uchun zarur bo‘lgan xomashyo manbalari asosan qishloq xo‘jaligida yetishtiriladi. Masalan, paxta, sut, meva-sabzavot, go‘sht, don va boshqa mahsulotlar qayta ishlash uchun asosiy xomashyo hisoblanadi. Korxonaning xomashyo manbaiga yaqin joylashuvi transport xarajatlarini kamaytiradi, mahsulot sifatini saqlashni osonlashtiradi va ishlab chiqarish jarayonini tezlashtiradi. Bundan tashqari, masofa qisqargani sababli logistika va tashish xarajatlari kamayadi, bu esa mahsulot tannarxini pasaytiradi. Tez buziladigan mahsulotlar uchun esa bu juda muhim, chunki ular daladan yoki fermadan uzoqqa tashilmasdan darhol qayta ishlanadi, natijada mahsulot yangiligi va sifati saqlanadi. Qishloq joylariga yaqin korxonalar mahalliy aholiga yangi ish o‘rinlarini yaratadi, bu esa aholi daromadini oshirib, ularning turmush darajasini yaxshilaydi. Shu bilan birga, bunday korxonalar qishloq infratuzilmasining rivojlanishiga, ya’ni yo‘llar, elektr tarmoqlari, suv va kommunikatsiya tizimlarining yaxshilanishiga turtki bo‘ladi. Ekologik nuqtayi nazardan ham bu muhim ahamiyatga ega. Qishloq xo‘jaligi chiqindilari (masalan, paxta momig‘i, sabzavot qoldiqlari, go‘ng) shu hududda qayta ishlansa, atrof-muhit ifloslanishi kamayadi va chiqindilardan samarali foydalanish imkoniyati yaratiladi. Qayta ishlanadigan sanoat mahsulotlari korxonalarini qishloq hududlariga yaqin joylashtirishning muhim sababi shundaki, bu joylarda qayta ishlash uchun zarur bo‘lgan xomashyo manbalari mavjud bo‘ladi. Masalan, sharbat ishlab chiqarish korxonalari meva-sabzavot yetishtiriladigan hududlarga yaqin joyda bo‘lishi kerak. Chunki olma, uzum, sabzi, pomidor kabi mahsulotlar tez buziluvchan bo‘lib, ularni uzoq masofalarga tashish sifatga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Zavod qishloq joyida joylashgan bo‘lsa, mevalar darhol qayta ishlanadi va sifatli, tabiiy sharbat olinadi. Xuddi shuningdek, sutni qayta ishlash korxonalari ham chorvachilik rivojlangan SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 13 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Noyabr, 2025 26 qishloq joylariga yaqin joylashtiriladi. Sut juda tez buziladigan mahsulot bo‘lgani sababli, uni uzoq masofaga tashish o‘rniga, o‘sha yerning o‘zida pishloq, yogurt, smetana yoki sariyog‘ ishlab chiqarish ancha samarali bo‘ladi. Go‘shtni qayta ishlash zavodlarini ham chorvachilik tumanlariga yaqin joylashtirish maqsadga muvofiqdir. Bu holda go‘shtni uzoqqa tashish zarurati kamayadi, mahsulot sifati saqlanadi va tannarxi past bo‘ladi. Shuningdek, paxta tozalash va yog‘-moy ishlab chiqarish korxonalari paxta yetishtiriladigan qishloq hududlarida joylashtiriladi. Paxta darhol qayta ishlanib, tolasi, urug‘i va yog‘i olinadi, bu esa ishlab chiqarish samaradorligini oshiradi. Donni qayta ishlash korxonalari ham g‘alla yetishtiriladigan joylarga yaqin bo‘lishi kerak. Bu orqali un, yorma, makaron va non mahsulotlarini ishlab chiqarish uchun zarur bo‘lgan xomashyo uzoqdan tashilmaydi, natijada vaqt va xarajat tejaladi. Shuningdek, sabzavot va mevalarni konservalash zavodlari ham hosil yetishtiriladigan qishloqlarga yaqin joylashtiriladi. Chunki pomidor, bodring, gilos va boshqa mahsulotlar mavsumiy bo‘lib, ularni tezda konservalash orqali butun yil davomida iste’molga yaroqli holatda saqlash mumkin. Xulosa qilib aytganda, sharbat, sut, go‘sht, paxta, don va sabzavot mahsulotlarini qayta ishlovchi korxonalarni qishloq joylariga yaqin joylashtirish iqtisodiy jihatdan ham, mahsulot sifati nuqtayi nazaridan ham foydalidir. Bunday joylashuv transport xarajatlarini kamaytiradi, sifatni saqlaydi, yangi ish o‘rinlari yaratadi va qishloq hududlarining iqtisodiy rivojlanishiga katta hissa qo‘shadi. Bundan tashqari, qayta ishlovchi sanoat korxonalarini qishloq hududlariga yaqin joylashtirish iqtisodiy, ijtimoiy va ekologik jihatdan foydali bo‘lib, bu yondashuv qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini samarali qayta ishlash, mahsulot sifatini oshirish va qishloq hududlarining barqaror rivojlanishini ta’minlaydi. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 13 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Noyabr, 2025 27 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. A. Toyirov, O. Sa’dullayev. "Qishloq hududlarini iqtisodiy rivojlantirishning zamonaviy yondashuvlari". 2025. https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz/journal/index.php/GED/article/view/4280 2. D. Saidova. "SOCIO-ECONOMIC ASPECTS OF RURAL DEVELOPMENT IN UZBEKISTAN". 2023. https://sjird.journalspark.org/index.php/sjird/article/view/736 3. A. Sobirov. "Hududlarda sanoat korxonalarini joylashtirish nazariyalari vа strategik yoʻnalishlari". 2024. https://yashil-iqtisodiyottaraqqiyot.uz/journal/index.php/GED/article/view/3513?utm_ 4. F. Akhrorov. "Rural Infrastructure Development in Uzbekistan". 2023. https://journals.researchparks.org/index.php/IJIE/article/view/4340?utm 5. S. G‘ulomov, X. Axmedov. "DEVELOPMENT OF AGRICULTURAL ECONOMY OF UZBEKISTAN". 2024. https://journalzone.org/index.php/bjgesd/article/view/626?utm 6. O. Ulmasova. "QISHLOQ HUDUDIDA KICHIK BIZNES SOHASINI RIVOJLANTIRISH". 2025. https://yashil-iqtisodiyottaraqqiyot.uz/journal/index.php/GED/article/view/6060?utm