BOLALAR ADABIYOTIDA YUMOR: SHE'RIY VA NASRIY ASARLARDA QO'LLASH MAHORATI

SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 13 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Noyabr, 2025 66 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17668181 BOLALAR ADABIYOTIDA YUMOR: SHE’RIY VA NASRIY ASARLARDA QO‘LLASH MAHORATI Raxmatova Diyora Sayfiddin qizi Nizomiy nomidagi Oʻzbekiston milliy unversitetining ta’lim-tarbiya nazariyasi va metodikasi (boshlang’ich ta’lim) ta’lim yo’nalishi 1-bosqich magistranti [email protected] Ilmiy rahbar: Nigora Normurodova Abdusattorovna PhD dotsent ANNOTATSIYA Maqolada bolalar adabiyotida yumorning o‘rni, she’riy va nasriy asarlardagi badiiy va tarbiyaviy ahamiyati tahlil qilinadi. Tadqiqot Sharq va G‘arb adabiyotida yumor talqinlari o‘rtasidagi farqlarni, bolalar psixologiyasida kulgi va kinoyaning idrok etilishi, shuningdek, yumor orqali tarbiyaviy ta’sir mexanizmlari ilmiy asosda ko‘rib chiqadi. Kalit so‘zlar: bolalar adabiyoti, yumor, poetika, nasr, she’riyat, tarbiya, psixologiya. АННОТАЦИЯ В статье рассматривается роль юмора в детской литературе, его художественные функции в поэтических и прозаических произведениях. Анализируются различия восточной и западной традиций, восприятие детьми комических элементов и педагогическая роль юмора. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 13 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Noyabr, 2025 67 Ключевые слова: детская литература, юмор, поэтика, проза, поэзия, воспитание, психология. ABSTRACT This article examines the role of humor in children’s literature and its artistic functions in both poetry and prose. It highlights differences in Eastern and Western traditions, children’s perception of humorous elements, and the pedagogical impact of humor. Keywords: children’s literature, humor, poetics, prose, poetry, education, psychology. Bolalar adabiyoti bolalarning dunyoqarashi, tasavvuri va emotsional savodxonligini shakllantirishda muhim o‘rin egallaydi. Yumor esa ushbu jarayonning asosiy tarkibiy qismi sifatida bola ongida ijobiy ruhiy holatni shakllantiradi, muloqotga kirishishni osonlashtiradi va asar mazmunini yengil, esda qolarli qiladi. Sharq adabiyotida yumor ko‘proq tarbiyaviy vazifa bilan bog‘liq bo‘lsa, G‘arb bolalar adabiyotida u ijodiy erkinlik, kinoya va fantastik tasvir orqali bola tafakkurini faollashtirishga xizmat qiladi. Shu bilan birga, hozirgacha ilmiy adabiyotlarda yumorning psixologik himoya mexanizmi, emotsional barqarorlikka ta’siri yetarlicha tadqiq qilinmagan. Maqsad: bolalar adabiyotida yumorning o‘rni, turli janrlarda qo‘llanilish xususiyatlari va madaniy yondashuvlarning farqlarini ilmiy asosda yoritish. Tadqiqot quyidagi metodlarga tayangan: Adabiy tahlil: • Sharq adabiyotidan G‘afur G‘ulomning “Shum bola”si, X. To‘xtaboyevning “Sariq devni minib” va “Besh bolali yigitcha” asarlaridagi vaziyat komizmi, qochiriqlar, kulguli dialoglar tahlil qilindi. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 13 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Noyabr, 2025 68 • G‘arb adabiyotidan Roald Dahl, Dr. Seuss va Mark Tven asarlaridagi lingvistik yumor, grotesk, karikaturaviy tasvirlar solishtirildi. • Har bir muallifning yumorni yaratish usuli — til o‘yini, obrazlar qaramaqarshiligi, keskin kutilmagan tugunlar, hiperbola kabi vositalar bo‘yicha tahlillandi. • Tahlil jarayonida matnning komik strukturasini aniqlash uchun Morfologik Yondashuv (Propp modeli)dan ham foydalanildi: asar syujeti bo‘laklarga ajratilib, yumor paydo bo‘ladigan joylar xaritalandi. Psixopedagogik yondashuv: • Jean Piagetning kognitiv rivojlanish nazariyasi • 6–8 yoshda — bolalar vizual, oddiy vaziyat komizmini yaxshi qabul qiladi. • 9–11 yoshda — til o‘yini, qochiriqlar, kutilmagan burilishlarni tushunadi. • 12+ yoshda — kinoya, satira, ironiyaga intellektual tayyor bo‘ladi. Lev Vygotskiyning madaniy-tarixiy yondashuvi • Bola yumorni kattalar bilan ijtimoiy muloqot jarayonida o‘zlashtiradi. • Kitobdagi kulguli vaziyatlar bolaning emotsional tafakkurini rivojlantiradi, stressni kamaytiradi. • Binobarin, Sharq va G‘arb yumoridagi farqlar bolalarning “yaxshi–yomon”, “hazil–haqiqat” tushunchalarini shakllantirishga turlicha ta’sir qiladi. Qiyosiy tahlil: Sharq yumorining o‘ziga xosliklari: • Yumor didaktik maqsadga xizmat qiladi — xulq-atvorni to‘g‘rilash. • Ko‘pincha ijtimoiy satira va maishiy vaziyat komizmi ustun. • Obrazlar tarbiyaviy yo‘nalishga ega (“Shum bola”, “Sehrli kalitchalar”). G‘arb yumorining o‘ziga xosliklari: • Fantastik o‘ta bo‘rttirilgan komizm keng qo‘llanadi (Dahlning groteski). • Lingvistik hazil, qofiya, ritm, o‘yinli jumlalar (Dr. Seuss). • Ko‘proq kognitiv kutilmaganlik effektiga ega. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 13 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Noyabr, 2025 69 Qiyosiy tahlil quyidagi mezonlar asosida amalga oshirildi: 1. syujet qurilishi 2. obraz yaratish 3. yumor vositalari 4. maqsad (didaktik / estetik) 5. komik effekting psixologik ta’siri Bu metod orqali avvalgi tadqiqotlarda kam ko‘tarilgan jihatlar — masalan, Sharq yumorida ona tili va milliy mentalitetning roli, G‘arb yumorida fonetik-hazilning dominanti kabi yangiliklar ochib berildi. Kontent tahlili: 1. Satira — ijtimoiy kamchilikni kulgi orqali tanqid qilish 2. Absurd — mantiqsiz, fantastik, haqiqiylikka zid humor 3. Qochiriq (wordplay) — til o‘yinlari, so‘z ma’nolarini chalkashtirish 4. Vaziyat komizmi — kutilmagan kulgili holatlar Har bir matndan quyidagi indikatorlar belgilandi: • Yumorning paydo bo‘lish chastotasi • Qo‘llangan vosita turi • Komik kuchi (ball bo‘yicha 1–5) • Syujetdagi funksiyasi Asosiy yumor kategoriyasi tanlandi: (kulgili/falsafiy/axloqiy/tanqidiy) 1. Yumor funksiyalari: • Emotsional: boladagi qo‘rquv va stressni kamaytiradi; • Kognitiv: mantiqiy tafakkur va sabab–natija munosabatini rivojlantiradi; • Tarbiyaviy: ijtimoiy qoidalarni qabul qilish va axloqiy qaror qabul qilish malakasini shakllantiradi. 2. She’riy yumor xususiyatlari: • Ritm va qofiya orqali kulgi effektini kuchaytiradi; SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 13 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Noyabr, 2025 70 • Esda qolish jarayonini yaxshilaydi; • Qochiriqlar va takroriy so‘zlar samarali. 3. Nasriy yumor xususiyatlari: • Vaziyat komizmi va xarakter komizmi orqali syujetni jonlantiradi; • Bolalarcha mantiq va kattalarcha mantiq o‘rtasidagi farqni ko‘rsatadi; • Xarakterning ortiqcha jiddiyligi ustidan kulgi uyg‘otadi. 4. Ilmiy jihatlar: • Sharqda yumor ko‘proq tarbiyaga yo‘naltirilgan, G‘arbda esa mustaqil fikrlash vositasi; • She’riy yumorning fonetik va musiqiy jihati G‘arb adabiyotida kam tadqiq qilingan. Yumor bolalarning ijtimoiy-emotsional rivojiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. U nafaqat kuldiradi, balki: • murakkab kechinmalarni yengillashtiradi, • ijodiy tafakkurni faollashtiradi, • adabiy matnni esda qolarli qiladi, Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, Sharq va G‘arb bolalar adabiyotida yumordan foydalanish uslubi sezilarli darajada farq qiladi. Buni aniq misolda ko‘rish mumkin. Masalan, G‘afur G‘ulomning “Shum bola” asarida Quvonishning “to‘nka ostida qolib ketgan tovuqni qutqaraman deb butun mahallani oyoqqa turg‘izishi” epizodi vaziyat komizmining yorqin namunasi bo‘lib, unda yumor tarbiyaviy ma’noga ega, qahramonning shoshqaloqligi va samimiyligidan paydo bo‘ladi. Bu epizod Sharq yumorining asosiy vazifasi — bolani kuldirgan holda tarbiyalash — g‘oyasini tasdiqlaydi. Aksincha, Roald Dahlning “Matilda” asaridagi Tranchbull qahramonining keskin, hatto mantiqsiz harakatlari (masalan, o‘quvchini sinf bo‘ylab sochidan ushlab aylantirib yuborishi) absurd humorning klassik namunasi bo‘lib, unda kulgi orqali ijtimoiy tanqid emas, balki fantastik bo‘rttirish orqali estetik tajriba yaratish maqsad qilingan. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 13 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Noyabr, 2025 71 Har ikki misolning solishtirilishi shuni ko‘rsatadiki, Sharq asarlarida yumor real hayotdan olinadi va bolani vaziyatdan to‘g‘ri xulosa chiqarishga o‘rgatadi, G‘arb asarlarida esa yumor mantiqsiz, ba’zan hatto fizik qonunlarga zid holatlar orqali yaratiladi. Bu farq bolalarning turli rivojlanish jarayonlariga ham mos keladi: Piagetning fikricha, realistik vaziyatlar 7–10 yoshdagi bolalarga ko‘proq tushunarli bo‘lsa, absurd komizm 10+ yoshda ijodiy tafakkurni kuchaytiradi. Demak, Sharq va G‘arb yumor maktablari bir-birini to‘ldiradi va badiiy ta’lim jarayonida ularni uyg‘un qo‘llash bolalar uchun yanada samarali natija beradi. Xulosa: • Yumor bolalar adabiyotida nafaqat kulgi vositasi, balki tarbiyaviy, psixologik va estetik ahamiyatga ega. • She’riy yumor musiqiylik va qofiya orqali, nasriy yumor esa vaziyat va xarakter komizmi orqali samarali. • Sharq va G‘arb adabiyoti tajribasi yumorning madaniy kontekstga qarab turlicha talqin qilinishini ko‘rsatadi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. McGhee, P. Humor and Children’s Development. Oxford University Press, 2019. 2. Vygotsky, L. Thought and Language. MIT Press, 1986. 3. Carroll, L. Alice’s Adventures in Wonderland. London, 1865. 4. Dahl, R. Matilda. London, 1988. 5. Navoiy, A. Xamsa. XV asr. 6. G‘ulom, G. Shum bola. Toshkent, 2010. 7. To‘xtaboyev, X. Sariq devni minib. Toshkent, 2013.