ONA TILI DARSLARIDA MATN TAHLILI ORQALI O'QUVCHILARNING TANQIDIY FIKRLASHINI SHAKLLANTIRISH

SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 13 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Noyabr, 2025 80 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17668240 ONA TILI DARSLARIDA MATN TAHLILI ORQALI O‘QUVCHILARNING TANQIDIY FIKRLASHINI SHAKLLANTIRISH Muallif: Raxmatova Diyora Sayfiddin qizi Nizomiy nomidagi O‘zbekiston Milliy Pedagogika Unversiteti Ta’lim-tarbiya nazariyasi va metodikasi (boshlang‘ich ta’lim) ta’lim yo‘nalishi 1-bosqich magistranti [email protected] Ilmiy rahbar: Nigora Normurodova Abdusattorovna PhD dotsent ANNOTATSIYA Ushbu tezisda ona tili darslarida matn tahlilidan samarali foydalanish orqali o‘quvchilarning tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini shakllantirish masalasi yoritiladi. Matn tahlili o‘quvchilarning mantiqiy fikrlashi, dalillash, taqqoslash, baholash va xulosa chiqarish kabi kognitiv jarayonlarini faollashtiradi. Tadqiqot jarayonida matn ustida ishlashning zamonaviy pedagogik texnologiyalari muammoli savollar, klaster, Insert, Venn diagrammasi, fikr xaritalari kabi metodlarning ta’siri tahlil qilindi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, muntazam matn tahlili o‘quvchilarda funksional savodxonlikni rivojlantiradi, mustaqil fikr bildirishga o‘rgatadi va tanqidiy yondashuvni shakllantiradi. Kalit so‘zlar: matn tahlili, tanqidiy fikrlash, ona tili darslari, funksional savodxonlik, tahliliy yondashuv, zamonaviy metodlar. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 13 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Noyabr, 2025 81 Bugungi kunda ta’lim jarayonining asosiy maqsadlaridan biri o‘quvchilarda mustaqil va tanqidiy fikrlash kompetensiyalarini shakllantirishdir. Ona tili fani esa mazmun va metodlar jihatidan ushbu kompetensiyalarni rivojlantirishga eng qulay imkoniyatlarni taqdim etadi. Matn tahlili o‘quvchini faqat o‘qishga emas, balki matnni anglash, qayta ishlash, baholash va unga o‘z munosabatini bildirishga o‘rgatadi. 1. Matn tahlilining ta’limdagi o‘rni Matn tahlili o‘quvchining: • mazmunni anglash, • asosiy g‘oyani ajratish, • muallif pozitsiyasini aniqlash, • fikrlar orasidagi mantiqiy bog‘liqlikni topish, • dalillarni tahlil qilish kabi ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Bu jarayon tabiiy ravishda tanqidiy fikrlashni shakllantiradi. 2. Matn tahlili jarayonida shakllanadigan kompetensiyalar Ona tili darslarida matn ustida ishlash: • funksional savodxonlik, • tahliliy fikrlash, • mantiqiy bog‘liqlikni ko‘ra bilish, • o‘z fikrini asoslash, • faraz ilgari surish, • baholash kabi kompetensiyalarning rivojlanishiga xizmat qiladi. 3. Tanqidiy fikrlashni rivojlantiruvchi metodlar Quyidagi metodlar matn tahlilining samaradorligini oshiradi: • Muammoli savollar — mantiqiy izlanishga undaydi. • Insert — matn bilan faol o‘qish asosida ishlashni kuchaytiradi. • Klaster — asosiy tushunchalarni mantiqiy guruhlaydi. • Venn diagrammasi — taqqoslash va umumlashtirishni rivojlantiradi. • Fikr xaritasi — matn tuzilmasini anglashni osonlashtiradi. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 13 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Noyabr, 2025 82 • Qiyosiy tahlil — turli fikrlar o‘rtasida mantiqiy bog‘lanish o‘rnatishni kuchaytiradi. 4. Matnni qayta tashkil etishning ahamiyati O‘quvchi matn asosida: • reja tuzsa, • savollar yaratsa, • muqobil yakun taklif qilsa, • g‘oyalarni qayta tuzsa — uning tanqidiy fikrlash jarayonlari faollashadi. Chunki u tayyor axborotni qabul qilmaydi, balki uni qayta ishlaydi. Xulosa: Ona tili darslarida matn tahlilini to‘g‘ri tashkil etish o‘quvchilarning tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini shakllantirishda muhim vosita hisoblanadi. Matnning mazmuniy, g‘oyaviy va tuzilma jihatlarini tahlil qilish orqali o‘quvchi mustaqil fikr yuritishga, dalillar asosida xulosa chiqarishga, matnga nisbatan o‘z munosabatini bildirishga o‘rganadi. Bu esa hozirgi ta’limning asosiy maqsadlaridan biri — ijodkor, faol va tafakkuri rivojlangan shaxsni tarbiyalashga xizmat qiladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Hasanboyev J. Pedagogika asoslari. – Toshkent: Fan, 2019. 2. Qodirov R. Ona tili ta’limida innovatsion yondashuvlar. – Toshkent, 2021. 3. Bloom B. Taxonomy of Educational Objectives. – New York, 1956. 4. Fisher A. Critical Thinking in Education. – London, 2013.