APPLICATION OF POLYCARBONATE AND POLYMER COATINGS IN THE CONSTRUCTION INDUSTRY IN EUROPE AND ASIA: PHYSICO-CHEMICAL BASIS, TECHNOLOGICAL ADVANTAGES AND GLOBAL MARKET EVOLUTION

ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 20222.889, 2024-6.875 ResearchBib IF: 9.948 / 2024 VOLUME-5, ISSUE-11 689 YEVROPA VA OSIYO MAMLAKATLARIDA POLIKARBONAT VA POLIMER QOPLAMALARNING QURILISH SANOATIDAGI QO‘LLANILISHI: FIZIK-KIMYOVIY ASOSLAR, TEXNOLOGIK USTUNLIKLAR VA GLOBAL BOZOR EVOLYUTSIYASI G’aniyev Alijon (JiZPI dotsenti) Muhammadyusuf Abdulhakimov( JiZPI talabasi) Annotatsiya:Ushbu ultra-keng ilmiy maqolada Yevropa va Osiyo mamlakatlarida polikarbonat va boshqa polimer qoplamalarning qurilish sanoatidagi qo‘llanilishi, ularning fizik-kimyoviy xususiyatlari, mexanik barqarorligi, energiya samaradorligi, UV qarshiligi, optik xususiyatlari va ekologik afzalliklari chuqur tahlil qilindi. Germaniya, Shvetsiya, Xitoy, Yaponiya va Janubiy Koreya tajribalari asosida polikarbonatning global bozor rivoji, texnologik modifikatsiyalari va me’moriy qo‘llanishi ilmiy asosda yoritildi. Kalit so‘zlar:Polikarbonat, polimer qoplama, energiya samaradorligi, UV stabilizator, Yevropa qurilishi, Osiyo bozori, shaffof materiallar, issiqlik kamerasi, polimer kimyosi. Polimer materiallar, ayniqsa polikarbonat, zamonaviy qurilish sanoati rivojida eng muhim o‘rinlarga chiqib bormoqda. Bu materiallar nafaqat engil konstruksiyalar yaratish imkonini beradi, balki energiya samaradorligini oshirish, yong‘inga chidamlilikni ta’minlash, inshootlarni ekologik xavfsiz qilish va yangi avlod arxitektura yechimlarini shakllantirishda ham beqiyos rol o‘ynaydi. Polikarbonatning fizik-kimyoviy xususiyatlari uning global bozordagi talabini yildan-yilga oshirib, an’anaviy qurilish materiallari—ayniqsa shisha, alyuminiy, yog‘och va ba’zi metal konstruksiya turlarini asta-sekin siqib chiqarayotganini ko‘rsatmoqda. Yevropa va Osiyo mamlakatlari aynan polikarbonat texnologiyalarini o‘z hududi iqlimi, iqtisodiy sharoitlari, ekologik siyosati va me’moriy talablari asosida turlicha yo‘nalishlarda rivojlantirgan. Bu mintaqalarning har biri polikarbonatning noyob fazilatlarini o‘z maqsadlariga moslashtirib, yuksak texnologik natijalarga erishgan va uning bozor ulushi yil sayin kengayib bormoqda. Polikarbonat asosidagi materiallar yuqori kimyoviy barqarorligi, molekulyar zanjirining mustahkamligi, zarbalarga chidamliligi, o‘ta past haroratlarda ham mo‘rtlashmasligi, yuqori issiqqa chidamliligi va yorug‘lik o‘tkazuvchanlik darajasining barqarorligi bilan ajralib turadi. Polikarbonatning asosiy afzalliklaridan biri — uning shaffofligining uzoq yillar davomida o‘zgarmasligidir. Bu material shisha kabi og‘ir emas va shisha singari mayda bo‘laklarga parchalanmaydi. Bu uning xavfsizlik darajasini ancha yuqori qiladi. Darhaqiqat, polikarbonat shishaga qaraganda qariyb 200 barobar ko‘proq zarba kuchiga bardosh bera oladi. Shu sababli Yevropaning ko‘plab aeroportlari, stadionlari, avtovokzallari, temir yo‘l bekatlari va avtomobil yo‘llaridagi shovqin to‘siqlari aynan polikarbonatdan tayyorlangan. Yevropa mamlakatlari polikarbonat texnologiyasini ekologik qurilish siyosati bilan uyg‘unlashtirib, uni uzoq muddatli barqarorlik mezoniga mos material sifatida rivojlantirib kelmoqda. Germaniya va Shvetsiya kabi davlatlar past energiya sarfi talab qilinadigan binolar qurishda ko‘p qatlamli polikarbonat panellardan foydalanadi. Ularning ichki tuzilmasi kamerali bo‘lib, havo qatlami issiqlik o‘tkazuvchanlikni keskin kamaytiradi. Havo issiqlikni juda sekin o‘tkazadigan modda bo‘lganligi uchun polikarbonatning kamerali strukturasidagi har bir mikrokanal issiqlik oqimini 2–3 baravar ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 20222.889, 2024-6.875 ResearchBib IF: 9.948 / 2024 VOLUME-5, ISSUE-11 690 sekinlashtiradi. Bu panellar issiqxonalar uchun, sovuq hududlardagi qoplamalar uchun, hatto energiya tejamkor uylar uchun ham mukammal tanlovdir. Yevropada polikarbonatga qo‘shiladigan stabilizatorlar uning uzoq yillar davomida UV nurlanishi ostida rangini o‘zgartirmasligiga xizmat qiladi. Shisha UV nurlarini aks ettira oladi, ammo polikarbonatning UV-filtrlash xususiyatlari maxsus kimyoviy qatlamlar yordamida kuchaytiriladi. Bu qatlamlar polimerning makromolekulyar zanjirida fotooksidlanishning oldini oladi. Natijada polikarbonatning mexanik, optik va estetik xususiyatlari 20–25 yilgacha deyarli o‘zgarmaydi. Yevropa bozorida aynan UV-stabilizatsiyalangan polikarbonat panellar eng ko‘p sotiladi, chunki ular tashqi fasadlarda, shovqin to‘siqlari, tom qoplamalari, yo‘l inshootlarida qo‘llanilganda o‘z sifatini juda yaxshi saqlaydi. Osiyo mamlakatlarida polikarbonat qo‘llanilishi Yevropaga qaraganda ancha kengroq va tezroq rivojlanmoqda. Sababi — Osiyo infratuzilmasi yildan-yilga kengaymoqda, aholining urbanizatsiya darajasi keskin oshmoqda va qurilish sektori iqtisodiyotning bosh harakatlantiruvchi kuchi hisoblanadi. Xitoy polikarbonat ishlab chiqarish bo‘yicha dunyoda 1-o‘rinda turadi. Bu mamlakatda polikarbonat issiqxonalarda, avtobus pavilonlarida, metro perronlarida, savdo markazlari tomlarida, jamoat maskanlari panjaralarida, sport majmualarida, energetika inshootlarida juda keng keng qo‘llanadi. Xitoyning turli iqlim zonalarida polikarbonatning xususiyatlarini moslashtirish bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar olib borilmoqda. Shimoliy hududlarda sovuqbardoshlik muhim bo‘lsa, janubiy hududlarda UV stabilizatsiya, namlikka chidamlilik va issiqqa qarshilik ustuvor ahamiyatga ega. Yaponiya polikarbonatni texnologik modifikatsiya qilish bo‘yicha eng ilg‘or ilmiy markazlarga ega. Bu davlat zilzilalar mintaqasida joylashgani sababli yengil, elastik, zarbaga chidamli materiallarga ehtiyoj kattadir. Shisha singari mo‘rt materiallardan farqli o‘laroq, polikarbonat zilzila vaqtida yorilib, odamlar hayotiga xavf tug‘dirmaydi. Yaponiya me’morlari polikarbonatning optik xususiyatlaridan ham faol foydalanadi. Bu material diffuz yorug‘lik tarqatish xususiyati bilan binolarning tabiiy yoritilishini optimallashtiradi. Shu sababli yapon issiqxona komplekslari, laboratoriyalar, zamonaviy metro stansiyalari polikarbonatdan keng foydalanadi. Janubiy Koreya polimer kimyosining Osiyodagi markazlaridan biri bo‘lib, polikarbonat tarkibiga qo‘shiladigan modifikatorlar, yong‘inbardoshlik qo‘shimchalari, termo-stabilizatorlar, tumanlanishni kamaytiruvchi optik filtrlarga boy texnologik panellarni ishlab chiqadi. Bu davlatda ko‘p qavatli polikarbonat panellar energiya sarfini 40 foizgacha kamaytirishi sababli yirik savdo markazlari, zavodlar, ilmiy markazlar aynan polimer qoplamalarga o‘tmoqda. Polikarbonatning fizik-kimyoviy xususiyatlari uning qurilish sanoatida o‘rnini tushuntiradi. Bu material polimer zanjirlarining yuqori elastikligi, molekulyar zichligi, yuqori zarba bardoshligi, issiqqa chidamlilik diapazonining kengligi bilan ajralib turadi. Shishaning issiqlik kengayish koeffitsienti yuqori bo‘lgani uchun harorat o‘zgarishlarida yorilish ehtimoli yuqori bo‘ladi, ammo polikarbonatning issiqlik kengayish koeffitsienti past bo‘lganligi sababli u haroratning keskin o‘zgarishiga bardosh beradi. Uning sinish chegarasi shishadan bir necha o‘n baravar yuqori. Polikarbonat o‘zining shaffoflik ko‘rsatkichini yillar davomida saqlab qoladi, UV stabilizatori esa uning yuzasini fotokimyoviy parchalanishdan himoya qiladi. Yevropa va Osiyoda polikarbonatning ekologik afzalliklariga alohida e’tibor berilmoqda. Polikarbonat qayta ishlanishi mumkin bo‘lgan material bo‘lgani uchun plastik chiqindi muammosini kamaytirishga xizmat qiladi. Yevropada polikarbonat chiqindilarining 60 foizi qayta ishlanadi va ikkilamchi polimer sifatida yana qurilishda qo‘llaniladi. Xitoyda esa qayta ishlangan polikarbonatdan ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 20222.889, 2024-6.875 ResearchBib IF: 9.948 / 2024 VOLUME-5, ISSUE-11 691 yasalgan panellar issiqxonalar, avtobus bekatlari va vaqtinchalik inshootlar uchun keng qo‘llanmoqda. Polikarbonatning iqtisodiy ustunliklari ham katta. U yengil bo‘lgani uchun transport xarajatlari kam, montaj qilish oson, ta’mirlash talab qilmaydi, uzoq yillar xizmat qiladi. Shisha yoki metall konstruktsiyalardan farqli o‘laroq, polikarbonat kam energiya sarfi bilan ishlab chiqariladi, bu esa uning tannarxini past qiladi. Energiya tejamkor binolarda polikarbonat qo‘llanishi umumiy ekspluatatsiya xarajatlarini 30–50 foizga qisqartiradi. Shu bilan birga, polikarbonatning akustik xususiyatlari ham yaxshi o‘rganilgan. Yevropadagi avtomobil yo‘llari bo‘yicha tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, polikarbonat shovqin to‘siqlari shovqinni 28–32 dB gacha kamaytirish qobiliyatiga ega. Bu uning akustik energiyani yutish va qaytarish xususiyatlari bilan bog‘liq. Polikarbonat qurilish sanoatining kelajagini belgilab beruvchi materiallardan biridir. Yevropada sifat va ekologik mezonlar asosiy o‘rinda bo‘lsa, Osiyo ishlab chiqarish hajmi, moslashuvchanligi va iqtisodiy samaradorlik bilan jadal rivojlanmoqda. Ikkala mintaqaning tajribasi polikarbonatning global bozorida o‘sish sur’atining kelajakda ham yuqori darajada qolishini anglatadi.