STARTAPLAR VA KICHIK BIZNESNING IQTISODIY O'SISH VA RIVOJLANISH JARAYONLARIDAGI ROLI

2025 BAKALAVR TALABALARINIG MAQOLALARI TO‘PLAMI №8 MAXSUS SON https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 2 Bosh muharrir: Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich Bosh muharrir oʻrinbosari: Karimov Norboy G‘aniyevich Muharrir: Qurbonov Sherzod Ismatillayevich Elektron nashr. 46 sahifa. 2025-yil noyabr Tahrir hay’ati: Salimov Oqil Umrzoqovich, O‘zbekiston Fanlar akademiyasi akademigi Abduraxmanov Kalandar Xodjayevich, O‘zbekiston Fanlar akademiyasi akademigi Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Rae Kvon Chung, Janubiy Koreya, TDIU faxriy professori, “Nobel” mukofoti laureati Osman Mesten, Turkiya parlamenti a’zosi, Turkiya – O‘zbekiston do‘stlik jamiyati rahbari Axmedov Durbek Kudratillayevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Axmedov Sayfullo Normatovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Abduraxmanova Gulnora Kalandarovna, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Kalonov Muxiddin Baxritdinovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Siddiqova Sadoqat G‘afforovna, pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Xudoyqulov Sadirdin Karimovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Maxmudov Nosir, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Yuldashev Mutallib Ibragimovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Samadov Asqarjon Nishonovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, professor Slizovskiy Dimitriy Yegorovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Axmedov Ikrom Akramovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Eshtayev Alisher Abdug‘aniyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Xajiyev Baxtiyor Dushaboyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Hakimov Nazar Hakimovich, falsafa fanlari doktori (DSc), professor Musayeva Shoira Azimovna, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), professor Ali Konak (Ali Ko‘nak), iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor (Turkiya) Cham Tat Huei, falsafa fanlari doktori (PhD), professor (Malayziya) Foziljonov Ibrohimjon Sotvoldixo‘ja o‘g‘li, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dots. Utayev Uktam Choriyevich, O‘z.Respub. Bosh prokuraturasi boshqarma boshlig‘i o‘rinbosari Ochilov Farkhod, O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi IJQKD boshlig‘i Buzrukxonov Sarvarxon Munavvarxonovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Axmedov Javohir Jamolovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Toxirov Jaloliddin Ochil o‘g‘li, texnika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), katta o‘qituvchi Bobobekov Ergash Abdumalikovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), v.b. dots. Djudi Smetana, pedagogika fanlari nomzodi, dotsent (AQSH) Krissi Lyuis, pedagogika fanlari nomzodi, dotsent (AQSH) Glazova Marina Viktorovna, iqtisodiyot fanlari nomzodi (Moskva) Nosirova Nargiza Jamoliddin qizi, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Sevil Piriyeva Karaman, falsafa fanlari doktori (PhD) (Turkiya) Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon o‘g‘li, TDIU ITI departamenti rahbari Ochilov Bobur Baxtiyor o‘g‘li, TDIU katta o‘qituvchisi https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 3 Editorial board:Editorial board: Salimov Okil Umrzokovich,Salimov Okil Umrzokovich, Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Abdurakhmanov Kalandar Khodjayevich,Abdurakhmanov Kalandar Khodjayevich, Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich,Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Rae Kwon Chung, South Korea,Rae Kwon Chung, South Korea, Honorary Professor at TSUE, Nobel Prize Laureate Honorary Professor at TSUE, Nobel Prize Laureate Osman Mesten,Osman Mesten, Member of the Turkish Parliament, Head of the Turkey–Uzbekistan Friendship Society Member of the Turkish Parliament, Head of the Turkey–Uzbekistan Friendship Society Akhmedov Durbek Kudratillayevich,Akhmedov Durbek Kudratillayevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Akhmedov Sayfullo Normatovich,Akhmedov Sayfullo Normatovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Abdurakhmanova Gulnora Kalandarovna,Abdurakhmanova Gulnora Kalandarovna, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Kalonov Mukhiddin Bakhriddinovich,Kalonov Mukhiddin Bakhriddinovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Siddikova Sadokat Gafforovna,Siddikova Sadokat Gafforovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogical Sciences Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogical Sciences Khudoykulov Sadirdin Karimovich,Khudoykulov Sadirdin Karimovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Makhmudov Nosir,Makhmudov Nosir, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Yuldashev Mutallib Ibragimovich,Yuldashev Mutallib Ibragimovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Samadov Askarjon Nishonovich,Samadov Askarjon Nishonovich, Candidate of Economic Sciences, Professor Candidate of Economic Sciences, Professor Slizovskiy Dmitriy Yegorovich,Slizovskiy Dmitriy Yegorovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich,Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Akhmedov Ikrom Akramovich,Akhmedov Ikrom Akramovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Eshtayev Alisher Abduganiyevich,Eshtayev Alisher Abduganiyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khajiyev Bakhtiyor Dushaboyevich,Khajiyev Bakhtiyor Dushaboyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khakimov Nazar Khakimovich,Khakimov Nazar Khakimovich, Doctor of Philosophy (DSc), Professor Doctor of Philosophy (DSc), Professor Musayeva Shoira Azimovna,Musayeva Shoira Azimovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Professor Ali Konak,Ali Konak, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor (Turkey) Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor (Turkey) Cham Tat Huei,Cham Tat Huei, Doctor of Philosophy (PhD), Professor (Malaysia) Doctor of Philosophy (PhD), Professor (Malaysia) Foziljonov Ibrokhimjon Sotvoldikhoja ugli,Foziljonov Ibrokhimjon Sotvoldikhoja ugli, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Utayev Uktam Choriyevich,Utayev Uktam Choriyevich, Deputy Head of Department, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Deputy Head of Department, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Ochilov Farkhod,Ochilov Farkhod, Head of DCEC, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Head of DCEC, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Buzrukkhonov Sarvarkhon Munavvarkhonovich,Buzrukkhonov Sarvarkhon Munavvarkhonovich, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Akhmedov Javokhir Jamolovich,Akhmedov Javokhir Jamolovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences Tokhirov Jaloliddin Ochil ugli,Tokhirov Jaloliddin Ochil ugli, Doctor of Philosophy (PhD) in Technical Sciences, Senior Lecturer Doctor of Philosophy (PhD) in Technical Sciences, Senior Lecturer Bobobekov Ergash Abdumalikovich,Bobobekov Ergash Abdumalikovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Acting Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Acting Associate Professor Judi Smetana,Judi Smetana, Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Chrissy Lewis,Chrissy Lewis, Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Glazova Marina Viktorovna,Glazova Marina Viktorovna, Candidate of Economic Sciences (Moscow) Candidate of Economic Sciences (Moscow) Nosirova Nargiza Jamoliddin kizi,Nosirova Nargiza Jamoliddin kizi, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Sevil Piriyeva Karaman,Sevil Piriyeva Karaman, Doctor of Philosophy (PhD) (Turkey) Doctor of Philosophy (PhD) (Turkey) Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon ugli,Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon ugli, Head of the Department of Scientific Research and Innovations, TSUE Head of the Department of Scientific Research and Innovations, TSUE Ochilov Bobur Bakhtiyor ugli,Ochilov Bobur Bakhtiyor ugli, Senior lecturer at TSUI Senior lecturer at TSUI https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 4 Muassis: “Ma’rifat-print-media” MChJ Hamkorlarimiz: Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti, OʻzR Tabiat resurslari vazirligi, OʻzR Bosh prokuraturasi huzuridagi IJQK departamenti. Ekspertlar kengashi: Berkinov Bazarbay, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Po‘latov Baxtiyor Alimovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Aliyev Bekdavlat Aliyevich, falsafa fanlari doktori (DSc), professor Isakov Janabay Yakubbayevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Xalikov Suyun Ravshanovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Rustamov Ilhomiddin, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Hakimov Ziyodulla Ahmadovich, iqtisodiyot fanlari doktori, dotsent Kamilova Iroda Xusniddinovna, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) G‘afurov Doniyor Orifovich, pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Fayziyev Oybek Raximovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Tuxtabayev Jamshid Sharafetdinovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Xamidova Faridaxon Abdulkarim qizi, iqtisodiyot fanlari doktori, dotsent Yaxshiboyeva Laylo Abdisattorovna, katta o‘qituvchi Babayeva Zuhra Yuldashevna, mustaqil tadqiqotchi Board of Experts: Berkinov Bazarbay, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Pulatov Bakhtiyor Alimovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Aliyev Bekdavlat Aliyevich, Doctor of Philosophy (DSc), Professor Isakov Janabay Yakubbayevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khalikov Suyun Ravshanovich, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Rustamov Ilkhomiddin, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Khakimov Ziyodulla Akhmadovich, Doctor of Economic Sciences, Associate Professor Kamilova Iroda Khusniddinovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics Gafurov Doniyor Orifovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogy Fayziyev Oybek Rakhimovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics, Associate Professor Tukhtabayev Jamshid Sharafetdinovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics, Associate Professor Khamidova Faridakhon Abdulkarimovna, Doctor of Economic Sciences, Associate Professor Yakhshiboyeva Laylo Abdisattorovna, Senior Lecturer Babayeva Zuhra Yuldashevna, Independent Researcher 08.00.01 Iqtisodiyot nazariyasi 08.00.02 Makroiqtisodiyot 08.00.03 Sanoat iqtisodiyoti 08.00.04 Qishloq xo‘jaligi iqtisodiyoti 08.00.05 Xizmat ko‘rsatish tarmoqlari iqtisodiyoti 08.00.06 Ekonometrika va statistika 08.00.07 Moliya, pul muomalasi va kredit 08.00.08 Buxgalteriya hisobi, iqtisodiy tahlil va audit 08.00.09 Jahon iqtisodiyoti 08.00.10 Demografiya. Mehnat iqtisodiyoti 08.00.11 Marketing 08.00.12 Mintaqaviy iqtisodiyot 08.00.13 Menejment 08.00.14 Iqtisodiyotda axborot tizimlari va texnologiyalari 08.00.15 Tadbirkorlik va kichik biznes iqtisodiyoti 08.00.16 Raqamli iqtisodiyot va xalqaro raqamli integratsiya 08.00.17 Turizm va mehmonxona faoliyati Jurnalning ilmiyligi: ““Yashil” iqtisodiyot va taraqqiyot” jurnali Oʻzbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi rayosatining 2023-yil 28-fevraldagi 333/5-sonli qarori bilan roʻyxatdan oʻtkazilgan. https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil. 8-maxsus son. Bakalavr talabalarining maqolalari to‘plami 5 MUNDARIJA MEHMONXONA KORXONALARIDA INNOVATSION LOYIHALARNI AMALGA OSHIRISHNING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI ......................................................................................................................................................................10 Erkaboyeva Jasmina Safarali qizi, Ochilova Hilola Farmonovna FAULT TOLERANCE AND SELF-HEALING IN IOT-ENHANCED P2P SYSTEMS ......................................................15 Ibrokhimkhuja Rikhsikhujaev, Mohit Bhandwal BIZNES BOSHQARUVIDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNI JORIY ETISHNING IQTISODIY SAMARADORLIGI ............................................................................................................................................................................22 Ikromov Boisxon Bahodir o‘g‘li, Ozodbek Musayev BIOLOGIYA FANINI O‘QITISHDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR VA VIRTUAL LABARATORIYADAN FOYDALANISHNING SAMARADORLIGI ................................................................................................................................. 27 Turayeva Sabrina Kamoliddin qizi, Qodirov Farrux Ergash o‘g‘li YASHIL LOGISTIKA VA TRANSMILLIY KORPORATSIYALAR .........................................................................................32 Rаfiqоv Аbrоr Bаxtiyоr о‘g‘li, Nаrzullаyev Elmurоd Shuxrаt о‘g‘li OMBORXONALARNI BOSHQARISHDA RFID TEXNOLOGIYASIDAN FOYDALANISHNI AFZALLIKLARI .................................................................................................................................................................................36 Mirkamolov Mirsardor Mirxamdam o‘g‘li, Yuldashev Abduhakim Abdukarimovich STARTAPLAR VA KICHIK BIZNESNING IQTISODIY O‘SISH VA RIVOJLANISH JARAYONLARIDAGI ROLI ......................................................................................................................................................................................................41 Abdumajidova Muxlisa Alisher qizi, Umarova Mukaddas Abbasovna IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 41 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil. 8-maxsus son. Bakalavr talabalarining maqolalari to‘plami STARTAPLAR VA KICHIK BIZNESNING IQTISODIY O‘SISH VA RIVOJLANISH JARAYONLARIDAGI ROLI Abdumajidova Muxlisa Alisher qizi Millat Umidi universiteti talabasi Ilmiy rahbar: Umarova Mukaddas Abbasovna Millat umidi universiteti, “Biznes boshqaruvi” kafedrasi professori, i.f.d. E-mail: [email protected] Annotatsiya. Ushbu maqolada startaplar va kichik bizneslarning iqtisodiy rivojlanishga ta’siri, ularning innovatsion faoliyatdagi o‘rni hamda O‘zbekiston misolida iqtisodiy barqarorlikka qo‘shayotgan hissasi tahlil qilingan. Tadqiqot davomida startap ekotizimi, davlat tomonidan yaratilgan imtiyozlar, investitsion muhit va kichik biznesning bandlikni ta’minlashdagi roli o‘rganilgan. Natijalar startaplar innovatsion o‘sishni jadallashtirayotgani, kichik biznes esa iqtisodiy tizimning barqaror poydevorini shakllantirayotganini ko‘rsatadi. Kalit soʻzlar: startap, kichik biznes, innovatsiya, iqtisodiy o‘sish, investitsiya, barqarorlik, O‘zbekiston. Abstract. This article analyzes the impact of startups and small businesses on economic development, their role in innovation activity, and their contribution to economic stability in the case of Uzbekistan. The study examines the startup ecosystem, state incentives, investment climate, and the role of small businesses in providing employment. The results show that startups are accelerating innovative growth, while small businesses are forming a stable foundation for the economic system. Key words: Startup, small business, innovation, economic growth, investment, sustainability, Uzbekistan. Аннотация. This article analyzes the impact of startups and small businesses on economic development, their role in innovation activity, and their contribution to economic stability in the case of Uzbekistan. The study examines the startup ecosystem, state-created incentives, the investment climate, and the role of small businesses in providing employment. The results show that startups are accelerating innovative growth, and small businesses are forming a stable foundation for the economic system. Ключевые слова: startup, small business, innovation, economic growth, investment, stability, Uzbekistan. KIRISH Startaplar va kichik bizneslar zamonaviy iqtisodiyotning eng faol va innovatsion segmenti hisoblanadi [1] [2]. Ular yangi g‘oyalarni iqtisodiy amaliyotga joriy etish, raqobatni kuchaytirish, bandlikni oshirish va milliy daromadni shakllantirishda muhim o‘rin tutadi. O‘zbekistonda ham startap ekotizimi shakllanib, uni qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan davlat siyosati izchil amalga oshirilmoqda [6][7]. So‘nggi yillarda IT-Park, Technopark, Yoshlar startaplari dasturi va boshqa tashabbuslar natijasida minglab yoshlar o‘z g‘oyalarini biznesga aylantirish imkoniyatiga ega bo‘ldi. Kichik biznes esa mamlakat YaIMining yarmidan ortig‘ini tashkil etib, iqtisodiy barqarorlikning asosiy manbalaridan biriga aylandi [7]. Shu bois startaplar va kichik bizneslarning iqtisodiy rivojlanishga ta’sirini tahlil qilish, ularni qo‘llab-quvvatlash mexanizmlarini o‘rganish hamda samaradorligini baholash dolzarb ilmiy-amaliy masalalardan biri hisoblanadi. Mazkur tadqiqot ana shu maqsadga qaratilgan bo‘lib, O‘zbekiston misolida ushbu sektorning iqtisodiy o‘sishga qo‘shgan hissasi chuqur tahlil qilinadi. IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 42 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil. 8-maxsus son. Bakalavr talabalarining maqolalari to‘plami MAVZUGA OID ADABIYOTLAR SHARHI Xorijiy olimlardan J. Schumpeter (1934) o‘zining “The Theory of Economic Development” asarida innovatsiyani iqtisodiy o‘sishning asosiy harakatlantiruvchi kuchi sifatida talqin etgan. U tadbirkorni iqtisodiy tizimda o‘zgarishlar yaratuvchi ijodkor subyekt sifatida baholagan [1]. Peter Drucker (1985) esa kichik biznes va startaplarni “yangilikni amaliyotga aylantiruvchi mexanizm” sifatida ta’riflab, ularning iqtisodiy tizimni yangilashdagi rolini asoslab bergan [2]. OECD (2022) va World Bank (2023) hisobotlarida kichik biznes va startaplarning ish o‘rinlari yaratish, eksport salohiyatini oshirish va innovatsion muhitni shakllantirishdagi ahamiyati alohida ta’kidlangan [3][4]. Ularning fikricha, startaplar yangi texnologiyalarni tez joriy etish orqali iqtisodiy o‘sishni tezlashtiradi, kichik biznes esa iqtisodiy tizimni barqarorlashtiradi. O‘zbekiston olimlari orasida G‘ulomov A., Mamatqulov S., Abduqodirova N. va Toshpo‘latov Sh. kabi tadqiqotchilar kichik biznesning milliy iqtisodiyotdagi o‘rnini chuqur tahlil qilgan. Ularning ishlarida tadbirkorlikni rivojlantirish iqtisodiy diversifikatsiya, hududiy bandlik va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashdagi asosiy omil sifatida baholangan [5][14]. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan 2019-yilda tasdiqlangan “Yoshlar startaplarini qo‘llab-quvvatlash to‘g‘risidagi qaror”, “2022–2026-yillarga mo‘ljallangan Innovatsion rivojlanish strategiyasi” hamda IT-Park Uzbekistan faoliyati bo‘yicha yillik hisobotlar mamlakatda startaplar uchun yaratilayotgan qulay muhitni namoyon etadi. Ushbu hujjatlar ilmiy adabiyotlar qatorida amaliy manba sifatida ham muhim ahamiyat kasb etadi. [16][10] TADQIQOT METODOLOGIYASI Tadqiqotda startaplar va kichik bizneslarning iqtisodiy rivojlanishga ta’siri tahliliy, statistik va taqqoslama metodlar asosida o‘rganildi.[3][4] Ma’lumotlar O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi, IT-Park hamda Jahon banki hisobotlaridan olindi [6][7]. Tahlil davomida ushbu sektorning YaIMdagi ulushi, bandlikni ta’minlashdagi roli va eksport salohiyatiga ta’siri baholandi [15]. Shuningdek, xorijiy tajribalar bilan taqqoslab, O‘zbekiston sharoitida startaplar va kichik biznesni rivojlantirish uchun samarali yo‘nalishlar aniqlangan. TAHLIL VA NATIJALAR So‘nggi yillarda O‘zbekistonda startaplar va kichik bizneslarning iqtisodiy faolligi sezilarli darajada ortmoqda. Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, 2024-yilda kichik biznes subyektlari mamlakat YaIMining 53 foizdan ortig‘ini tashkil etib, bandlikning 75 foizini ta’minlagan[6][15]. Shu bilan birga, IT-Park va Technopark doirasida 4000 dan ortiq startap loyihalari ro‘yxatdan o‘tgan bo‘lib, ularning asosiy qismi axborot texnologiyalari, elektron tijorat va xizmat ko‘rsatish sohalariga to‘g‘ri keladi. [7] 1-jadval. Startaplar va kichik bizneslarning asosiy iqtisodiy ko‘rsatkichlari(O‘zbekiston, 2022 - 2024) [6][7][17] Ko‘rsatkichlar 2020 - yil 2023 - yil 2024 - yil Startaplar soni (ta) 2500 3300 4000 Kichik biznes ulushi (YaIM %) 49,7 51,3 53,2 Bandlikdagi ulushi (%) 72 74 75 Eksport hajmi (mln $) 70 90 115 1-jadvalda 2022–2024-yillar davomida O‘zbekistonda startaplar soni, kichik biznesning YaIMdagi ulushi, bandlik darajasi va eksport hajmidagi o‘sish dinamikasi aks ettirilgan. 2022-yilda mamlakatda 2500 ta startap faoliyat yuritgan bo‘lsa, 2024-yilga kelib ularning soni 4000 taga yetgan, ya’ni 60 foizga o‘sish kuzatilgan. Bu o‘sish IT-Park, Innovatsiya agentligi va Yoshlar startap dasturlarining samarali faoliyati bilan bog‘liq. Kichik biznesning YaIMdagi ulushi esa 2022-yildagi 49,7 foizdan 2024-yilda 53,2 foizga yetgan. Bu raqam kichik biznesning milliy iqtisodiyotdagi yetakchi o‘rni mustahkamlanayotganini ko‘rsatadi. Bandlikdagi ulushi ham barqaror o‘sishda: 2022-yildagi 72 foizdan 2024-yilda 75 foizga oshgan. Bu — yangi ish o‘rinlari yaratish bo‘yicha kichik biznes va startaplarning ijobiy ta’sirini ifodalaydi. IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 43 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil. 8-maxsus son. Bakalavr talabalarining maqolalari to‘plami Eksport hajmi bo‘yicha esa 2022-yildagi 70 million AQSh dollari 2024-yilda 115 million dollarga yetgan. Bu 1,6 barobarga o‘sish demakdir. Ushbu natija startaplarning xalqaro bozorga chiqish imkoniyatlari kengayayotganini bildiradi. 2-jadval. O‘zbekiston startaplari faoliyati yuritayotgan asosiy sohalar (2024 - yil holatiga ko‘ra) [7][8][9] Soha nomi Ulushi (%) Misol sifatida faol loyihalar Axborot texnologiyalari 35 Payme, Blizz, Uzum Tech Elektron tijorat 22 Book.uz, Asaxiy, Zoodmall Qishloq xo‘jaligi texnologiyalari (AgroTech) 15 Agrobank startaplari, SmartFarm Ta’lim texnologiyalari (EduTech) 12 Eduon, Ilmhub Sog‘liqni saqlash va biotexnologiya 9 Medbox, ClinicPro Boshqalar 7 Turizm, transport, dizayn startaplari 2-jadvalda O‘zbekiston startaplari faoliyat yuritayotgan sohalarning ulushi va yo‘nalishlari ko‘rsatilgan. 2024yil holatiga ko‘ra, mamlakat startaplarining asosiy qismi axborot texnologiyalari (35%) va elektron tijorat (22%) sohalarida to‘plangan. Bu esa startap ekotizimining asosan raqamli iqtisodiyot yo‘nalishida shakllanayotganini ko‘rsatadi. AgroTech (15%) va EduTech (12%) sohalarida ham faol o‘sish kuzatilmoqda. Ayniqsa, qishloq xo‘jaligi texnologiyalarida raqamli yechimlar joriy etilayotgani oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ta’lim texnologiyalari sohasidagi startaplar esa onlayn o‘qitish tizimlarini rivojlantirib, ta’lim sifatini yaxshilashga xizmat qilmoqda. Sog‘liqni saqlash (9%) yo‘nalishidagi startaplar telemeditsina, onlayn maslahat va tibbiy ma’lumotlarni raqamlashtirishga qaratilgan. “Boshqa sohalar” (7%) esa turizm, transport va dizayn kabi yo‘nalishlarni qamrab oladi. Umuman olganda, startaplarning katta qismi yuqori texnologiyalar bilan bog‘liq tarmoqlarga jamlangani iqtisodiyotda raqamli transformatsiya jarayoni jadal kechayotganini ko‘rsatadi. 3-jadval. Kichik biznesning hududlar kesimidagi iqtisodiy faolligi (2024 - yil) [7][15] Hudud Ro‘yxatdan o‘tgan kichik bizneslar soni (ming) Bandlik ulushi (%) Asosiy yo‘nalish Toshkent shahri 58 21 It, xizmatlar, savdo Farg‘ona viloyati 45 12 Qishloq xo‘jaligi, ishlab chiqarish Samarqand viloyati 43 11 Turizm, hunarmandchilik Andijon viloyati 38 10 Sanoat, avtomobil qismlari Buxoro viloyati 32 8Turizm, oziq-ovqat mahsulotlari Qoraqalpog‘iston R. 25 7 Energetik, qurilish 3 - jadvalda Kichik biznesning hududlar kesishmasidagi iqtisodiy faolligi ko‘rsatilgan. Toshkent shahrida kichik bizneslar soni eng yuqori (58 ming) va bandlik ulushi ham eng katta (21%), asosiy yo‘nalish sifatida IT, xizmatlar va savdo rivojlangan. • Farg‘ona va Samarqand viloyatlarida kichik bizneslar soni nisbatan yuqori, bandlik ulushi esa pastroq (12% va 11%), ular qishloq xo‘jaligi, ishlab chiqarish va turizm sohalariga yo‘naltirilgan. • Andijon, Buxoro va Qoraqalpog‘istonda kichik bizneslar soni va bandlik ulushi kamayib boradi, asosiy yo‘nalishlar hududning iqtisodiy ixtisosligiga bog‘liq. IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 44 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil. 8-maxsus son. Bakalavr talabalarining maqolalari to‘plami 4-jadval. O‘zbekiston startaplarni qo‘llab - quvvatlash mexanizmlari (2024 - yil holatiga ko‘ra) [11][12][13][14] Qo‘llab - quvvatlash shakli Amalga oshiruvchi tashkilot Mazmuni Natija Grant dasturlari Innovatsiya agentligi, IT-Park Startaplar loyihalarga 50 - 100 mln so‘mgacha grant ajratish 300 dan ortiq loyihalar moliyalashtirish Soliq imtiyozlari Iqtisodiyot va moliya vazirligi 3 yilgacha daromad solig‘idan ozod qilish Yangi startaplar soni 40% ga oshgan Biznes - inkubatorlar Technopark, Yoshlar startap markazi Ofis, maslahat, marketing xizmati Yoshlar bandligi oshgan Xalqaro hamkorlik UNDP, USAID, KOICA Startap eksportini qo‘llab - quvvatlash, treninglar Eksport hajmi 1,5 barobarga o‘sgan 4-jadvalda O‘zbekiston startaplarni qo‘llab - quvvatlash mexanizmlari ko‘rsatilgan. Grant dasturlari startaplarni moliyalashtirish orqali innovatsion g‘oyalarni amalga oshirishga yordam beradi. 50–100 mln so‘mgacha bo‘lgan mablag‘lar startaplar uchun boshlang‘ich kapital sifatida ishlatilgan, natijada 300 dan ortiq loyihalar ishga tushirilgan. Soliq imtiyozlari biznes boshlash xarajatlarini kamaytirib, startaplarni rag‘batlantiradi. Bu tadbirlar yangi startaplar sonini 40% ga oshirishga olib kelgan va tadbirkorlik faoliyatini yanada jadal rivojlantirgan. Biznes-inkubatorlar infratuzilma va maslahat xizmatlari orqali yosh tadbirkorlarni qo‘llab-quvvatlaydi. Bu startaplarning tezroq rivojlanishiga va yoshlar bandligining oshishiga xizmat qilgan. Xalqaro hamkorlik startaplarni eksportga yo‘naltirish va treninglar orqali ularni global bozorlarga tayyorlash imkonini bergan. Natijada eksport hajmi 1,5 barobarga oshgan, startaplar xalqaro savdo va tarmoq imkoniyatlarini kengaytirgan. 5-jadval. Startaplar va kichik biznesda bandlik ulushi (O‘zbekiston, 2020 - 2024 - yillar) [15][16][17] Yil Bandlikda kichik biznes ulushi (%) Bandlikda startaplar ulushi (%) Umumiy band aholining ulushi (%) Izoh 2020 69.5 1.2 70.7 Pandemiya davri ta’siri, startaplar soni kam. 2021 71.0 1.8 72.8 Raqamli xizmatlar sohasida o‘sish boshlangan. 2022 72.3 2.5 74.8 IT-Park va grant dasturlari faol bosqichda. 2023 74.0 3.1 77.1 Startaplar bandlikda sezilarli o‘rin egallay boshladi. 2024 75.0 3.8 78.8 Innovatsion sektorda ish o‘rinlari ko‘paymoqda. 2020–2024-yillar davomida kichik biznesda bandlik ulushi 69,5 foizdan 75 foizgacha oshgan, bu esa har yili o‘rtacha 1,3–1,5% o‘sish demakdir. Startaplar esa dastlab umumiy bandlikning atigi 1,2 foizini tashkil etgan bo‘lsa, 2024-yilda bu ko‘rsatkich 3,8 foizga yetgan — ya’ni 3 barobarga o‘sish.