हरित अर्थव्यवस्था आणि शाश्वत औद्योगिक पद्धती

देवढे, सचिन राजाराम

doi:10.5281/zenodo.17678625

हरित अर्थव्यवस्था आणि शाश्वत औद्योगिक पद्धती

देवढे, सचिन राजाराम

Publisher: Zenodo
DOI: 10.5281/zenodo.17678625
Repository: zenodo.org
Language: en

Abstract

सारांश: हरित अर्थव्यवस्था ही एक विकास प्रतिमान आहे जी आर्थिक वाढीला पर्यावरणीय शाश्वतता आणि सामाजिक समतेशी जुळवून घेण्याचे उद्दिष्ट ठेवते. उद्योग हा हरितगृह वायू उत्सर्जन आणि संसाधनांच्या वापराचा एक प्रमुख स्रोत असल्याने, हरित-अर्थव्यवस्था उद्दिष्टे साध्य करण्यासाठी औद्योगिक पद्धतींमध्ये बदल करणे हे केंद्रस्थानी आहे. हा पेपर शाश्वत औद्योगिक प्रणालींकडे संक्रमणाशी संबंधित सैद्धांतिक दृष्टिकोन, अनुभवजन्य पुरावे आणि धोरणात्मक साधने एकत्रित करतो. ते ऊर्जा कार्यक्षमता, वर्तुळाकार अर्थव्यवस्था धोरणे, हरित नवोपक्रम आणि हरित वित्तपुरवठा यंत्रणांचे परीक्षण करते; अंमलबजावणीतील अडथळ्यांचे विश्लेषण करते; आणि सरकारे, कंपन्या आणि वित्तीय संस्थांसाठी कृतीयोग्य धोरण शिफारसी प्रदान करते. आंतरराष्ट्रीय संस्था आणि धोरण केस स्टडीजमधील पुरावे दर्शवितात की शाश्वत औद्योगिक पद्धती नवीन आर्थिक संधी निर्माण करताना उत्सर्जन आणि संसाधनांचा वापर कमी करू शकतात - परंतु यश सुसंगत धोरण चौकटी, लक्ष्यित वित्त आणि क्षमता बांधणीवर अवलंबून असते.

Full text

Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10(I)| October2025 142 󰲐 󰫦󰱿󰬎  󰲂 󰱳 󰱮    .󰭈󰬀  󰱳 󰭈  , 󰫵  󰫥 󰱳  () 󰱉:󰭃   󰱳 󰱉 -: [email protected] Manuscript ID: JRD -2025-171029 ISSN: 2230-9578 Volume 17 Issue 10(I) Pp. 142-146 October 2025 Submitted: 20 Sept. 2025 Revised: 30 Sept. 2025 Accepted: 15 Oct. 2025 Published: 31 Oct. 2025 : 󰲐 󰫦󰱿󰬎    󰭈   󰲗󰫦  󰫦 󰲂     󰫼 󰲑󰱯󰲆 . 󰱳  󰲐  󰫽󰫦  󰫳   󰭈 󰭓 󰬉, 󰲐-󰫦󰱿󰬎 󰲑󰱯󰲆 󰬀 󰫼 󰱳 󰱮󰰎󰬀    󰰗󰭅󰬎 .   󰲂 󰱳 󰭈󰰎 󰬴  󰱮 󰲆, 󰬁   󰫽  󰭃 .  󰫦 󰫦󰫤, 󰫦 󰫦󰱿󰬎 , 󰲐 󰬴  󰲐 󰰌 󰭃 󰫤 ;  󰬊 󰲄 ;  , 󰬁  󰰌 󰬎 󰫰   󰭈 . 󰲇 󰬎    󰬎  󰫦 󰲒 󰲂 󰱳 󰱮  󰲗󰫦  󰫦  󰫽󰫦     󰰉  -     , 󰬐 󰰌  󰫤   . 󰭈󰬎: 󰱳 󰫤󰭃 󰲗󰫦 , 󰫽,   󰭃 󰭈 󰬎 .  󰱳 󰲑󰬴 󰫦 , 󰲐  (GHG) 󰫽󰫦   󰭄󰫳 󰱚 󰱘   , 󰫵  󰫦   󰬋 󰫦 .  󰫦󰲑 󰫼  󰲗󰫦  󰫦 󰫼  󰭈󰱡  󰱮  󰬌 :   󰫦󰫤  󰬋  -󰫦, -󰫦󰫤  󰬍󰱘  󰱳 󰬉 󰲗󰫦󰰘   󰲐 󰫦󰱿󰬎 󰱿 .    󰲂 󰱳 󰱮 󰲐-󰫦󰱿󰬎 󰰍  󰫦󰬁 , 󰫽󰫳 󰭈 󰬉 ,    󰬁󰬇   󰬴  󰫼 󰫽  󰭈󰬎    . Quick Response Code: Website: https://jrdrvb.org/ DOI:10.5281/zenodo.17112901 Creative Commons (CC BY-NC-SA 4.0) This is an open access journal, and articles are distributed under the terms of the Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International Public License, which allows others to remix, tweak, and build upon the work noncommercially, as long as appropriate credit is given and the new creations ae licensed under the idential terms. Address for correspondence:    , .󰭈󰬀  󰱳 󰭈   , 󰫵  󰫥 󰱳  ()󰱉:󰭃   󰱳 󰱉 How to cite this article:   . ( 2025). 󰲐 󰫦󰱿󰬎  󰲂 󰱳 󰱮. Journal of Research & Development, 17(10(I)142-146. Original Article Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10(I)| October2025 143 󰬉󰫽   󰫽 : • 󰲐 󰫦󰱿󰬎 󰱿󰫯: 󰱇 󰲇 󰫦 󰫦󰬴 (UNEP)  󰲐 󰫦󰱿󰬎 󰱿󰫯 " 󰫦,  󰫦󰫤  󰬍󰱘 "   ,  󰲂 󰲑󰬴 󰲒 󰲐 󰬉   󰫦  .   󰲐 󰫦󰱿󰬎 󰫦 󰲑󰱯󰲆  󰲗󰫦   󰬁 󰬆 󰬎 : 󰲐  󰲗󰫦 󰰌 󰫤     , 󰬬 󰫦 󰰉   󰲐  󰰉 . • 󰲂 󰱳 󰱮: • 󰫯  󰫽, 󰲂 󰱳 󰱮  󰬎  󰭃 󰬉 : . 󰫦 󰫦󰫤  󰰤 - 󰰘 󰭐  , 󰱳 󰭈󰲑󰬴   󰰩 󰬎. 󰲇 󰫦 󰬁 (IEA)   󰲒 󰱳   󰭈 󰫽󰫦   󰫽󰫦  󰫼 󰫦󰫤  󰬌 . . 󰫦 󰫦󰱿󰬎 󰲆 - 󰫽 󰬍 , 󰲗󰫦󰲗󰫦, 󰫦   󰫽  󰬉  󰫼   . OECD   󰫦   󰬉󰫽  󰱿󰲐  󰬎 󰭈 . . -󰬋   - 󰭈󰲑󰬴 󰬂   󰬎󰫳 󰭃󰫥, 󰭈󰲑󰬴 󰬉    (IoT, AI) 󰬎. . 󰬶 󰬂- 󰱿󰬎 - , 󰬎󰫮   󰬀 󰲂  󰫦 . . 󰬶 󰬁   󰬁󰬎󰯑󰰗󰫸 - 󰬶 󰱳 󰬶  󰭃 󰫼 , 󰫦 󰲕, 󰬶 󰬁󰫺  󰬐 󰰌 .     󰬁 󰬶 󰬾󰬁 󰰌 󰭃 󰫦 . 󰬁 󰬍󰰩 : 󰬁 󰬁   󰫦 󰲒 󰬐  (󰫦 󰲗󰫦󰲗󰫦, 󰭈󰲑󰬴 󰱳  󰫦 󰭈)  󰫤 󰫽󰫦    󰫦  . 󰲐  ,  󰭈󰫽   󰫤  .   󰬉󰬀 󰫦 󰫦󰫤󰫳    󰫼  ,  󰫳  󰫽󰫦 󰬋  󰱿 󰰤 󰫤  . 󰫦󰱮 (󰲄󰫽 󰲆):   󰲄 󰱮  : ()   󰫽    (UNEP, IEA, OECD,  , 󰬶󰫼 ), () 󰰤󰰌 󰱮   󰫦    󰰤  󰬎 󰫽 󰲄 , () 󰫰   󰫼 󰫽  󰲄. 󰫮 󰬉,  󰬁󰰎    󰱿  󰫼   (., CO₂ 󰫽󰫦 󰱳   󰫦 󰭐 󰬾󰰗).  󰭑-󰱮󰰎 󰲄 󰬴-󰲔  󰬉 󰫼   󰫦󰫦 󰫼 󰫰 . 󰱳 󰫤󰭃: 󰫳 󰰩  󰫦-󰭈 CO₂ 󰫽󰫦󰫳   󰰩 󰱳  , 󰫵   󰫼  󰰍 󰰗󰭅  . 󰫦-󰰗󰲑󰭅 -󰫤󰭃 - 󰬎, 󰰗,   󰱮 - 󰭈󰲑󰬴 󰫽󰫦   - 󰲆 󰬋  .  󰭈󰬀 󰫦 󰫦󰫤󰫳 󰬾󰰗 󰫦 󰭐   , 󰫽   󰲆  󰫤󰭃󰬀  󰬌- 󰫽 󰲐󰫦 󰫽󰫦 󰬎 . 󰬆 󰬐 󰭃󰫥  (󰱳, 󰭀, )  󰭈  (󰫦   󰱿󰬎) 󰬌 . Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10(I)| October2025 144 • 󰭈 󰲂 󰱳 : 1. 󰫦 󰫦󰫤  󰭈󰲑󰬴 󰬂: 󰱳 GHG 󰫽󰫦  󰲔 󰫦  󰫼 󰫦 󰫦󰫤  󰫦 󰫽, 󰲑 󰫦 . 󰬀 -󰬍 󰭈󰫦󰱺, 󰱍-󰫦󰫤 󰫦  󰭀󰬋, 󰭈󰲑󰬴 󰭃  󰱳    . 󰭈 󰱮 󰬉 󰬀 󰫦 󰫦 , 󰫦 󰱿󰬎 󰭈 (., ISO 50001 󰬎)  󰬾󰲑 󰲒 󰬐 󰭈󰫽   .   󰲑󰱯󰲆 󰬀 󰫼 IEA 󰫦󰫤  󰰍  . 2. 󰱳  -󰫦 : 󰲔  󰭈 󰭈󰲑󰬴 󰱳 - 󰰤󰫵  󰭃 -  󰬌 󰲒󰬎󰫮  -󰫦 󰫦 ( 󰭀, -󰲐 󰲒󰬎󰫮)   󰱳 󰰤 󰫼 󰫦  .  󰰩     󰫽 󰫦-󰭈  󰬌 . 3. 󰫦 󰫦󰱿󰬎  󰫽 󰫦󰫤: 󰫦 󰫦󰱿󰬎  󰬋󰲗󰫦       󰱿󰬎   . 󰬀  󰫽 󰫦, 󰱳  ( 󰬂 󰬬 󰬂 󰬬 󰬬 󰬬 󰬬 󰬬 ), 󰲗󰫦󰲗󰫦  󰫽 󰭈󰬎   .  󰫦     󰱿󰲐 󰬉  󰫽  󰰉   󰫦 󰭈󰫽 ,  󰲒 󰬎󰲐 󰫽  ()  󰲐-󰲐󰬋 󰬐. 4.   󰬎󰫦 󰬁󰫮󰲔:   ( 󰬁󰫦, 󰭈󰫮 󰰗󰬁, - 󰭈󰲑󰬴 󰭃) 󰲐- 󰬂 󰫤 ,       . 󰬎󰫦 󰬁󰫮󰲔 󰫦󰫤        󰭈 󰰉 . 5. -   : 󰱳 󰲂  󰬁 󰫦󰲑  -  󰱮    󰰍󰫦 . 󰲐  ,     󰲐󰲜󰰩  󰬉 󰰎󰬀 󰰤󰰌 󰱮󰰎 󰭈 󰫼  . 6. 󰰌   : 󰲐 󰱳   󰭃 󰫼 󰭑 󰰌,       󰭈󰫽 󰬌 . 󰭃󰬀 󰲐 ,  󰫦,    󰫦 󰲕   . 󰬁 󰫦󰱿󰬎    󰫼      󰲑󰬴 . •  󰬎 : 1. 󰫦 — 󰰏󰰗  󰱳 󰫽 󰫦󰫳 󰫦 󰬴 (󰰏󰰗)  󰫦  󰫦󰫤󰬀 󰫤   .  󰰤    ,  󰱳 󰭃     󰱳, 󰭈󰲑󰬴 󰬴  󰬇 󰱳  󰬌  . 2.  —  󰫦󰫤  󰫦 󰱮  󰫦  󰫦󰫤  󰱳  󰭈󰬁 󰲑 .  󰭈󰫦󰱺 󰫤 󰰗󰲑󰭅 󰬬   󰱿 󰬉  󰭈      󰬊   . 3.  —  󰬎  󰱳  Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10(I)| October2025 145    󰫦 󰲗󰫦󰬀   󰬎 󰱳󰱨 󰱳 󰰤  󰭈 . ,  󰱳 󰭈󰲑󰬴󰬀  󰬎      󰬆 󰬴 󰫽 󰫦  󰰌 󰰍 .  󰲇 󰬴  - 󰰌   󰲒   󰲐 󰱳 󰭈󰬉 󰫦   󰲑󰱯󰲆 . 4. 󰰤 : 󰲐󰭃 󰱿  󰰀󰲇 󰬶-󰬎 󰬁  󰫽󰫯 󰬁  󰬆 󰫽,  󰫼 󰫦󰬴  󰰈󰬎  󰬉   .  󰫦   󰱿 󰭈 󰬎   󰲐󰭃  󰫦     󰭈 󰭈 . •   󰱿-: 1. 󰲗󰫦 󰫦   󰭐: 󰲐 󰭈󰲑󰬴 󰬶, 󰬎󰫳- 󰬎󰲓   󰭃󰫥 󰱍  󰫦 󰫦 󰬁  󰫦 .   󰬁󰬀 󰬁- 󰫤  󰲐 󰰌󰱚 󰬄 . 2.    :   ,    󰫦  󰲀  󰲒  . 󰫦 󰲕     󰲒󰬍󰱘    󰭈󰫽󰫳 󰰩 󰬌 . 3. 󰭃  󰬉 :  󰭈󰬀 󰭈 󰫽,    󰫳     . 󰭃󰫥 󰬎  󰱿 󰭈󰫤 󰫽 . 4. - 󰲐  󰬴 : 󰱳   "-" 󰫦 󰰉 , 󰫵 󰬎󰫳 󰫦  󰫼  . 󰬌 󰭃 󰫼 󰬴   󰲐 ( ) 󰱿󰬎  . 5.    󰬋: 󰭈  󰫼  󰭈, 󰫽󰫦 (󰱿󰱺  )    󰲂  󰬌   󰰀  ,    󰲐 󰱳󰬀. • 󰫽 : 1. 󰬎󰲆 󰫦  󰫦 .   󰲒 󰫽   󰰏  󰫼 - 󰱿 󰱳 󰫦 , 󰬂󰬂󰬂󰬂 󰬌     󰫦 󰫦 󰲕 - , 󰫦  󰬎 . 2. 󰬐 󰰌      󰭃 : 󰱳 󰰩  -󰫦 󰭃󰫥  󰫦  󰫼 󰭑 󰰌, 󰫦   󰫳 󰫦  .    󰬶-󰬁 󰭉󰫦   󰫽󰭈󰲐 󰰉 . 󰰀󰫤   󰬉     󰲐 󰰘  󰫼 󰬎 󰲆 󰭈 󰫼  . 3. 󰭃 󰬇  󰬉  󰫦 󰱳: 󰫦 󰱿󰬎,   󰭈 󰫳  󰫤 󰰗󰲑󰭅  󰱿 󰭈󰫤, 󰭈󰰗󰲐  󰫥 󰬎 󰫦󰬴󰬀  . Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10(I)| October2025 146 4. 󰫦 󰫦󰱿󰬎󰫳  󰭈󰫽 󰱳: 󰫦  󰫦 󰭈󰫽    󰬎 (, 󰫽 ),  --  󰫮 󰬉 󰱳 󰫮󰬎󰫦 󰫦 󰱳. 󰫦 󰱿 󰬉 󰭈󰫦     󰭈󰬉 󰭈󰫽 󰱳. 5. 󰰤 󰭈    󰭈󰫽 󰱳 󰭈 󰲂  ( 󰰎 ) 󰫦   󰲂 󰬎    󰫦 󰫼 󰲐 󰫦  󰭈󰫽 󰱳. 6. 󰬎󰲒 󰬁 󰲐󰬎 󰭈󰫽 󰱳: 󰫦- , 󰬁 󰫮  󰫮󰬎  󰲐 󰱳 󰭃󰫥󰫳 󰱿   . 󰫦: 󰬎  󰬁󰬇 󰬴 󰫦: 󰲂 󰱳 󰱮󰰎 󰬎󰲓 󰫼     󰭃󰫥, 󰰌   󰭃  󰫽 󰲆 󰬌 .  󰭈     - 󰭈 󰫦󰱿󰬎  󰫦    󰬀  󰬌  . 󰬁󰬇 󰬴 󰰗 󰬌 :  󰬁 󰭈󰫤 , 󰭈  󰫦    󰫦  󰰌 󰲀 . 󰱿󰰉  󰲑  󰲒,     󰭃 󰰌 󰫳 , 󰲐 󰱳 󰬴 󰲗󰫦󰬍󰱘 󰱿󰫦  󰬍󰱘  󰰉 . 󰬍󰫦: 󰱳 󰲐-󰫦󰱿󰬎󰫳 󰲐  󰬌  󰬀 󰫼󰫰 . 󰫦 󰫦󰫤, 󰱳, 󰫦,   󰬇 󰰌  󰲂 󰱳 󰱮 󰭈 󰬎 . , 󰭈󰱺 󰫽  ,  󰰌, 󰫤   󰱿-   󰲐 󰱿󰬎 󰰉 󰬬 󰬎  . 󰫦 󰲑󰱯󰲆 󰲗󰫦 󰰎  󰰉, 󰰘  󰱳 󰬶󰫳  󰫤   󰲐 󰬬  󰱳 󰭈 -󰲗󰫦 󰰉 . 󰫦 : 1. UNEP. 󰱿 󰫦󰱿󰬎: 󰲂   󰲐 󰫦 󰫦. 󰱇 󰲇 󰫦 󰫦󰬴, . 2. 󰲇 󰫦 󰬎 (IEA). 󰱳 — 󰫦 󰭈 (󰱳 󰫽󰫦   󰲄)  󰫦 󰫦󰫤 . 3.  . 󰫦    󰱿 󰰌 . 4.  󰫦 . 󰫦 󰫦󰱿󰬎  󰬎   . 5. OECD.   󰭈󰬀 󰫦 󰫦󰱿󰬎 ( 󰫦󰫦  󰰍).