IJTIMOIY TARMOQLARDAN ME'YORIY FOYDALANISH MADANIYATI

ACTIVE RESEARCHER SCIENTIFIC JOURNAL activeresearcher.com Noyabr, 2025 volume 2 issue 10 59 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17681694 IJTIMOIY TARMOQLARDAN ME’YORIY FOYDALANISH MADANIYATI Muallif: Narzullayev Mavlonbek Zikrillo o‘g‘li ANNOTATSIYA Ushbu maqolada ijtimoiy tarmoqlarning zamonaviy jamiyatdagi o‘rni, ulardan foydalanishning ijobiy va salbiy jihatlari yoritilgan. Ijtimoiy tarmoqlar axborot almashish, muloqot qilish va bilim olish jarayonida keng imkoniyat yaratuvchi platforma sifatida ta’riflangan. Shu bilan birga, ulardan noo‘rin foydalanish natijasida vaqtning isrof bo‘lishi, ruhiy salomatlikka zarar yetishi, ijtimoiy munosabatlarning susayishi va shaxsiy ma’lumot xavfsizligining buzilishi kabi muammolar tahlil qilingan. Maqolada ijtimoiy tarmoqlardan oqilona foydalanish, kontentni to‘g‘ri tanlash, shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish hamda yoshlar orasida axborot madaniyatini shakllantirish bo‘yicha tavsiyalar berilgan. Kalit so‘zlar: Ijtimoiy tarmoqlar, internet madaniyati, yoshlar ongiga ta’sir, ruhiy salomatlik, axborot xavfsizligi, virtual muloqot, vaqtni boshqarish, onlayn faoliyat, ijtimoiy munosabatlar, zararlarning oldini olish. Bugungi kunda axborot texnologiyalarining jadal rivojlanishi insoniyat hayotining deyarli barcha jabhalariga ta’sir ko‘rsatmoqda. Shu jarayonning eng yorqin ko‘rinishi sifatida ijtimoiy tarmoqlarni keltirish mumkin. Facebook, Instagram, Telegram, TikTok, YouTube kabi platformalar orqali millionlab odamlar bir-biri bilan muloqot qiladi, ma’lumot almashadi, yangiliklardan xabardor bo‘ladi. Ijtimoiy tarmoqlarning foydali tomonlarini inkor etib bo‘lmaydi. Ular orqali dunyodagi yangiliklardan tezkor xabardor bo‘lish, ta’lim olish, ish izlash, onlayn biznes yuritish yoki foydali ma’lumotlarni o‘rganish mumkin. Shuningdek, ijtimoiy tarmoqlar orqali odamlar dunyoqarashini kengaytiradi, turli madaniyat va millat ACTIVE RESEARCHER SCIENTIFIC JOURNAL activeresearcher.com Noyabr, 2025 volume 2 issue 10 60 vakillari bilan muloqotda bo‘ladi. Biroq bu imkoniyatlardan to‘g‘ri foydalanish madaniyati shakllanmagan taqdirda, ijtimoiy tarmoqlar insonning hayot tarzini izdan chiqarishi mumkin. Ijtimoiy tarmoqlarning salbiy ta’sirlari. Vaqtning isrof bo‘lishi. Ko‘pchilik ijtimoiy tarmoqlarda soatlab vaqt o‘tkazadi. Bu holat ish va o‘qish samaradorligini pasaytiradi, diqqatni bo‘lib qo‘yadi, ruhiy salomatlikka ta’siri. Ijtimoiy tarmoqlarda odamlar ko‘pincha o‘zlarining hayotini ideal ko‘rsatadi. Bu esa boshqalarda “men yetarlicha muvaffaqiyatli emasman” degan tushkun fikrni uyg‘otadi. Natijada depressiya, izolyatsiya yoki past baho kompleksi shakllanishi mumkin, Ijtimoiy munosabatlarning so‘nishi. Virtual muloqot real hayotdagi munosabatlarning o‘rnini bosa olmaydi. Odamlar oilasi va do‘stlari bilan kamroq muloqot qiladi, bu esa ijtimoiy uzilishga olib keladi. Shaxsiy ma’lumot xavfi. Ijtimoiy tarmoqlarga o‘zingiz haqingizda keragidan ortiq ma’lumot joylashtirish xavf tug‘diradi. Kiberhujumlar, firibgarlik, ma’lumot o‘g‘riligi shular jumlasidandir.Yoshlar ongiga ta’sir. Yoshlar ko‘pincha foydali va zararli kontentni farqlay olmaydi. Bu esa ularning noto‘g‘ri qarashlar va zararli odatlarga berilishiga sabab bo‘lishi mumkin. Zararlarning oldini olish choralari: Ijtimoiy tarmoqlardan foydalanish vaqtini nazorat qilish (1–2 soatdan oshirmaslik), Faqat foydali va rivojlantiruvchi kontentni tanlash, Tanaffuslarda internetdan uzilish, sport, kitob o‘qish, tabiatda sayr qilish, Shaxsiy ma’lumotlarni begonalarga bermaslik,Bolalar foydalanishini ota-ona nazoratida olib boorish, Maktab va ta’lim muassasalarida axborot madaniyatini o‘rgatish. Ijtimoiy tarmoqlar zamonaviy jamiyatda eng keng qamrovli axborot maydoniga aylangan. Ular bilim olish, muloqot va shaxsiy rivoj uchun katta imkoniyat yaratadi. Ammo ulardan noo‘rin foydalanish insonning ruhiy salomatligi, ijtimoiy munosabatlari va vaqtiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shuning uchun har bir foydalanuvchi internet madaniyatiga ega bo‘lishi va ijtimoiy tarmoqlardan mas’uliyatli tarzda foydalanishi lozim. ACTIVE RESEARCHER SCIENTIFIC JOURNAL activeresearcher.com Noyabr, 2025 volume 2 issue 10 61 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent: “Adolat”, 2023. 2. O‘zbekiston Respublikasi “Axborot erkinligi to‘g‘risida”gi Qonuni. – 2002yil 12-dekabr. 3. O‘zbekiston Respublikasi “Axborotlashtirish to‘g‘risida”gi Qonuni. – 2003yil 11-dekabr. 4. To‘rayeva, M. Axborot madaniyati asoslari. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2021. 5. Xamidov, U. Raqamli jamiyat va ijtimoiy tarmoqlar: imkoniyat va xavflar. – Toshkent: O‘qituvchi, 2022. 6. Karimova, D. Yoshlarning ijtimoiy faolligini oshirishda internetning o‘rni. – Toshkent: Ma’naviyat, 2020. 7. Hasanov, M. Ruhiy salomatlik va raqamli kommunikatsiya. – Samarqand: SamDU nashriyoti, 2021. 8. Castells, M. Informatsion jamiyat nazariyasi. – Moskva: HSE University Press, 2019. 9. Boyd, D. Social Media and Society: Identity and Interaction. – New York: Yale University Press, 2018. 10. BBC News, “Social Media Effects on Mental Health.” // www.bbc.com