OʻZBEKISTONDA ELEKTRON PULGA OʻTISH ISTIQBOLLARI, KORRUPSIYA VA YASHIRIN IQTISODIYOTGA QARSHI KURASHISHDA KUTILAYOTGAN SAMARADORLIK

2025 №5 2025 №6№11 https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 2 Bosh muharrir: Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich Bosh muharrir oʻrinbosari: Karimov Norboy G‘aniyevich Muharrir: Qurbonov Sherzod Ismatillayevich Elektron nashr. 1202 sahifa. 2025-yil, noyabr Tahrir hay’ati: Salimov Oqil Umrzoqovich, O‘zbekiston Fanlar akademiyasi akademigi Abduraxmanov Kalandar Xodjayevich, O‘zbekiston Fanlar akademiyasi akademigi Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Rae Kvon Chung, Janubiy Koreya, TDIU faxriy professori, “Nobel” mukofoti laureati Osman Mesten, Turkiya parlamenti a’zosi, Turkiya – O‘zbekiston do‘stlik jamiyati rahbari Axmedov Durbek Kudratillayevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Axmedov Sayfullo Normatovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Abduraxmanova Gulnora Kalandarovna, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Kalonov Muxiddin Baxritdinovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Siddiqova Sadoqat G‘afforovna, pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Xudoyqulov Sadirdin Karimovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Maxmudov Nosir, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Yuldashev Mutallib Ibragimovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Samadov Asqarjon Nishonovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, professor Slizovskiy Dimitriy Yegorovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Axmedov Ikrom Akramovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Eshtayev Alisher Abdug‘aniyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Xajiyev Baxtiyor Dushaboyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Hakimov Nazar Hakimovich, falsafa fanlari doktori (DSc), professor Musayeva Shoira Azimovna, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), professor Ali Konak (Ali Ko‘nak), iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor (Turkiya) Cham Tat Huei, falsafa fanlari doktori (PhD), professor (Malayziya) Foziljonov Ibrohimjon Sotvoldixo‘ja o‘g‘li, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dots. Utayev Uktam Choriyevich, O‘z.Respub. Bosh prokuraturasi boshqarma boshlig‘i o‘rinbosari Ochilov Farkhod, O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi IJQKD boshlig‘i Buzrukxonov Sarvarxon Munavvarxonovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Axmedov Javohir Jamolovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Toxirov Jaloliddin Ochil o‘g‘li, texnika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), katta o‘qituvchi Bobobekov Ergash Abdumalikovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), v.b. dots. Djudi Smetana, pedagogika fanlari nomzodi, dotsent (AQSH) Krissi Lyuis, pedagogika fanlari nomzodi, dotsent (AQSH) Glazova Marina Viktorovna, Iqtisodiyot fanlari doktori (Moskva) Nosirova Nargiza Jamoliddin qizi, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Sevil Piriyeva Karaman, falsafa fanlari doktori (PhD) (Turkiya) Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon o‘g‘li, TDIU ITI departamenti rahbari Ochilov Bobur Baxtiyor o‘g‘li, TDIU katta o‘qituvchisi Golisheva Yelena Vyacheslavovna, Iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent. https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 3 Editorial board:Editorial board: Salimov Okil Umrzokovich,Salimov Okil Umrzokovich, Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Abdurakhmanov Kalandar Khodjayevich,Abdurakhmanov Kalandar Khodjayevich, Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich,Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Rae Kwon Chung, South Korea,Rae Kwon Chung, South Korea, Honorary Professor at TSUE, Nobel Prize Laureate Honorary Professor at TSUE, Nobel Prize Laureate Osman Mesten,Osman Mesten, Member of the Turkish Parliament, Head of the Turkey–Uzbekistan Friendship Society Member of the Turkish Parliament, Head of the Turkey–Uzbekistan Friendship Society Akhmedov Durbek Kudratillayevich,Akhmedov Durbek Kudratillayevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Akhmedov Sayfullo Normatovich,Akhmedov Sayfullo Normatovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Abdurakhmanova Gulnora Kalandarovna,Abdurakhmanova Gulnora Kalandarovna, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Kalonov Mukhiddin Bakhriddinovich,Kalonov Mukhiddin Bakhriddinovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Siddikova Sadokat Gafforovna,Siddikova Sadokat Gafforovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogical Sciences Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogical Sciences Khudoykulov Sadirdin Karimovich,Khudoykulov Sadirdin Karimovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Makhmudov Nosir,Makhmudov Nosir, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Yuldashev Mutallib Ibragimovich,Yuldashev Mutallib Ibragimovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Samadov Askarjon Nishonovich,Samadov Askarjon Nishonovich, Candidate of Economic Sciences, Professor Candidate of Economic Sciences, Professor Slizovskiy Dmitriy Yegorovich,Slizovskiy Dmitriy Yegorovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich,Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Akhmedov Ikrom Akramovich,Akhmedov Ikrom Akramovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Eshtayev Alisher Abduganiyevich,Eshtayev Alisher Abduganiyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khajiyev Bakhtiyor Dushaboyevich,Khajiyev Bakhtiyor Dushaboyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khakimov Nazar Khakimovich,Khakimov Nazar Khakimovich, Doctor of Philosophy (DSc), Professor Doctor of Philosophy (DSc), Professor Musayeva Shoira Azimovna,Musayeva Shoira Azimovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Professor Ali Konak,Ali Konak, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor (Turkey) Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor (Turkey) Cham Tat Huei,Cham Tat Huei, Doctor of Philosophy (PhD), Professor (Malaysia) Doctor of Philosophy (PhD), Professor (Malaysia) Foziljonov Ibrokhimjon Sotvoldikhoja ugli,Foziljonov Ibrokhimjon Sotvoldikhoja ugli, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Utayev Uktam Choriyevich,Utayev Uktam Choriyevich, Deputy Head of Department, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Deputy Head of Department, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Ochilov Farkhod,Ochilov Farkhod, Head of DCEC, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Head of DCEC, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Buzrukkhonov Sarvarkhon Munavvarkhonovich,Buzrukkhonov Sarvarkhon Munavvarkhonovich, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Akhmedov Javokhir Jamolovich,Akhmedov Javokhir Jamolovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences Tokhirov Jaloliddin Ochil ugli,Tokhirov Jaloliddin Ochil ugli, Doctor of Philosophy (PhD) in Technical Sciences, Senior Lecturer Doctor of Philosophy (PhD) in Technical Sciences, Senior Lecturer Bobobekov Ergash Abdumalikovich,Bobobekov Ergash Abdumalikovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Acting Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Acting Associate Professor Judi Smetana,Judi Smetana, Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Chrissy Lewis,Chrissy Lewis, Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Glazova Marina Viсtorovna,Glazova Marina Viсtorovna, Doctor of Sciences in Economics (Moscow)) Doctor of Sciences in Economics (Moscow)) Nosirova Nargiza Jamoliddin kizi,Nosirova Nargiza Jamoliddin kizi, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Sevil Piriyeva Karaman,Sevil Piriyeva Karaman, Doctor of Philosophy (PhD) (Turkey) Doctor of Philosophy (PhD) (Turkey) Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon ugli,Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon ugli, Head of the Department of Scientific Research and Innovations, TSUE Head of the Department of Scientific Research and Innovations, TSUE Ochilov Bobur Bakhtiyor ugli,Ochilov Bobur Bakhtiyor ugli, Senior lecturer at TSUI Senior lecturer at TSUI Golisheva Yelena Vyacheslavovna,Golisheva Yelena Vyacheslavovna, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor. Candidate of Economic Sciences, Associate Professor. https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 4 Muassis: “Ma’rifat-print-media” MChJ Hamkorlarimiz: Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti, OʻzR Tabiat resurslari vazirligi, OʻzR Bosh prokuraturasi huzuridagi IJQK departamenti. Jurnalning ilmiyligi: ““Yashil” iqtisodiyot va taraqqiyot” jurnali Oʻzbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi rayosatining 2023-yil 1-apreldagi 336/3-sonli qarori bilan roʻyxatdan oʻtkazilgan. Ekspertlar kengashi: Berkinov Bazarbay, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Po‘latov Baxtiyor Alimovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Aliyev Bekdavlat Aliyevich, falsafa fanlari doktori (DSc), professor Isakov Janabay Yakubbayevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Xalikov Suyun Ravshanovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Rustamov Ilhomiddin, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Hakimov Ziyodulla Ahmadovich, iqtisodiyot fanlari doktori, dotsent Kamilova Iroda Xusniddinovna, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) G‘afurov Doniyor Orifovich, pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Fayziyev Oybek Raximovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Tuxtabayev Jamshid Sharafetdinovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Xamidova Faridaxon Abdulkarim qizi, iqtisodiyot fanlari doktori, dotsent Yaxshiboyeva Laylo Abdisattorovna, katta o‘qituvchi Babayeva Zuhra Yuldashevna, mustaqil tadqiqotchi Komilova Nilufar Karshiboyevna, Geografiya fanlari doktori, professori Umirzoqov Ja’sur Artiqboy o‘g‘li, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), dotsent Zebo Kuldasheva, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc ), dotsent Board of Experts: Berkinov Bazarbay, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Pulatov Bakhtiyor Alimovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Aliyev Bekdavlat Aliyevich, Doctor of Philosophy (DSc), Professor Isakov Janabay Yakubbayevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khalikov Suyun Ravshanovich, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Rustamov Ilkhomiddin, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Khakimov Ziyodulla Akhmadovich, Doctor of Economic Sciences, Associate Professor Kamilova Iroda Khusniddinovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics Gafurov Doniyor Orifovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogy Fayziyev Oybek Rakhimovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics, Associate Professor Tukhtabayev Jamshid Sharafetdinovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics, Associate Professor Khamidova Faridakhon Abdulkarimovna, Doctor of Economic Sciences, Associate Professor Yakhshiboyeva Laylo Abdisattorovna, Senior Lecturer Babayeva Zuhra Yuldashevna, Independent Researcher Komilova Nilufar Karshiboyevna, Doctor of Geographical Sciences, Professor Umirzokov Jasur Artiqboy ugli, Doctor of Economic Sciences (DSc), Associate Professor Zebo Kuldasheva, Doctor of Economic Sciences (DSc), Associate Professor 08.00.01 Iqtisodiyot nazariyasi 08.00.02 Makroiqtisodiyot 08.00.03 Sanoat iqtisodiyoti 08.00.04 Qishloq xo‘jaligi iqtisodiyoti 08.00.05 Xizmat ko‘rsatish tarmoqlari iqtisodiyoti 08.00.06 Ekonometrika va statistika 08.00.07 Moliya, pul muomalasi va kredit 08.00.08 Buxgalteriya hisobi, iqtisodiy tahlil va audit 08.00.09 Jahon iqtisodiyoti 08.00.10 Demografiya. Mehnat iqtisodiyoti 08.00.11 Marketing 08.00.12 Mintaqaviy iqtisodiyot 08.00.13 Menejment 08.00.14 Iqtisodiyotda axborot tizimlari va texnologiyalari 08.00.15 Tadbirkorlik va kichik biznes iqtisodiyoti 08.00.16 Raqamli iqtisodiyot va xalqaro raqamli integratsiya 08.00.17 Turizm va mehmonxona faoliyati https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 5 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, noyabr. № 11-son. MUNDARIJA YASHIL TRANSPORT SIYOSATINING BARQAROR RIVOJLANISH VA TARMOQLARARO INTEGRATSIYADAGI OʻRNI .........................................................................................................................................................21 Rahmonov Rasul Neʼmatovich BANK AKTIVLARI VA PASSIVLARINI BOSHQARISHNI TAKOMILLASHTIRISH ....................................................34 Safarov Sanjar Ravshan o‘g‘li O‘ZBEKISTONNING INVESTITSION JOZIBADORLIGINI OSHIRISH STRATEGIYALARI ......................................38 Madraximova Irodaxon Sherzodbek qizi HUDUDIY XIZMAT KO‘RSATISH KORXONALARIDA MENEJMENT SAMARADORLIGINI OSHIRISHNING RAQAMLI TRANSFORMATSIYA MODELI .............................................................................................43 Maxmudova Nozimaxon Baxriddinxonovna DAVLATNING BUDJET SIYOSATINI TAKOMILLASHTIRISHNING DOLZARB MASALALARI ............................50 A.A. Ismailov DAVLAT-XUSUSIY SHERIKLIGINING MEXANIZMINI SAMARALI TASHKILLASHTIRISHDA MOLIYAVIY MANBALARNI SHAKLLANTIRISHNI YO‘NALISHLARI ...........................................................................56 Mansurov Mansur Alisherovich ANTIKRIZISLI BOSHQARUV TIZIMLARIDA RANGLI SIGNAL MEXANIZMLARINING FUNKSIYALARI .................................................................................................................................................................................61 Aliqulov Aziz Haydarjonovich XODIMLARNI MOTIVATSIYALASHNING XALQARO MODELLARINI O‘ZBEKISTON KORXONALARIDA QO‘LLASH IMKONIYATLARI .................................................................................................................66 Yormamatov Qodirjon Juraqulovich RAQAMLI IQTISODIYOT OMILLARI VA ULARNING QISHLOQ XO‘JALIGI KORXONALARINING SAMARADORLIGIGA TA’SIRI ......................................................................................................................................................71 Yaxshiyev Shahzod Sherali o‘g‘li ОLIY TА’LIM MUASSASALARI VА MEHNАT BОZОRI INTEGRАTSIYАSI BO‘YICHA XОRIJ TАJRIBАLАRI ....................................................................................................................................................................................78 Haqqulov Fazliddin Faxriddinovich YASHIL IQTISODIYOTGA O‘TISHDA RIVOJLANGAN VA RIVOJLANAYOTGAN DAVLATLAR TAJRIBASI ...........................................................................................................................................................................................84 Aripov Abdulaziz Sakijonovich YASHIL ENERGETIKA RIVOJLANISHINING IQTISODIY SAMARADORLIGINI EKONOMETRIK BAHOLASH .........................................................................................................................................................................................89 Bobokulova Muhabbat Mahammadiyeva ELEKTRON TO‘LOVLAR VA POS TIZIMLARI — KICHIK BIZNESDA SAMARASI VA XAVFLARI .....................93 To‘lqinov Dilshodxo‘ja Olim o‘g‘li MINTAQADA RAQAMLI IQTISODIYOTNI BARQAROR RIVOJLANTIRISHNING ISTIQBOLLI YO‘NALISHLARI ...............................................................................................................................................................................98 Yusubov In’omjon Ikram o‘g‘li SOLIQ SIYOSATINI RAQAMLI BOSHQARISH ORQALI BUDJET DAROMADLARINI BARQARORLASHTIRISH STRATEGIYASI ............................................................................................................................103 Xodjimatov Xamidullo Mamirjonovich OZIQ-OVQAT TOVARLARI B2B BOZORINI RIVOJLANTIRISHDA ZAMONAVIY MARKETING STRATEGIYALARIDAN FOYDALANISH ...............................................................................................................................108 Hayitboyeva Ullijon Bobonazar qizi FARMASEVTIKA SANOATIDA INVESTITSION FAOLIYAT SAMARADORLIGINI BAHOLASH ........................113 Yaqubov Timurbek G‘anibekovich SHAXSNI OVOZI ASOSIDA IDENTIFIKATSIYALASH VA AUTENTIFIKATSIYALASH ALGORITMLARI .......123 Ozoda Sabirova Shermaxamatovna https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 6 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, noyabr. № 11-son. YASHIL IQTISODIYOT — BARQAROR RIVOJLANISH GENERATORI .......................................................................129 Berdibekova Dilfuza Xoldorbekovna CHET EL MEHMONXONA TARMOQLARINING BRENDING STRATEGIYALARINI O‘RGANISH ....................133 Ergashev Oybek Mamarasul o‘g‘li MILLIY IQTISODIYOTDA KICHIK BIZNES VA XUSUSIY TADBIRKORLIK SOHASINING MOLIYAVIY SAMARADORLIGINI BAHOLASHNING USLUBIY JIHATLARINI TAKOMILLASHTIRISH .................................144 Arzikulov Otabek Ali o‘g‘li TRANSPORT TIZIMI SOHASI KORXONALARININING INNOVATSION SALOHIYATINI BAHOLASH YO‘NALISHLARI ............................................................................................................................................................................152 Ismailov Akmal Maxsudovich, Abilqosimova Shaxlo Sodiq qizi MEHMONXONALAR SAMARADORLIGINI OSHIRISHDA XODIMLARNING O‘RNI VA AHAMIYATI ............158 Abduxamidov Sarvar Adxamovich, Normurodov Tal’at Normurod o‘g‘li KОRXОNАLАRDА HR TIZIMINI TАKОMILLАSHTIRISH YО‘NАLISHLАRI ...........................................................163 Aminova Shaxnoza Aziz qizi JAHON IQTISODIYOTIDA OZIQ-OVQAT XAFSIZLIK RO‘LI ...........................................................................................168 Abdusamatov Barkamol Rustamjon o‘g‘li ТУРИСТИЧЕСКИЕ РЕСУРСЫ КАРАКАЛПАКСТАНА И СУЩЕСТВУЮЩАЯ ИНФРАСТРУКТУРА ..........174 Хошимова Камилла Навфал қизи DAVLAT-XUSUSIY SHERIKLIK MEXANIZMLARI: REKREATSION TURIZM SOHASIDA QO‘LLASH TAJRIBASI VA ISTIQBOLLARI ..................................................................................................................................................184 Najmitdinov G‘ayratbek Sharifovich O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA VIRTUAL TA’LIM PLATFORMALARI: TEXNIK VA PEDAGOGIK TALABLAR, TIZIMLI TAHLIL VA IQTISODIY JIHATLAR ............................................................................................... 189 Turayeva Adiba Ikramovna ICHKI AUDIT TIZIMI VA UNI TAKOMILLASHTIRISH MASALALARI .......................................................................193 Nuridinova Barchinoy Xusniddin qizi MINTAQA IQTISODIYOTIDA SUV RESURSLARIDAN FOYDALANISHNING IQTISODIY SAMARADORLIGINI OSHIRISH YO‘LLARI ......................................................................................................................... 199 Xaitbaev Jasurbek Otaxanovich MINTAQANING EKSPORT SALOHIYATINI OSHIRISHNING TASHKILIY-IQTISODIY MEXANIZMI ..............204 Raimboyeva Mashhura Davronbek qizi SURXONDARYO VILOYATIDA RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA XODIMLARNI BOSHQARISH TIZIMINI TAKOMILLASHTIRISH ...........................................................................................................................................210 Jobborov Anvar Egamberdiyevich ISLOMIY MOLIYALASHTIRISHDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR VA SUN’IY INTELLEKTNING DOLZARBLIGI ................................................................................................................................................................................ 217 Nazarov Nodirjon Namoz o‘g‘li JISMONIY SHAXSLARNING MOL-MULKINI SOLIQQA TORTISH MASALALARI ................................................. 222 Mamadjanov Shuxrat Jalolidinovich ENTREPRENEURSHIP AND BUSINESS MANAGEMENT IN UZBEKISTAN ...........................................................225 Abdukhalikova Komila Abdukhalikovna BANKLARDA BARQARORLIKNI TA’MINLASH UCHUN RAQAMLI YECHIMLARNI TAKOMILLASHTIRISH ................................................................................................................................................................229 Saydamatova Muxlisabonu Rasuljon qizi PAXTA-TO‘QIMACHILIK SANOATINI MODERNIZATSIYA QILISH YO‘NALISHLARI: TAHLIL VA TAKLIFLAR ..............................................................................................................................................................233 Abdullayev Hamidulla Abdug‘ani o‘g‘li WAYS TO IMPROVE THE EFFICIENCY OF STATE FINANCIAL REGULATION MECHANISMS IN ENSURING THE CAPITALIZATION OF INSURANCE ORGANIZATIONS ...........................................................238 Abdullaev Erkinjon Azamovich YASHIL IQTISODIYOTNI SHAKLLANTIRISHDA YASHIL MOLIYALASHTIRISHNING NAZARIY JIHATLARI ...................................................................................................................................................................................... 245 Xalikov S. X. https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 7 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, noyabr. № 11-son. QISHLOQ XOʻJALIGI MAHSULOTLARI BOZORIDA KORXONALAR RAQOBATBARDOSHLIGINI OSHIRISHDA MARKETING STRATEGIYALARIDAN FOYDALANISH ......................................................................245 Xudayberganov Jasur Baxodirovich WAYS TO IMPROVE THE EFFICIENCY OF STATE FINANCIAL REGULATION MECHANISMS IN ENSURING THE CAPITALIZATION OF INSURANCE ORGANIZATIONS ........................................................................................251 Abdullaev Erkinjon Azamovich NATIJAVIYLIKKA YO‘NALTIRILGAN BUDJETLASHTIRISH JARAYONINING NAZARIY-USLUBIY ASOSLARI VA UNING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI ..............................................................257 Allakuliyev Akmal Baltayevich SURXONDARYO VILOYATIDA RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA XODIMLARNI BOSHQARISH TIZIMINI TAKOMILLASHTIRISH .............................................................................................................261 Jobborov Anvar Egamberdiyevich TO‘QIMACHILIK KORXONALARIDA BOSHQARUV TIZIMINI RESURSLARNI OPTIMALLASHTIRISH ORQALI TAKOMILLASHTIRISH .............................................................................................. 268 Avulchayeva Feruza Jurakuziyevna BANKLARDA BARQARORLIKNI TA’MINLASH UCHUN RAQAMLI YECHIMLARNI TAKOMILLASHTIRISH ............................................................................................................................... 272 Saydamatova Muxlisabonu Rasuljon qizi ZAMONAVIY ISH JOYLARINI SHAKLLANTIRISHDА AYOLLARNING ROLI .........................................................276 Tulyaganova Aziza ISLOMIY MOLIYALASHTIRISHDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR VA SUN’IY INTELLEKTNING DOLZARBLIGI ........................................................................................................................... 281 Nazarov Nodirjon Namoz o‘g‘li TURIZM MARKETINGINING NAZARIY ASOSLARI, ZAMONAVIY YO‘NALISHLARI VA UNI TAKOMILLASHTIRISH ISTIQBOLLARI ......................................................................................................................286 Xamidov Otabek Bakidjanovich KICHIK BIZNES VA XUSUSIY TADBIRKORLIK SOHASINING IQTISODIY KOʻRSATKICHLAR TIZIMINI STATISTIK BAHOLASHNING USLUBIY JIHATLARI ...................................................................................290 Arzikulov Otabek Ali oʻgʻli ЭКОЛОГАМ ПОЧЕТ И УВАЖЕНИЕ ....................................................................................................................................298 Максудова Шахиста DEBITOR VA KREDITOR QARZDORLIKNING MOHIYATI VA ULARNING O‘ZGARISH TENDENTSIYALARI ...................................................................................................................304 Jo‘raev Farruxbek Muxiddin o‘g‘li OʻZBEKISTONDA ISLOMIY MOLIYALASHTIRISH XIZMATLARI BOZORINI RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI...................................................................................................................307 Inomjonov Islomjon Ilxomjon oʻgʻli ENTREPRENEURSHIP AND BUSINESS MANAGEMENT IN UZBEKISTAN ..........................................................311 Abdukhalikova Komila Abdukhalikovna МОБИЛЬНЫЕ ТЕХНОЛОГИИ КАК СРЕДСТВО ФОРМИРОВАНИЯ ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКИХ КОМПЕТЕНЦИЙ БУДУЩИХ ИНЖЕНЕРОВ .....................................................................................................................315 Хурамова Фарангиз Учкун кизи ЦИФРОВИЗАЦИЯ НАЛОГОВ И АКЦИЗНАЯ РЕФОРМА УЗБЕКИСТАНА В ВТО ...........................................319 Дамир Рустамович Абдулов BANK TIZIMIDAGI ISLOHOTLAR SHAROITIDA LIKVIDLILIK RISKINI BOSHQARISHNI TAKOMILLASHTIRISH YO‘LLARI ...........................................................................................................................................324 Alimov Baxtiyor Murodovich BANK AUDITINING NAZARIY-USLUBIY ASOSLARI VA UNI TAKOMILLASHTIRISH YOʻNALISHLARI ...... 335 Narziyev Xayotjon Azamatovich O‘ZBEKISTON SUG‘URTA SOHASIDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNI QO‘LLASH MASALALARI .............343 Abdimuminova Saodat Taxirjonovna TOʻQIMACHILIK SANOAT MAXSULOTLARI EKSPORT FAOLIYATI TAHLILI VA BRENDDA LIDERLIK TUSHUNCHALARI ........................................................................................................................................................................352 Abdulazizova Xushnoza Nayabovna https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 8 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, noyabr. № 11-son. ИНСТИТУЦИОНАЛЬНО-ПРАВОВЫЕ МОДЕЛИ УПРАВЛЕНИЯ ОТХОДАМИ НА ОСНОВЕ ОПЫТА РАЗВИТЫХ СТРАН И ВОЗМОЖНОСТИ ИХ АДАПТАЦИИ В УСЛОВИЯХ УЗБЕКИСТАНА .........................357 Д. Мейлиева O‘ZBEKISTON AUDITORLIK TIZIMIDA KASBDOSHLAR TOMONIDAN BAHOLASH (PEER REVIEW) TIZIMINI JORIY ETISH ISTIQBOLLARI ...............................................................................................................................361 Parpiyev Jaxongir Ilxomjonovich ИСКУССТВЕННЫЙ ИНТЕЛЛЕКТ И БОЛЬШИЕ ДАННЫЕ (BIG DATA) В УПРАВЛЕНЧЕСКИХ РЕШЕНИЯХ .................................................................................................................................................................................... 366 Шарипов Бахтиёр Михлибаевич O‘ZBEKISTONDA SUVGA BO‘LGAN TALABNI VAQTLI QATORLAR ORQALI TAHLIL QILISH ......................375 Sarvar Mamasoliyev BOSHQARUV VA NAZORAT MAQSADLARIDA XARAJATLAR HISOBINI TASHKIL ETISH ..............................383 Isomuxamedov Akbarjon Boxodir o‘g‘li MINTAQALAR BARQAROR RIVOJLANISHINI TA’MINLASHNING ASOSIY YO‘NALISHLARI ..........................389 Salomat NOROVA O‘ZBEKISTON TURIZM BREND BOZORINING HOZIRGI HOLATI VA TENDENSIYALARI ...............................394 Zufarov Akmal Gulamiddinovich INNOVATSION IQTISODIYOTDA QAYTA TIKLANUVCHI ENERGIYA MANBALARI SAMARADORLIGINI OSHIRISH METODOLOGIYASI .................................................................................................................................................404 Qodirov Baxodirjon Tursunovich O‘ZBEKISTON SOLIQ TIZIMINI MODERNIZATSIYA QILISHDA YAGONA INTERAKTIV DAVLAT XIZMATLARI PORTALINING O‘RNI VA AHAMIYATI ......................................................................................................408 Dehqonov G‘ayratjon Raximovich OLIY TA’LIM MUASSASALARIDA INNOVATSION HAMDA TIJORATLASHTIRISH MASALALARI ................414 Inoyatov Mardonbek Mo‘min o‘g‘li OLIY IQTISODIY TA’LIM ORQALI EKO-INNOVATSIYALAR VA “YASHIL” INVESTITSIYALARNI RAG‘BATLANTIRISH MEXANIZMLARI: SIYOSIY VA INSTITUTSIONAL DOIRALAR ........................................418 Xasanova Zarina Maxamadalievna XODIMLAR MALAKASINI OSHIRISH — ZAMON TALABI ............................................................................................427 Narzullaev Oybek Narzullaevich BUXGALTERIYA HISOBINI YURITISHDA JURNAL-ORDER SHAKLINING AHAMIYATI ....................................433 Axmedjanov Abdufato KENDALL VA SPEARMAN TARTIBIY KORRELYATSIYA KOEFFITSIYENTLARI ASOSIDA YASHIL IQTISODIYOT INDIKATORLARINING STATISTIK O‘ZARO TA’SIRINI MODELLASHTIRISH ..........................437 Muradov Rustamjon Sobitxonovich ИНТЕНСИВНЫЕ И ЭКСТЕНСИВНЫЕ ОГРАНИЧЕНИЯ В РЕГУЛИРОВАНИИ СПРОСА ..............................442 Аминджанова Румейса Батыровна, Камилова Наргиза Абдукахоровна ИНКЛЮЗИВНЫЙ ПОДХОД В ТУРИЗМЕ: ЗАРУБЕЖНЫЙ ОПЫТ И УЗБЕКСКАЯ ПРАКТИКА ...............445 Азимова Шахло Таировна AKSIYADORLIK JAMIYATLARIDA MOLIYAVIY HISOBOTNING XAQARO STANDARTLARIGA O‘TISHNING HOLATI VA TAHLILI .........................................................................................................................................450 Bayjanov Sarsengaliy Xalmuratovich UZUM EKSPORT QILUVCHI KOMPANIYALARDA YASHIL O‘TISH JARAYONINI QO‘LLAB-QUVVATLASH UCHUN EKO-MARKETING VA AYLANMA IQTISODIYOT TAMOYILLARINI INTEGRATSIYALASH ...............................................................................................................................454 Usmonova Diyora Mahmud qizi UMUMTA’LIM MAKTABLARIDA XARAJATLAR SMETASI VA SHTATLAR JADVALINING TAHLILI: OPTIMALLASHTIRISH VA SAMARADORLIKNING YANGICHA USULLARI (NAMANGAN VILOYATI MISOLIDA) ......................................................................................................................................................................................461 Umarov Avzaljon Yodgorali o‘g‘li INVESTITSIYALARNING KIRIB KELISHIGA TO‘SQINLIK QILUVCHI MUAMMOLARNI BARTARAF ETISH YO‘LLARI ............................................................................................................................................................................467 Alimova Dilafro‘z Tohir qizi https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 9 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, noyabr. № 11-son. FARMATSEVTIKA KORXONALARIDA MOLIYAVIY HISOBOT SHAKLLARINI TAKOMILLASHTIRISH VA INVESTORLAR UCHUN AXBOROT OCHIQLIGINI TA’MINLASH .........................................................................470 Turdikulova Gulshad Nurmamatovna ISHLAB CHIQARISH KORXONALARIDA MOLIYAVIY HISOBOTLARNING SHAFFOFLIGINI OSHIRISHDA MOLIYAVIY HISOBOTNING XALQARO STANDARTLARINING AHAMIYATI ............................. 477 Uztemirov Alisher Aktam o‘g‘li INNOVATSION IQTISODIYOT SHAROITIDA SANOAT TARMOQLARI RAQOBATBARDOSHLIGINI TAʼMINLASHGA YO‘NALTIRILGAN BANDLIK TUZILMASINI OPTIMALLASHTIRISH .....................................482 Tursunov Bekmuxammad Omonovich XORIJ TAJRIBALARIDA SOLIQ BAZASINI ANIQLASH TARTIBI METODOLOGIYASINING MAVJUD METODLARI VA ULARNING XUSUSIYATLARI ..................................................................................................................489 Xalikchayeva Sadokat Ilxomjonovna IQTISODIY XAVFSIZLIKNING KONSEPTUAL ASOSLARI VA UNING MAMLAKAT IQTISODIYOTIDAGI O‘RNI ........................................................................................................................................................496 Ramatillaev M.R. TIJORAT BANKLARIDA KREDIT RISKLARINI SUG‘URTALASH VA DIVERSIFIKATSIYA QILISH MEXANIZMLARINI TAKOMILLASHTIRISH .......................................................................................................................502 Eshboyev Shahobiddin Anorqul o‘g‘li TIJORAT BANKLARI O‘RTASIDAGI RAQOBATNI BAHOLASH VA KUCHAYTIRISHNING ZAMONAVIY METODOLOGIYASI: O‘ZBEKISTON TAJRIBASI ......................................................................................506 Qulmetov Mansurbek Ro‘zmatovich XALQARO REYTING TASHKILOTLARINING OLIY TA’LIM MUASSASALARIGA TA’SIRI VA MAVJUD PLATFORMALAR .......................................................................................................................................................................... 515 O‘rozboyev Xayrulla Murodboy o‘g‘li TALABALAR MOTIVATSIYASINING MEXANIZMLARI: LOYIHA ASOSIDAGI TA’LIM TEXNOLOGIYALARIDA...............................................................................................................................................................523 Kasimova (Mulladjanova) Nasiba Azimdjanovna ISH KUCHIDAN SAMARALI FOYDALANISH VA NORASMIY BANDLIKNI SOYADAN CHIQARISH BOʻYICHA TAKLIFLAR ISHLAB CHIQISH ...........................................................................................................................531 Pulatov Dilshod Xaqberdiyevich, Maxkamova Shaxlo Yulchiyevna, Absamatov Baxrom Danakulovich KASBIY TA’LIM MAZMUNIDA TA’LIM VA ISHLAB CHIQARISH INTEGRATSIYASINI RAG‘BATLANTIRISH ORQALI O‘RTA BO‘G‘IN KADRLAR TAYYORLASHNING JOZIBADORLIGINI OSHIRISH YO‘NALISHLARI ......................................................................................................................................................538 Tojiyev Sirojiddin Sayriddinovich O‘ZBEKISTONDA TURIZM INFRATUZILMASINI BOSHQARISH TIZIMINING TURLARI VA SHAKLLARI .............................................................................................................................................................................. 542 Muminova Mavjuda Sharifovna SUV RESURSLARIDAN FOYDALANISHNI STRATEGIK BOSHQARISH SAMARADORLIGI MASALALARI .................................................................................................................................................................................547 Kadirhodjayeva Nilufar Rahmatullayevna MHXSGA MUVOFIQ ASOSIY VOSITALAR HISOBINI TASHKIL ETISH MASALALARI ........................................552 Aliyev Sherzod Abdixomidovich ФАКТОРЫ ЭФФЕКТИВНОГО РАЗВИТИЯ ПРОИЗВОДСТВЕННОГО ПОТЕНЦИАЛА ПРОМЫШЛЕННЫХ ПРЕДПРИЯТИЙ .................................................................................................................................558 Аллаева Г.Ж. YASHIL IQTISODIYOTGA O‘TISH SHAROITIDA INVESTITSION MUHITNI YAXSHILASH YO‘NALISHLARI ............................................................................................................................................................................564 Irisqulova Munisa Akmal qizi TASHABBUSLI BUDJET JARAYONLARI DOIRASIDA 2024-YILDA AMALGA OSHIRILGAN ISHLAR TAHLILI ............................................................................................................................................................................................569 Xamidov Xabibullo Xikmatulla oʻgʻli MINTAQA SANOATIDA AHOLI JON BOSHIGA YAQQ O‘ZGARISHINING DINAMIK TAHLILI ..........................574 Nabiyev G‘ulom Abdisalomovich https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 16 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, noyabr. № 11-son. OʻZBEKISTONDA ELEKTRON PULGA OʻTISH ISTIQBOLLARI, KORRUPSIYA VA YASHIRIN IQTISODIYOTGA QARSHI KURASHISHDA KUTILAYOTGAN SAMARADORLIK ............................................... 1195 Pulatov Dilshod Xaqberdiyevich, Abdiyev Mansur Musurmonovich IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1195 2025-yil, noyabr. № 11-son. OʻZBEKISTONDA ELEKTRON PULGA OʻTISH ISTIQBOLLARI, KORRUPSIYA VA YASHIRIN IQTISODIYOTGA QARSHI KURASHISHDA KUTILAYOTGAN SAMARADORLIK Pulatov Dilshod Xaqberdiyevich prof., DSs., Iqtisodiyot va moliya vazirligi huzuridagi Budjet-soliq ilmiy tadqiqotlari instituti direktorining birinchi oʻrinbosari Abdiyev Mansur Musurmonovich Soliq, bojxona va tarif siyosatini takomillashtirish loyihasi yetakchi mutaxassisi, mustaqil izlanuvchi Annotatsiya. Maqolada to‘lov tizimlari ko‘plab mamlakatlarda tobora elektronlashib borayotgani fonida naqd pulning ahamiyati kamayib borayotganini kuzatish mumkin. Ushbu o‘zgarishlarni inobatga olgan holda zamonaviy iqtisodiyotda naqd pulning dolzarbligining kamayishi to‘lovlar shaffofligini oshirishi, xarajatlarni qisqartirishi va natijada mamlakatimiz iqtisodiyotida kutilayotgan ijobiy natijalarga erishishga xizmat qilishi tahlil qilindi. Kelgusida respublikamizda elektron pulni joriy etish masalalari bo‘yicha xorijiy tajriba o‘rganilgan holda tegishli takliflar ishlab chiqildi. Kalit soʻzlar: pul, naqd pul, keshless to‘lovlar, naqdsiz to‘lovlar, elektron pul, elektron hamyon, banknota, mobil pul xizmatlari, iqtisodiyot, monetar siyosat, sand dollar, norasmiy iqtisodiyot. Abstract. The article demonstrates that as payment systems in many countries become increasingly electronic, the importance of cash is diminishing. Taking these changes into account, an analysis was conducted on the positive outcomes expected in our country's economy through enhancing payment transparency and reducing costs by decreasing the relevance of cash in the modern economy. Furthermore, proposals for the future implementation of electronic money in our republic have been developed based on the study of foreign experiences. Key words: money, cash, cashless payments, non-cash payments, electronic money, e-wallet, banknote, mobile money services, economy, monetary policy, sand dollar, informal economy. Аннотация. В статье рассматривается снижение значимости наличных денег на фоне растущей электронизации платежных систем во многих странах. С учетом этих изменений проанализированы возможные положительные результаты для экономики нашей страны, такие как повышение прозрачности платежей и снижение издержек, за счет уменьшения роли наличных денег в современной экономике. На основе изучения зарубежного опыта разработаны предложения по внедрению электронных денег в нашей республике в будущем. Ключевые слова: деньги, наличные деньги, безналичные платежи, безналичные платежи, электронные деньги, электронный кошелек, банкнота, мобильные денежные услуги, экономика, монетарная политика, песочный доллар, неформальная экономика. KIRISH Bugungi kunda mamlakatimizda iqtisodiyotning raqamli sektorini rivojlantirish borasida davlat tomonidan keng ko‘lamli chora-tadbirlar ishlab chiqilib, amaliyotga joriy etilmoqda. Elektron to‘lov tizimi rivojlantirilmoqda va ushbu sohadagi normativ-huquqiy baza yanada takomillashtirilmoqda. Ko‘pchilik elektron pullar deganda birinchi o‘rinda faqat kriptovalyutalarni tasavvur qiladi. Aslida esa ular so‘m yoki boshqa davlat valyutasining ekvivalenti bo‘lib, uning aylanishi faqat elektron tizimda amalga oshiriladi. IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1196 2025-yil, noyabr. № 11-son. O‘zbekiston Respublikasining 2019-yil 1-noyabrdagi “Toʻlovlar va toʻlov tizimlari toʻgʻrisida”gi O‘RQ-578-son Qonunida elektron pullar emitentining elektron shaklda saqlanadigan hamda elektron pullar tizimida to‘lov vositasi sifatida qabul qilinadigan shartsiz va chaqirib olinmaydigan pul majburiyatlari sifatida ta’rif berilgan.1 Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasining 2022-yil 29-sentyabrdagi “Elektron tijorat toʻgʻrisida”gi O‘RQ792-son Qonunida elektron tijorat sohasida to‘lovlar elektron pullardan foydalangan holda, elektron pullar tizimida ochilgan elektron hamyondagi pul mablag‘larini o‘tkazish orqali amalga oshirilishi belgilangan.2 Tovar va xizmatlar ayirboshlash hajmining ortishi jahon bozorida raqobatni kuchaytirar ekan, iqtisodiy o‘sish uchun yangi imkoniyatlar yaratmoqda. Albatta, bu o‘zgarishlar yana bir bor jahon savdosi bosqichma-bosqich to‘liq elektron (naqdsiz) to‘lovlarga o‘tib borayotganini ko‘rsatadi va bu jarayon global darajada elektronlashib borayotgan dunyo talablariga mos keladi. MAVZUGA OID ADABIYOTLAR SHARHI Iqtisodchi professor Margarita Bryunermeyer raqamli pullar va markaziy bank raqamli valyutasi (CBDC) pul aylanish jarayoni, to‘lov vositasi tanlovi va bank tizimidagi murakkab o‘zgarishlarga olib kelishi mumkinligini ta’kidlagan. Uning fikricha, elektron pullar markaziy banklar uchun siyosat va nazariyani qayta ko‘rib chiqishni ham talab qiladi.3 Xitoy iqtisodiyot unversiteti oʻqituvchisi Shen Luo Elektron pullarning kengayishi markaziy banklar va moliyaviy siyosatning samaradorligiga taʼsir koʻrsatishi mumkin deb taʼkidlagan.4 Iqtisodchi professor Aleksandr Rodriges raqamli pullarning ishga tushishi inflyatsiya darajasini pasaytirishga yordam beradi. Raqamli pullar va toʻlov tizimlari iqtisodiy barqarorlikka taʼsir qilish va makroiqtisodiy koʻrsatkichlarni yaxshilashda muhim ahamiyatga ega degan fikrni bildirgan.5 Italiyalik iqtisodchi, Italiya Markaziy banki rahbari Fabio Panetta raqamli yevro — omma uchun xavfsiz, ishonchli va butun yevrotahsilda qabul qilinadigan jamoat pulining elektron shakli; qoʻllanishda bank likvidligiga xavfni cheklash uchun shaxsiy hajm-limit va boshqa choralar zarurligi toʻgʻrisida fikrlarni bildirgan.6 Elektron pullarga kelsak, ilmiy adabiyotlarda ushbu atamaning talqini boʻyicha turli xil yondashuvlar mavjud. U «raqamli valyuta,» «pul qiymati,» «elektron pul oʻtkazmasi» va boshqa maʼnolarni anglatishi mumkin. Elektron pullar qonuniy toʻlov vositasi sifatida tan olinadi va har bir mamlakat qonun chiqaruvchisi tomonidan aniq tartibga solinadi. TADQIQOT METODOLOGIYASI Mazkur tadqiqotda elektron (naqdsiz) pulga o‘tish va naqd pullik to‘lovlardan bosqichma-bosqich voz kechilishi natijasida nafaqat iqtisodiy sohada, balki korrupsion sohalardagi holatlarni kamaytirish borasida kutilayotgan ijobiy samaralar, shuningdek xorijiy mamlakatlar tajribasi analiz, sintez va qiyoslash usullari qo‘llanilgan holda o‘rganildi. Bundan tashqari, xorijiy va mahalliy ilmiy-nazariy manbalar tahlil qilinib, tegishli xulosa va takliflar shakllantirildi. TAHLIL VA NATIJALAR Hozirgi vaqtda pul uch shaklda muomalada bo‘ladi: naqd, naqdsiz va elektron pullar. Elektron pullar (e-money) — bank kompyuter tizimlarida saqlanadigan va fiat pullar bilan ta’minlangan valyutadir. U hukumat tomonidan kafolatlanadi va qonuniy to‘lov vositasi hisoblanadi. Misol uchun, elektron pullarni istalgan bankomatda karta yoki boshqa to‘lov vositasidan yechib olish mumkin. Elektron pullar naqd pulsiz to‘lovlardan farq qiladi. Elektron pullarni smart kartalar yordamida saqlash va o‘tkazish mumkin. Smart-kartalarda pullar “pul fayllari” ko‘rinishidagi yozuvlar sifatida saqlanadi hamda bunday kartalarda pulni shifrlash imkoniyati mavjud. Elektron pullarni joylashtirishning ikkinchi turi — tarmoqli usul bo‘lib, u ko‘pchilik tijorat xizmatlari (masalan, WebMoney elektron hamyoni, Yandex Pullar, QIWI, EasyPay va boshqalar) foydalanayotgan dastur yoki tarmoq resurslarida amalga oshiriladi. Markaziy bankning iqtisodiyotdagi o‘rni va ta’sirini baholashda uning amalga oshirayotgan pul-kredit siyosati hal qiluvchi ahamiyatga ega. Bu siyosat orqali Markaziy bank mamlakatdagi pul aylanmasini tartibga soladi, iqtisodiy barqarorlikni ta’minlaydi va inflyatsiya darajasini nazorat qiladi (1-rasm). 1 https://lex.uz/docs/4575786 2 https://lex.uz/docs/6213382 3 https://www.ecb.europa.eu/pub/pdf/scpwps/ecb.wp2713~91ddff9e7c.en.pdf?utm 4 https://www.mdpi.com/2227-7390/9/20/2614?utm 5 https://www.journaleconomics.org/index.php/AJEFM 6 https://www.ecb.europa.eu/press/key/date/2020/html/ecb.sp201012_1~1d14637163.en.html?utm IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1197 2025-yil, noyabr. № 11-son. 1-rasm. 2023-2024-yillarda bank kartalariga tushgan mablagʻlarning naqdlashtirib olinishi hajmi7 Yuqoridagi diagrammada bank kartalaridagi pul mablag‘lari harakati ko‘rsatilgan bo‘lsa, 2023-yilda banklar tomonidan ochilgan kartalarga jami 789,5 trln so‘m pul mablag‘lari tushgan, ushbu pul mablag‘larining 189,2 trln so‘mi yoki 24,0 %i naqd pul ko‘rinida yechilgan. 2024-yilda esa bank kartalariga tushgan pul mablag‘lari hajmi o‘tgan yilga nisbatan 244,7 trln so‘mga oshib, jami 1 034,2 trln so‘mni tashkil qilgan. Ushbu pul mablag‘larini naqdlashtirish hajmi 225,9 trln so‘mni tashkil etib, 21,8 %ga teng bo‘lgan. Plastik kartalardagi pul mablag‘larini naqdlashtirish 2023-yilga nisbatan 2024-yilda 36,7 trln so‘mga yoki 19,4 %ga oshganini ko‘rishimiz mumkin (2-rasm). 2-rasm. Bank kassalariga kirim qilingan naqd puldagi tushumlar toʻgʻrisida Bundan tashqari, yuqoridagi rasmda Markaziy bank tomonidan taqdim etilgan ma’lumotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, 2024-yilga kelib banklar orqali naqd pul aylanmasi 1 010 trln so‘mni tashkil etib, bu ko‘rsatkich 2023-yilga nisbatan 1,2 baravarga oshgan. 2024-yilda muomaladagi naqd pullarning YAIMdagi ulushi 3,7 %ni tashkil qilayotgan bo‘lsa, jami pul massasidagi ulushi 19,2 %ga teng bo‘lmoqda. Muomaladagi naqd pullarning 0,3 %i yoki 831,2 mlrd so‘mi tanga pullar hissasiga to‘g‘ri kelmoqda. 7 Markaziy bank maʼlumotlari asosida muallif tomonidan tayyorlandi IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1198 2025-yil, noyabr. № 11-son. Respublikamizda 2024-yil davomida 152,1 mln dona banknotalar muomalaga chiqarilib, naqd pulning umumiy massasi 7,5 %ga oshgan. Bu esa 2025-yil boshiga kelib muomaladagi banknotalar soni taxminan 2 028,0 mln donani tashkil qilayotganini ko‘rsatadi. Ushbu holat naqd pul aylanishi yildan yilga ortib borayotganini va aholining qog‘oz hamda tanga pullarga bo‘lgan talabi yuqoriligicha saqlanib qolayotganini tasdiqlaydi.8 Iqtisodiyotda naqd pulga bo‘lgan talab oshgani sari, Markaziy bank aholi va biznes subyektlarining pul aylanmasiga bo‘lgan ehtiyojini qondirish maqsadida qo‘shimcha banknotalarni muomalaga chiqarishga majbur bo‘ladi. Bu jarayon bir qarashda iqtisodiy faollikni qo‘llab-quvvatlashga xizmat qilgandek ko‘rinsa-da, uning bir qator moliyaviy va makroiqtisodiy oqibatlari mavjud. Birinchidan, yangi pul belgilarini bosib chiqarish, saqlash va tarqatish davlat budjeti uchun qo‘shimcha xarajatlarni keltirib chiqaradi. Chunki banknotalar ishlab chiqarish jarayonida maxsus qog‘oz, himoya elementlari, bosma texnologiyalari va logistika xarajatlari talab etiladi. Bu xarajatlar davlatning fiskal yukini oshiradi. Ikkinchidan, pul massasining ortishi inflyatsiya xavfini kuchaytiradi. Agar iqtisodiyotda tovar va xizmatlar hajmi mutanosib ravishda o‘smagan taqdirda, ortiqcha pul qo‘yilmasi narxlarning oshishiga, ya’ni inflyatsiyaga olib keladi. Uchinchidan, naqd pul aylanmasi ulushining yuqori bo‘lishi iqtisodiyotda norasmiy sektor faoliyatining kengayishiga sabab bo‘ladi. Bu esa soliq tushumlarining kamayishiga va davlat budjeti barqarorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Yuqoridagi tahlillarga ko‘ra, O‘zbekistonda naqd pulga bo‘lgan talab hozirgi vaqtda juda yuqori darajada saqlanmoqda. Bu, o‘z navbatida, iqtisodiyotdagi pul aylanishi va likvidlikning yuqoriligini, aholi tomonidan banknotalarga bo‘lgan ehtiyojning kuchli ekanini ko‘rsatadi. O‘zbekistonda bir birlik banknota (so‘m)ni ishlab chiqarishdan tortib, iste’molchigacha yetib borishgacha bo‘lgan xarajatlar Markaziy bank tomonidan ochiq holda e’lon qilinmagan. Banknotani ishlab chiqarish va uni muomalaga kiritish jarayonida amalga oshiriladigan xarajatlar bir necha bosqichdan o‘tadi. Jumladan: 1. Tadqiqot va loyihalashtirish (dizayn); 2. Xom-ashyolarni tayyorlash; 3. Banknotani bosib chiqarish; 4. Tarqatuvchi tizimga qo‘shish (logistika); 5. Saqlash, tarqatish va utilizatsiya xarajatlari. Naqd pullarning aholi qo‘lida uzoq vaqt qolib ketishi iqtisodiy aylanmaga salbiy ta’sir ko‘rsatish bilan birga inflyatsiyaning oshishiga, qo‘lda saqlash xavfi ortishiga hamda xufyona iqtisodiyot va korrupsion holatlarning kuchayish ehtimolini oshiradi. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi huzuridagi Iqtisodiy jinoyatlarga qarshi kurashish departamentining 2025-yil 14-fevraldagi 11-son qarori bilan respublikamizda elektron pullarni nazorat qilishga oid qonunchilikka, ya’ni Adliya vazirligidan 2020-yil 30-iyunda ro‘yxatdan o‘tkazilgan 3266-son qarorga tegishli o‘zgartirish kiritilib, bazaviy hisoblash miqdorining 30 baravariga teng yoki undan oshgan summadagi yuborilayotgan ichki elektron pul o‘tkazmalari bo‘yicha jo‘natuvchi va oluvchi to‘g‘risidagi ma’lumotlarni aniq ko‘rsatish talab etilishi belgilandi. Elektron pullar naqd pullarga nisbatan quyidagi afzalliklarga ega: ● Mukammal bo‘linuvchanlik va birlashuvchanlik — to‘lov vaqtida qaytim talab etilmaydi. ● Yuqori mobil xususiyat — summa naqd puldagi kabi hajm va vaznga bog‘liq emas. ● Past emissiya xarajati — tangalar zarb qilish va banknotalar chop etish uchun metall, qog‘oz va bo‘yoqlar talab etilmaydi. ● Jismoniy qayta sanash zarurati yo‘q — bu vazifa to‘lov vositasiga yuklatiladi. ● Soddalashtirilgan himoya — elektron pullarni himoya qilishni tashkil etish osonroq. ● To‘lov vaqtini qayd etish — bu inson omili ta’sirini kamaytiradi. ● Fiskal ekvayring qurilmalaridan foydalanganda mablag‘larni soliqdan yashirish imkoniyati minimallashtiriladi. ● Mukammal saqlanish — elektron pullar vaqt o‘tishi bilan sifatini yo‘qotmaydi. ● Sifat bir xilligi — elektron pul nusxalarida tirnalish yoki eskirish bo‘lmaydi. ● Xavfsizlik — o‘g‘irlash, qalbakilashtirish va nominal qiymatni o‘zgartirishdan himoya kriptografik vositalar orqali ta’minlanadi. Yuqoridagi tahlillar shuni ko‘rsatmoqdaki, elektron pullar, elektron to‘lov tizimlari va internet axborot bazasiga asoslangan moliyaviy xizmatlar turlarining kengayib borishi to‘lov tizimlarining tez rivojlanayotganini, shuningdek global iqtisodiy va ijtimoiy sharoitlar elektron pullarga o‘tishning ayni vaqti kelganini tasdiqlaydi. Shunday ekan, elektron pullarga o‘tish hozirda nafaqat jamiyat, balki davlat iqtisodiyoti uchun ham muhim qadam hisoblanadi. 8 https://cbu.uz/upload/medialibrary/57b/0k19fv1aey7lot5eyib3eae4rx8lc1jh/Markaziy-bank-yillik-hisoboti-2024_.pdf IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1199 2025-yil, noyabr. № 11-son. Yaponiyada “elektron pul” infratuzilmasi 1990-yillar oxirida pilot loyihalar orqali shakllanishni boshladi. Davlat islohotlariga ta’siri jihatidan 2019–2020-yillarda amalga oshirilgan “keshless ball-qaytarish” dasturi iste’molchilarning naqd puldan raqamli to‘lovlarga o‘tishini rag‘batlantirdi. Kichik savdo shoxobchalari uchun to‘lov terminallarini o‘rnatish xarajatlari subsidiya qilindi. Bundan tashqari, Yaponiyaning elektron pullarga o‘tishdan ko‘zlagan asosiy maqsadlaridan biri xarajatlarni qisqartirishdir. Ya’ni naqd pullarni ishlab chiqarishdan tortib, ularni utilizatsiya qilishgacha bo‘lgan bir yillik xarajatlar miqdori 500–600 mln AQSH dollari deb baholangan. AQSHda elektron pulga o‘tish jarayonida bir qator muammolar kuzatilgan. Birinchidan, aholi orasida “banksizlar” mavjud bo‘lib, ular internet aloqasining yetishmasligi sababli elektron to‘lovlardan foydalana olmaydi. Ikkinchidan, pandemiya davrida va undan keyin ayrim xizmat ko‘rsatuvchi do‘konlar va restoranlar soliq intizomi va xavfsizlik sabablariga ko‘ra naqd pulni qabul qilmaslik amaliyotiga o‘ta boshladi. Uchinchidan, elektron to‘lov tizimlari kiberxavflarga hamda texnik uzilishlarga moyil bo‘lib, kuchli elektromagnit zarba yoki kiberhujum sodir bo‘lgan holatlarda elektron tarmoqlarning ishlamay qolish ehtimoli mavjud. AQSHda 2024-yilda Federal rezerv tizimining pul xizmatlariga sarflagan umumiy xarajatlari 1,104 mlrd dollarni tashkil etdi. Ushbu mablag‘ning 361,9 mln dollari banknotalarni bosib chiqarishning o‘zgaruvchan xarajatlariga, 665,5 mln dollari esa infratuzilmani qo‘llab-quvvatlash va boshqa doimiy xarajatlarga yo‘naltirilgan.9 Shuningdek, AQSHda ko‘plab banklarda kartalardan naqd pul olish uchun kunlik limit joriy qilingan. Masalan, Bankrate saytida keltirilishicha, bir kunda 300 dollardan 5 000 dollargacha naqd pul olish imkoniyati belgilangan.10 Naqd puldan elektron to‘lovlarga o‘tish bir qator ijobiy samaralarni keltirib chiqarmoqda. Jumladan, to‘lov tizimlarining tezligi va samaradorligi oshib, iste’molchilar uchun to‘lovlarning qulayligi kuchaymoqda, nazorat qilish jarayonlari yengillashmoqda, qarz va budjetlashtirish tartibining sifat darajasi yaxshilanmoqda. Xavfsizlik va infratuzilmani himoya qilish agentligi (CISA) hujjatlarida moliya sektori energiya, aloqa va IT infratuzilmasiga kuchli bog‘liq bo‘lgan kritik tarmoq sifatida e’tirof etiladi. Unda rezerv elektr ta’minoti (generatorlar, UPS, mikrogrid) hamda ko‘p kanalli aloqa tizimidan (telekom operatorlari diversifikatsiyasi, sputnik aloqasi va boshqalar) foydalanish zarurligi belgilangan. Agar ushbu tarmoqlarning barchasi butun mamlakat bo‘yicha to‘liq ishdan chiqish ehtimoli yuzaga kelgan taqdirda, naqd pul rezervining mavjud bo‘lishi muhim omil sifatida nazarda tutiladi.11 Norvegiyada naqd puldan elektron pulga o‘tish salmoqli natijalar berdi. Masalan, 2023-yilda har bir norvegiyalik o‘rtacha 550 marta bank kartalari orqali to‘lov qilgani qayd etilgan. Raqamli to‘lovlar natijasida naqd puldan foydalanish ancha kamaygan. 2023-yilda o‘tkazilgan so‘rov natijalariga ko‘ra, aholining faqat 2 %i oxirgi to‘lovini naqd pulda amalga oshirgani ma’lum qilingan. Bagama orollarida Markaziy bank tomonidan 2020-yilda Sand Dollar raqamli valyutasi (CBDC) joriy etilgan. U oddiy Bagama dollariga teng bo‘lib, telefondagi elektron hamyonlar orqali to‘lov qilish, pul yuborish va qabul qilish uchun qo‘llaniladi. Raqamli valyutaning asosiy maqsadi hududda moliyaviy xizmatlarni osonlashtirish, naqd pulga bog‘liqlikni kamaytirish hamda to‘lovlarni tez va arzon amalga oshirishdan iborat bo‘lgan. Tezkor to‘lov, xavfsizlik, naqd pulga ehtiyoj sezmasdan hisob-kitoblarni bajarish kabi afzalliklarga ega. Bagama Markaziy banki tomonidan taqdim etilgan ma’lumotlarga ko‘ra, bir birlik banknotani ishlab chiqarish uchun 23 sent, taqsimlash va tarqatish uchun 15 sent, utilizatsiya qilish jarayoni uchun 41 sent, jami 79 sent xarajat qilinadi. Elektron pul – Sand Dollar joriy etilishi mamlakatda to‘lovlarni zamonaviylashtirishga sezilarli hissa qo‘shdi. Ushbu raqamli valyuta orqali aholi va biznes vakillari to‘lovlarni tez, xavfsiz va bankka bormasdan amalga oshirish imkoniyatiga ega bo‘ldi. Chekka hududlarda yashovchi fuqarolar ham mobil telefon orqali to‘lov qila olishi natijasida moliyaviy xizmatlarga teng imkoniyat yaratildi.12 XULOSA VA TAKLIFLAR Elektron pullarni joriy etish orqali iqtisodiy operatsiyalar ustidan nazoratni kuchaytirish, yashirin iqtisodiyot hajmini qisqartirish, korrupsiya darajasini kamaytirish hamda soliq tushumlarini oshirishga erishiladi. Shuningdek, elektron pul tizimi naqd pul aylanmasini qisqartirib, uning ishlab chiqarish, tashish va saqlash bilan bog‘liq xarajatlarini keskin kamaytiradi. Bundan tashqari, elektron pullar moliyaviy inklyuziyani, ya’ni aholining bank va to‘lov xizmatlaridan foydalanish darajasini oshirishda muhim o‘rin tutadi. Bu esa kichik biznes, tadbirkorlar va aholi uchun yangi moliyaviy imkoniyatlar yaratishga xizmat qiladi. Shu sababli, elektron pulga bosqichma-bosqich o‘tish mamlakat iqtisodiyotida raqamli texnologiyalarni joriy etishni tezlashtiradi, to‘lov tizimlari xavfsizligini ta’minlaydi va milliy iqtisodiy barqarorlikni mustahkamlaydi. 9 https://www.federalreserve.gov/faqs/currency_12771.htm 10 https://www.bankrate.com/banking/checking/atm-withdrawal-limits/ 11 U.S. Department of the Treasury 12 https://cointelegraph.com/learn/articles/sand-dollar-bahamas-digital-currency-a-beginners-guide?utm IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1200 2025-yil, noyabr. № 11-son. Tadqiqot natijasiga ko‘ra quyidagilar taklif etiladi: 1. O‘rganilgan xalqaro tajribadan kelib chiqib, naqd pul mablag‘larini ishlab chiqarish, saqlash, muomalaga kiritish va boshqa xarajatlarni kamaytirish maqsadida O‘zbekistonda ham elektron pullarni joriy etish maqsadga muvofiq. 2. Aholining elektron pullarga o‘tish davridagi moliyaviy savodxonligini oshirish yuzasidan ommaviy axborot vositalari, ijtimoiy tarmoqlar hamda mahalla yettiligi orqali jamoatchilik bilan keng miqyosda muloqot va tushuntirish ishlarini olib borish. 3. Sohalar kesimida bosqichma-bosqich to‘liq elektron to‘lovga o‘tish. Masalan: qurilish, chakana savdo (alkogol va tamaki savdosi), mehmonxona va turizm sohalarini to‘liq naqdsiz to‘lovlarga o‘tkazish. 4. Tajriba loyihasi sifatida respublikaning bir hududini tanlagan holda to‘liq elektron to‘lov tizimini joriy etish. Toshkent shahrida internet tarmog‘i eng yaxshi rivojlangan hudud ekanligini inobatga olib, shahar tumanlaridan birida savdo va xizmat ko‘rsatish shoxobchalarida to‘liq elektron pullar muomalasini joriy qilish, tajriba natijalaridan kelib chiqib boshqa hududlarga tatbiq etish. 5. QR-kodlar va mobil ilovalar orqali to‘lovlarni kengaytirish. Bu texnologiya fuqarolarga savdo nuqtalari va xizmat ko‘rsatish sohalarida oson va tez to‘lov qilish imkonini beradi. QR-kodlar tizimini ommaviy joriy etish to‘lovlarning aniqligi va qulayligini oshiradi. 6. Elektron to‘lov infratuzilmasini modernizatsiya qilish. Barcha to‘lovlarni mobil platformalar va internetbanking orqali amalga oshirish uchun mukammal infratuzilma talab etiladi. O‘zbekistondagi banklar va moliyaviy xizmatlar integratsiyalangan platformaga ega bo‘lishi, kredit kartalari, debet kartalari, mobil hamyonlar va QR-kodlarni yagona tizimda birlashtirishi zarur. 7. Keshbek va bonus tizimini joriy etish. Aholining elektron to‘lovlardan foydalanishini rag‘batlantirish uchun keshbek va bonus mexanizmlarini kengaytirish, mikrobizneslar va chakana savdo subyektlari uchun qo‘shimcha rag‘batlantirish choralarini joriy etish lozim. 8. Elektron pullarning xavfsizligini ta’minlash. Kiberxavfsizlik, kriptografiya va shifrlash vositalarini qo‘llash orqali anonimlik va maxfiylikni saqlash, jamiyatning elektron to‘lovlarga bo‘lgan ishonchini oshiradi. 9. Bank kartalarida saqlangan pullar uchun qayta moliyalashtirish stavkasidan kelib chiqib maxsus foiz to‘lovlari mexanizmini joriy etish, kartadagi pullar bankomatlar orqali naqdlashtirilganda ushbu foizlarning qaytarib olinishi tartibini belgilash. 10. Elektron pullar joriy etilishi natijasida yashirin iqtisodiyot darajasini kamaytirish hamda soliqqa oid huquqbuzarliklarning oldini olish bo‘yicha Soliq qo‘mitasi tomonidan raqamli elektron platforma ishlab chiqilib, alohida nazorat o‘rnatilishi lozim. 11. Blekaut (elektr ta’minoti, aloqa, internet tarmog‘i uzilishi va boshqa favqulodda holatlar) vaqtida yuzaga keladigan xavflarni oldini olish maqsadida Markaziy bank tomonidan quyidagi chora-tadbirlarni amalga oshirish zarur: – elektron pullar joriy etilganda ushbu mablag‘ning 50 %igacha bo‘lgan qismini Markaziy bankda naqd pul ko‘rinishidagi qoldiq (rezerv) sifatida shakllantirish; – elektron pullardan doimiy foydalanishni ta’minlash maqsadida zahira serverlarini xarid qilish, aloqa xizmatlari sifatini mustahkamlash va ularning uzluksiz ishlashini ta’minlash; – favqulodda vaziyatlarda aholi tomonidan doimiy iste’mol tovarlarini xarid qilish imkoniyatini yaratish uchun tijorat banklari mavjud elektron pullarning 50 %igacha bo‘lgan qismini shakllantirilgan rezerv mablag‘lar hisobidan naqd pullarga almashtirish choralarini qonunchilik orqali belgilash. Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati: 1. O‘zbekiston Respublikasining 2019-yil 1-noyabrdagi “Toʻlovlar va toʻlov tizimlari toʻgʻrisida”gi O‘RQ-578-son Qonuni. https://lex.uz/docs/-4575786 2. O‘zbekiston Respublikasining 2022-yil 29-sentyabrdagi “Elektron tijorat toʻgʻrisida”gi O‘RQ-792-son Qonuni. https:// lex.uz/docs/-6213382 3. Ўзбекистон Республикаси Марказий банки Бошқаруви, Ўзбекистон Республикаси Бош прокуратураси ҳузуридаги Иқтисодий жиноятларга қарши курашиш департаментининг 30.06.2020 йилда рўйхатдан ўтган, рўйхат рақами 3266 - сонли қарори 4. https://cbu.uz/upload/medialibrary/57b/0k19fv1aey7lot5eyib3eae4rx8lc1jh/Markaziy-bank-yillik-hisoboti-2024_.pdf 5. www.ecb.europa.eu/pub/pdf/scpwps/ecb.wp2713~91ddff9e7c.en.pdf?utm 6. www.mdpi.com/2227-7390/9/20/2614?utm 7. www.journaleconomics.org/index.php/AJEFM 8. www.ecb.europa.eu/press/key/date/2020/html/ecb.sp201012_1~1d14637163.en.html?utm 9. www.federalreserve.gov/faqs/currency_12771.htm 10. www.bankrate.com/banking/checking/atm-withdrawal-limits/ 11. https://www.marketingjournal.uz/post/marketing-jurnali-2025-yil-10-son 12. https://zenodo.org/records/17411926 IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1201 2025-yil, noyabr. № 11-son. 13. http://tcmf.uz/pages/view?slug=moliyachi-malumotnomasi-4-aprel-2024-yil 14. https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz/journal/index.php/GED/article/ view/1261 15. Pulatov D. Вопросы совершенствования государственного финансового контроля в Узбекистане //Perspectives of Innovations, Economics and Business, PIEB. – 2009. – Т. 2. – №. 2. – С. 49-50 16. Dilshod P. K. The law on public procurement‒the scope and the procedure of its application in the health care system //International Journal of Innovative Technologies in Economy. – 2019. – №. 2 (22). – С. 3-8. 17. Pulatov D.Kh., Ashrafkhanov B.B. L’Ouzbékistan EST sur le chemin des réformes de la gestion de SES finances publiques //Gestion Finances Publiques. - France, 2009. - №10. - P. 748-752. Manzilimiz: Toshkent shahar, Mirzo Ulug‘bek tumani Kumushkon koʻchasi, 26-uy. Jurnal sayti: https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 2025. № 11 Ingliz tili muharriri: Feruz Hakimov Musahhih: Zokir ALIBEKOV Sahifalovchi va dizayner: Oloviddin Sobir o‘g‘li © Materiallar koʻchirib bosilganda ““Yashil” iqtisodiyot va taraqqiyot” jurnali manba sifatida koʻrsatilishi shart. Jurnalda bosilgan material va reklamalardagi dalillarning aniqligiga mualliflar ma’sul. Tahririyat fikri har vaqt ham mualliflar fikriga mos kelamasligi mumkin. Tahririyatga yuborilgan materiallar qaytarilmaydi. Jurnalga istalgan payt quyidagi rekvizitlar orqali obuna boʻlishingiz mumkin. Obuna boʻlgach, @iqtisodiyot_77 telegram sahifamizga toʻlov haqidagi ma’lumotni skrinshot yoki foto shaklida joʻnatishingizni soʻraymiz. Shu asosda har oygi jurnal yangi sonini manzilingizga joʻnatamiz. Mazkur jurnalda maqolalar chop etish uchun quyidagi havolalarga maqola, reklama, hikoya va boshqa ijodiy materiallar yuborishingiz mumkin. Materiallar va reklamalar pullik asosda chop etiladi. El.Pochta: [email protected] Bot: @iqtisodiyot_77 Tel.: 93 718 40 07 ““Yashil” iqtisodiyot va taraqqiyot” jurnali 03.11.2022-yildan Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Adminstratsiyasi huzuridagi Axborot va ommaviy kommunikatsiyalar agentligi tomonidan №566955 reyestr raqami tartibi boʻyicha roʻyxatdan oʻtkazilgan. Litsenziya raqami: №046523. PNFL: 30407832680027