KARIMBOY QURAMBOYEVNING MONOGRAFIK ASARLARIDA O'ZBEK, TURKMAN VA QORAQALPOQ ADABIY ALOQALARINI O'RGANISH

98 KARIMBOY QURAMBOYEVNING MONOGRAFIK ASARLARIDA O‘ZBEK, TURKMAN VA QORAQALPOQ ADABIY ALOQALARINI O‘RGANISH Ametova M.О., Qoraqalpoq davlat universiteti DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17712451 Аннотация. В статье рассматриваются монографические исследования Каримбая Курамбаева, посвящённые изучению литературных связей между узбекской, туркменской и каракалпакской литературами. Учёный выявил общие исторические корни, художественные традиции и типологические сходства трёх родственных литератур. Анализируется творческое наследие Махтумкули, Бердаха, Ажиниёза и Навои, а также современное значение научного вклада К. Курамбаева в сравнительное литературоведение. Ключевые слова: К. Курамбаев, литературные связи, сравнительное литературоведение, узбекская литература, туркменская литература, каракалпакская литература. Abstract. The article analyzes Karimboy Quramboyev’s monographic studies devoted to the literary relations among Uzbek, Turkmen, and Karakalpak literatures. The scholar revealed the common historical roots, artistic traditions, and typological similarities of these related literatures. The study also highlights the influence of Makhtumquli, Berdakh, Ajiniyoz, and Alisher Navoi, as well as Quramboyev’s contribution to modern comparative literary studies. Keywords: K. Quramboyev, literary relations, comparative literature, Uzbek literature, Turkmen literature, Karakalpak literature. Markaziy Osiyo xalqlari adabiyoti asrlar davomida bir-biri bilan uzviy aloqada rivojlanib kelgan. Xususan, o‘zbek, turkman va qoraqalpoq adabiyotlari umumiy turkiy ildizlarga, madaniy yaqinlikka va ijtimoiy-tarixiy sharoitlarga asoslangan holda shakllandi. Ushbu uch xalq adabiyotidagi o‘zaro ta’sir va badiiy hamkorlikni tizimli o‘rganish masalasi qoraqalpoq adabiyotshunosligida alohida yo‘nalishga aylandi. Bu borada Karimboy Quramboyevning monografik ishlari alohida ilmiy ahamiyatga ega bo‘lib, u qiyosiy adabiyotshunoslik tamoyillarini Markaziy Osiyo adabiyotlari misolida chuqur tahlil qildi. Uning ilmiy qarashlari turkiy xalqlar adabiyotidagi umumiylik va milliy o‘ziga xoslikni aniqlashga xizmat qiladi. Karimboy Quramboyev o‘z izlanishlarida adabiyotlararo ta’sirni o‘rganishda qiyosiy adabiyotshunoslikning fundamental prinsiplari - tarixiylik, tipologik o‘xshashlik, milliylik va badiiylik mezonlariga tayangan. Olim fikricha, turkiy xalqlarning adabiy taraqqiyoti umumiy ildizlardan o‘sib chiqqan bo‘lib, ular bir-biriga ruhiy, estetik va ma’naviy jihatdan yaqin turadi. U quyidagi ilmiy yo‘nalishlarni ishlab chiqqan: Tarixiylik tamoyili – adabiy jarayonlarni tarixiy sharoit bilan bog‘lab, ularning o‘zaro aloqasini ochish; 99 Ijodiy ta’sirni tahlil qilish – yozuvchi va shoirlar o‘rtasidagi bevosita va bilvosita adabiy ta’sirni aniqlash; Poetik tipologiya – o‘xshash badiiy obrazlar, g‘oyalar va shakllarning qiyosiy tahlili; Milliylik va xalqchillik – har bir adabiyotning o‘z milliy ruhi va xalqona ohangini saqlab qolganligini ko‘rsatish. Quramboyev uchun adabiyotlararo aloqa bir tomonlama emas, balki ikki va uch tomonlama jarayon sifatida ko‘riladi. Bu yondashuv orqali u turkiy xalqlarning adabiyotlarini yagona madaniy tizim sifatida o‘rganish imkoniyatini yaratdi. Karimboy Quramboyev Alisher Navoiyning g‘oyaviy-badiiy merosini qoraqalpoq adabiyotiga ko‘rsatgan ta’sirini alohida tahlil qilgan. U Navoiy asarlaridagi insonparvarlik, ma’naviy kamolot va axloqiy poklik g‘oyalari Berdaq, Ajiniyoz, O‘temis, Shaybek kabi qoraqalpoq shoirlarining she’riyatida yangi shaklda davom etganini asoslab bergan. Navoiy asarlarida ilgari surilgan adolat, haqiqat, xalqparvarlik g‘oyalari qoraqalpoq she’riyatida milliy ruh bilan uyg‘unlashib, xalq hayoti va orzu-intilishlarini ifoda etgan. Bu jihatdan K.Quramboyev Navoiy merosini qoraqalpoq adabiy muhitining g‘oyaviy tayanchlaridan biri sifatida talqin etadi. K.Quramboyevning “Maxtumquli va Berdaq adabiy an’analari” nomli monografiyasi turkman va qoraqalpoq adabiyotlarining ruhiy-mazmuniy yaqinligini tahlil etadi. Olim Maxtumqulining erk, vatanparvarlik, ma’rifatparvarlik haqidagi g‘oyalari qoraqalpoq shoirlari ijodida, ayniqsa Berdaqning asarlarida chuqur aks etganini dalillar bilan ko‘rsatgan. Maxtumquli va Berdaqning poetik olamida xalq hayoti, mehnatkash inson, erk va adolat uchun kurash motivlari markaziy o‘rinda turadi. K.Quramboyev bu o‘xshashlikni tasodifiy emas, balki tarixiy va ruhiy yaqinlik natijasi sifatida baholaydi. Karimboy Quramboyevning monografiyalarida o‘zbek, turkman va qoraqalpoq adabiyotlari o‘rtasidagi umumiy g‘oyaviy va estetik yo‘nalishlar keng yoritiladi. Olim ularning barchasida xalqchillik, insonparvarlik, vatanparvarlik, diniy-ma’rifiylik singari umumturkiy qadriyatlarning ustuvor ekanini ko‘rsatadi. Uch xalq adabiyotida ramziy obrazlar (masalan, “vatan”, “erk”, “yorug‘lik”, “yo‘l”) bir xil ma’naviy yukni ifodalaydi. Quramboyev bu obrazlarni qiyosiy tahlil etib, ularning shakl jihatdan farqli, ammo mazmunan yaqin ekanligini ilmiy asosda isbotlaydi. Bugungi kunda Quramboyevning monografik ishlari nafaqat qoraqalpoq, balki butun Markaziy Osiyo adabiyotshunosligida metodologik asos sifatida qadrlanadi. U yaratgan ilmiy maktab ko‘plab yosh tadqiqotchilarga yo‘l ochdi. 100 Olimning qarashlari hozirgi global madaniy integratsiya sharoitida ham dolzarb: u turkiy xalqlarning adabiy yaqinligi orqali madaniy birlik g‘oyasini ilgari surgan. Shu bois Quramboyevning ilmiy merosi milliy o‘zlikni anglash va turkiy adabiyotlarni qiyosiy o‘rganishda beqiyos ahamiyat kasb etadi. Karimboy Quramboyevning monografik tadqiqotlari o‘zbek, turkman va qoraqalpoq adabiyotlarining tarixiy-badiiy aloqalarini ilmiy asosda ochib bergan yirik manba hisoblanadi. U uch xalq adabiyotining umumiy ildizlari, poetik an’analari va milliy xususiyatlarini tahlil qilish orqali Markaziy Osiyo komparativistikasida yangi ilmiy yondashuv yaratdi. Quramboyevning ilmiy merosi bugungi adabiyotshunoslikda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan bo‘lib, u adabiyotlararo aloqalarni o‘rganishda metodologik tayanch vazifasini o‘taydi. Uning asarlari milliy o‘zlikni anglash, madaniy merosni saqlash va turkiy xalqlar birligini mustahkamlash yo‘lida beqiyos ilmiy manba bo‘lib qoladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Quramboyev K. O‘zbek va qoraqalpoq adabiy aloqalari. – Nukus: Qoraqalpoqstan, 1982. 2. Quramboyev K. Turkman va qoraqalpoq adabiy bog‘liqliklari. – Ashxobod: Magarif, 1985. 3. Quramboyev K. Qoraqalpoq adabiyotida Navoiy an’analari. – Nukus: Bilim, 1989. 4. Quramboyev K. Maxtumquli va qoraqalpoq she’riyati. – Nukus: QDU nashriyoti, 1995. 5. Quramboyev K. Qiyosiy adabiyotshunoslik masalalari. – Nukus: QDU, 2001.– Nukus: QDU, 2001.