NEMIS VA O'ZBEK TILIDAGI NAQL-MAQOLLARNING TARJIMALARINING QIYOSLANISHI

121 NEMIS VA O‘ZBEK TILIDAGI NAQL-MAQOLLARNING TARJIMALARINING QIYOSLANISHI Tolibaeva G.O., Qoraqalpoq davlat universiteti DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17715320 Annotatsiya. Ushbu maqolada nemis va o‘zbek tillaridagi naql-maqollar semantik va madaniy jihatdan tahlil qilinadi. Maqolalarda ifodalangan obrazlar, qadriyatlar va hayotiy tajribalar asosida ikki xalq tafakkuridagi o‘xshashlik va tafovutlar ko‘rsatib o‘tilgan. Shuningdek, tarjima jarayonida uchraydigan muammolar va maqollarni tarjima qilish strategiyalari ham ko‘rib chiqiladi. Qiyosiy tahlil orqali madaniyatlararo muloqotda maqollarning roli yoritilgan. Kalit so‘zlar: maqollar, tarjima, qiyosiy tahlil, madaniy tafovut, idiomatik birliklar, nemis tili, o‘zbek tili. Annotation. This article analyzes German and Uzbek proverbs from semantic and cultural perspectives. It highlights similarities and differences in the worldviews of both nations based on metaphors, values, and life experiences expressed in proverbs. The study also explores common challenges in translation and presents effective strategies for translating idiomatic expressions. The comparative analysis emphasizes the role of proverbs in intercultural communication. Keywords: Proverbs, translation, comparative analysis, cultural differences, idiomatic expressions, German language, Uzbek language. Аннотация. В данной статье проводится семантический и культурный анализ немецких и узбекских пословиц. Рассматриваются сходства и различия в мировоззрении двух народов на основе образов, ценностей и жизненного опыта, отражённых в пословицах. Также анализируются трудности перевода и предлагаются стратегии перевода идиоматических выражений. Сравнительный подход подчёркивает значение пословиц в межкультурной коммуникации. Ключевые слова. пословицы, перевод, сравнительный анализ, культурные различия, идиоматические выражения, немецкий язык, узбекский язык. Kirish Maqollar va naql so‘zlar har bir xalqning madaniy merosi, hayotiy tajribasi va dunyoqarashining ifodasi sifatida katta ahamiyatga ega. Ular asrlar davomida shakllangan bo‘lib, milliy tafakkurni, qadriyatlarni va ijtimoiy munosabatlarni o‘zida aks ettiradi. Nemis va o‘zbek tillarida mavjud bo‘lgan maqollar qiyosiy tahlili ikki turli tilga oid xalqlarning madaniy tafakkuridagi o‘xshashlik va farqlarni aniqlash imkonini beradi. Maqollar va naql so‘zlarning tarjima muammolari Tarjimada eng ko‘p e’tiborni talab qiladigan jihatlardan biri bu — idiomatik birliklar, ya’ni maqollar va naql so‘zlarning to‘g‘ri va mazmunli tarjimasidir. Chunki ular ko‘pincha bevosita tarjima qilinmaydi. Bu borada quyidagi muammolar yuzaga keladi: 122 • Semantik tafovutlar – ma’nodosh bo‘lsa-da, konnotatsiyasi har xil bo‘lishi mumkin. • Madaniyatga xos belgilar – milliy urf-odatlar, hayot tarzi va tarixiy sharoitlar bilan bog‘liq obrazlar. • Sinonimlik va antonimlik asosida tuzilgan naqllar – tarjimada shaklan emas, mazmunan ifodalanishi kerak. Misol: • Nemischa: "Viele Köche verderben den Brei." • O‘zbekchasi: "Hammayog‘ga boshchi bo‘lsa, ish bitmaydi." Bu erda maqolning shakli va tasviri farq qilsa-da, asosiy g‘oya bir xil: ko‘p boshliq – ishni buzadi. Qiyosiy tahlil – strukturaviy va semantik jihatdan a) O‘xshashliklar Ba’zi maqollar g‘oyaviy va obraz jihatdan deyarli bir xil bo‘ladi: Nemischa maqol O‘zbekcha maqol Tarjimaviy tip Ohne Fleiß kein Preis. Mehnatsiz rizq yo‘q. To‘g‘ridan-to‘g‘ri Wie du mir, so ich dir. Sen menga, men senga. Semantik ekvivalent Bu maqollar bevosita tarjima qilinganda ham mazmuni o‘zgarib qolmaydi. b) Farqliliklar Ba’zi maqollar esa faqat mazmunan o‘xshash bo‘lib, shaklan farq qiladi: Nemischa O‘zbekcha Izoh Ein blindes Huhn findet auch mal ein Korn. Ko‘r tovuq ham ba’zan don topar. Obrazlar mos tushadi Wer anderen eine Grube gräbt, fällt selbst hinein. Boshqaga quduq qazigan o‘zi tushadi. Mazmuni bir xil, lekin so‘zlash uslubi farq qiladi Tarjima strategiyalari Naql va maqollarni tarjima qilishda qo‘llaniladigan asosiy strategiyalar: Ekvivalent maqol topish – mazmunan mos keladigan milliy maqol bilan almashtirish. So‘zma-so‘z tarjima qilish – agar obraz va mazmun tushunarli bo‘lsa. Tafsiriy tarjima – agar maqol o‘zbek tilida mavjud bo‘lmasa, kengroq ifoda bilan berish. 123 Konnotativ yondashuv – maqolning ichki hissiy yukini saqlagan holda tarjima qilish. Madaniy tafovutlar va tarjima samaradorligi Maqollar xalqning mentalitetini ifoda etgani sababli, ularni tarjima qilishda madaniyatlararo farqlarni hisobga olish muhim. Nemischa maqollarda ko‘proq individualizm, tartib va vaqtga e’tibor aks etsa, o‘zbek maqollarida esa jamoaviylik, mehr-oqibat, va axloqiy tarbiya asosiy o‘rinda turadi. Misol: Nemischa: "Zeit ist Geld." (Vaqt bu – pul) O‘zbekchasi: "Vaqt – bebaho ne’mat." (Pulga emas, qadriyatga urg‘u beriladi) Naql-maqollar madaniyatlarning aksidir Nemis va o‘zbek naql-maqollari ikki turli madaniyat va tarixiy an’analardan kelib chiqqan bo‘lib, ular xalqning dunyoqarashi, qadriyatlari va hayotiy tajribalarini aks ettiradi. Tarjimada ma’no va shakl muhimligiNaql-maqollarni tarjima qilishda ularning asl ma’nosini saqlab qolish juda muhim bo‘lib, ba’zida so‘zma-so‘z tarjima ma’noni yo‘qotishi yoki noto‘g‘ri tushunishga olib kelishi mumkin. Madaniy kodlar va kontekst ko‘plab maqollarda madaniy kodlar mavjud bo‘lib, ularni tarjima qilishda kontekstni tushunish va madaniy tafovutlarni hisobga olish zarur. Sinonimlar va ekvivalentlarni qidirish nemis va o‘zbek tillarida bir-biriga to‘g‘ri keladigan ekvivalent maqollar mavjud, ammo ba’zida tarjimada sinonimlar yoki o‘xshash ifodalar ishlatiladi. Qiyosiy tahlilning ahamiyati nemis va o‘zbek naqlmaqollarini qiyoslash til va madaniyat o‘rganishda chuqur tushuncha beradi, til o‘rganuvchilar uchun lug‘at boyligini oshiradi. Nutq madaniyati va ifoda uslubi har ikki tilning naql-maqollarida nutq madaniyati va ifoda uslubi o‘ziga xos bo‘lib, ularni tarjima qilishda tilning uslubiy jihatlari ham inobatga olinadi. Ma’naviy-axloqiy qadriyatlar naql-maqollar ko‘pincha axloqiy va ma’naviy qadriyatlarni o‘z ichiga oladi, bu esa nemis va o‘zbek xalqining axloqiy tamoyillarini taqqoslash imkonini beradi. Tarjimada qiyinchiliklar ba’zi maqollar idiomatik yoki metaforik bo‘lib, ularni boshqa tilga o‘tkazishda ma’noni aniq ifodalash qiyin kechadi. O‘zbek va nemis naql-maqollaridagi umumiy mavzular Do‘stlik, mehnat, sabr-toqat kabi mavzular ko‘plab maqollarda uchraydi, bu esa umumiy insoniy qadriyatlarning til orqali namoyon bo‘lishini ko‘rsatadi. Tarjima uslublari so‘zma-so‘z tarjima, erkin tarjima va ekvivalensiya uslublari maqollarning mazmuni va ohangini saqlash uchun qo‘llaniladi. Til o‘rganishdagi o’rni nemis va o‘zbek tillarini o‘rganuvchilar uchun naql-maqollar tilning metaforik va madaniy qatlamlarini o‘rganishga yordam beradi. Maqollarning zamonaviy tarjimadagi 124 ahamiyati hozirgi kunda maqollarning zamonaviy tarjimalari kommunikatsiyada ko‘prik vazifasini bajarib, xalqaro madaniy almashinuvni kuchaytiradi. Qiyosiy tarjima natijalari Qiyosiy tahlil natijasida ba’zi nemis maqollari o‘zbek tilida to‘liq ekvivalentga ega bo‘lsa, boshqalari faqat kontekst asosida tushuntiriladi. Naql-maqollarning til evolyutsiyasidagi roli maqollar tillarning rivojlanishi va madaniy o‘zgarishlarini aks ettiradi, ularni qiyoslash til tarixini ham chuqurroq tushunishga yordam beradi. O‘xshash va farqli jihatlar ba’zi maqollarning mazmuni va qurilishi o‘xshash bo‘lsa-da, ifoda shakli va obrazlilik darajasida sezilarli farqlar mavjud. Xulosa Nemis va o‘zbek maqollarining tarjimasi faqat lingvistik jarayon emas, balki madaniyatlararo muomala, tafakkur va qadriyatlar tahlilidir. Ularni qiyoslab o‘rganish orqali nafaqat tarjimonlar, balki til o‘rganuvchilar ham ikki xalq tafakkuridagi o‘xshash va farqli jihatlarni anglaydi. Bu esa tarjima sifatini oshiradi va madaniyatlararo aloqani mustahkamlaydi. Adabiyotlar ro‘yxati 1. Abdurahmonov A. H. Tilshunoslikka kirish. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy universiteti nashriyoti, 2018. 2. Azizov M. Tarjimashunoslik asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2007. 3. Bobojonov Sh. B. Qiyosiy adabiyotshunoslik va tarjima nazariyasi. – Toshkent: Fan, 2019. 4. G‘afurov M. O‘zbek tilining frazeologik lug‘ati. – Toshkent: O‘zME, 2005. 5. Kramsch, C. Language and Culture. – Oxford: Oxford University Press, 1998. 6. Müller, F. M. Deutsche Redewendungen und Sprichwörter. – Berlin: Langenscheidt Verlag, 2010. 7. Nazarov Q. O‘zbek tilida maqollar va ularning tarjimasi masalalari. – Toshkent: Fan, 2001. 8. Nord, C. Translating as a Purposeful Activity: Functionalist Approaches Explained. – Manchester: St. Jerome Publishing, 2005. 9. Saidova N. Tarjimada ekvivalentlik va muqobillik muammolari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2017. 10. Schippel, L. Übersetzungstheorien: Eine Einführung. – Tübingen: Narr Francke Attempto Verlag, 2011. 11. Shodmonov S. O‘zbek maqollarining izohli lug‘ati. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2020. 12. Vinay, J.-P., & Darbelnet, J. Comparative Stylistics of French and English: A Methodology for Translation. – Amsterdam: John Benjamins, 1995.