ALPAMIS DÁSTANI AWDARMASI HAQQINDA QISQASHA MAǴLIWMAT

141 ALPAMIS DÁSTANI AWDARMASI HAQQINDA QISQASHA MAǴLIWMAT Tajgalieva M.T., Qaraqalpaq mámleketlik universiteti, Seitbayeva A.S., Nemis tili bólimi, 2-kurs DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17715374 Аннотация. В данной статье рассматривается перевод эпоса «Алпамыс» ученым – переводчиком К. Райхлем на немецкий язык, а также применение им различных стилистических, лексических и стилистических приемов. Приводятся примеры как из оригинального текста, так и из его переводов. Ключевые слова: поэма, нациоанльные ценности, национальный колорит, эпика, словосочетания, клишее, реальность, фразеологизм, поэтический клишее, стилитическая формула, фольклорское окружение, переводчик. Abstract. This article discusses the translation of the epic poem "Alpamys" by scholar and translator K. Reichl into German, and the translator's use of styles, lexical and stylistic devices. Examples are provided in the original and their translations. Keywords: poem, national values, national character, epic, phraseology, cliché, reality, phraseological unit, poetic cliché, stylistic formula, folklore environment, translator. Annotatsiya. Ushbu maqolada olim va tarjimon K. Rayxlning “Alpomis” dostonining nemis tiliga tarjimasi, tarjimonning uslublar, leksik va stilistik vositalardan foydalanishi haqida so‘z boradi. Misollar asl nusxada va ularning tarjimalarida keltirilgan. Kalit so‘zlar: doston, milliy qadriyatlar, milliy xarakter, doston, frazeologiya, klişe, voqelik, frazeologik birlik, poetik klişe, stilistik formula, folklor muhiti, tarjimon. XX-ásir aqırlarında ózbek hám qaraqalpaq xalıq dástanlarına немис тили dilmashları hám izertlewshilerdiń qızıǵıwshılıqları jáne de arttı. Belgili nemis turkolog alımı intalı awdarmashı professor Karl Rayxl ertekler awdarması menen shuǵıllanıpǵana qalmay, bálki ózbek, qaraqalpaq dástanların da nemis tiline awdarma jasawǵa jigerli túrde bel baylanıstırdı hám nátiyjede, 1985 jılı Go'ro'g'li gruppasına kiretuǵın «Ravshan» dástanın tikkeley ózbek tilinen nemis tiline awdarma jasadı [2 ]. Al 2001 jılı «Alpamıs» dástanınıń Saidmurod Panoh ulı variantın da tikkeley ózbek tilinen nemis tiline awdarma etildi [3]. Usı jumısqa tekǵana awdarma, bálki alımnıń uzaq jıllar dawamında dástan ústinde alıp barǵan izertlew jumısı retinde de baha beriw múmkin. Dástandaǵı uzaq ótken zamanǵa barıp taqalatuǵın milliy qádiriyatlarımız, milliy koloritni sáwlelendiriwshi hám ayriqsha epiklik sáwlelengen bolǵan sózler, sóz birikpeleri hám sóz dizbegilerdiń awdarması da dıqqatqa ılayıq. Milliy tili, diniy ıqtıqatı, mentaliteti, dástúriy qádiriyatları, etnosi hám geografiyalıq jaylasıwı túrlishe bolǵan xalıqlardı bir-birine jaqınlasıwtirishning ayriqsha máseleleri bar. Bul ózbek yaki 142 qaraqalpaq xalıq awızeki esteliklerin awdarmada beriwde geyde joytılıwlarǵa alıp kelse, geyde awdarma tilin bayıtadı. Awdarmadaǵı ayriqsha usıllar, sóz dizbekleri awdarmasına basqasha jantasıwlar, eki til baylıqlarınan ónimli paydalanıw sıyaqlı tárepler bar, olar hár bir awdarmashınıń itibarın ózine tartıwı anıq. Sol sebepli biz de K. Rayxl awdarmalarındaǵı klisheler, realıyalar hám frazeologizmler awdarmaların kórip shıqtıq. Tómende “Alpamıs” dástanınıń kópshilik variantlarında ushraytuǵın klishelar awdarmasın kórip shıǵamız. Saidmurod Panoh ulınıń «Alpamıs» dástanında eń kóp ushraytuǵın poetikalıq klishelar retinde tómendegilerdi kórsetiw múmkin: Очилганда сўлдирмагин гулимди! 198 Lass meine Rose, wenn sie aufblüht, nicht verwelken! 282 Wenn sich meine reine Rose öffnet, lass sie nicht welken! 1063 Du mögest meine Rose in der Bluete nicht verwelken machen: Bogda ashılǵan olmamikan, normikan? (Steht nicht im Garten der Granatbaum, auch der Apfelbaum, im Blüte?)[3]. Bul stilistik formulalar dástannıń onga jaqın orında ushraydı, hám de derlik birdeyde tákirarlanadı. Bıraq olardıń usılı hám kórkem suwreti kimning sóylewinde, qanday jaǵdayda keliwine qaray ózgerip turadı. Bul poetik klishelarda baǵ, gúl, japıraqtıń tógiliwi, alma, nor poetik obraz retinde aytıladı. Mısalı: Dástannıń birinshi bóleginde Alpamıs óz yarın alıp keliw ushın qalmoq jurtına baradı hám jolda Qorajon menen ushırasıp qaladı. Olar óz-ara kúsh sınasqanda, Qorajon jeńiledi hám Alpamıs penen dos boladı. Alpamıs Qorajandikinde qonaq boladı hám atın suwǵarıw ushın suwǵa alıp barǵanda atına qarata aytqan sózi; 198 Ashılǵanda so'ldirmagin gulimdi! Meni qoyıp ketma qalmoq elinda! Awdarması Lass meine Rose, wenn sie aufblüht, nicht verwelken! Lass im Kalmückenland mich nicht allein! Bul suwret Alpamistıń birinshi tabısınan keyin, yaǵnıy Qarajandı jeńgennen keyingi jaǵdayǵa tiyisli. Ol jaǵdayda baqsı Alpamıs tilinen óz ómirin gúlge, atın bolsa ózine járdemshi-serik dep, onısız guldey solıwına belgi qılıp atır. Bunday formula teksttiń basqa jerinde ózge mániste keledi. Bul Alpamıstıń Qalmaqqa kelgenin esitip, Toychixonning báygi qoyıwı menen baylanıslı halda qollanǵan. (´´Alpamıs´´ dástanınıń kóplegen variantlarında Barchin shárt qóyadı, Saidmurod Panoh ulınıń variantında bolsa shártler Qalmoq patshası tárepinen aytıladı -M. T.). Báygi aldınan Alpamıs atına Qarajandı mindirip jiberedi. Bulmanda Barchinning Alpamısqa aytqan sózi 282 Ashılǵanda taza gulim so'ldirma! 143 Dosıń yiglab, dushpaningni kuldirma! Awdarması Wenn sich meine reine Rose geöffnet, lass sie nicht welken! Fällt dein Freund, soll dies den Feind nicht lachen machen! Bul orında aldınǵı forma basqa tárepke burıladi, yaǵnıy Barchin óz gulini dushpanına berip so'ldirmaslıǵı - nabıt qılmaslıqtı qollanıwında bolajaq yarınan sorap, kúyinip atırǵanı. Bunday jaǵdaylardı basqa stilistikalıq formulalardıń gúzetiwimiz múmkin. Mısalı Alpamıstıń anası Kuntugalni Qultay qiyapasındaǵı Alpamısqa aytqan sózi; 1140 Xazon urib bog'ning guli so'lmasin, Dunyoda xech kishi bunday bo'lmasin! Таржимаси: O möge doch die Rose, kommt der Herbst, im Garten nicht verwelken! O möge doch auf Erden niemand je in solche Lage kommen! Bul jerde hayal eger Alpamıs kelse erini óltiriwin názerde tutıp atır, joqarıdaǵı formada bolsa japıraqtıń tógiliwi, baǵ hám gúl obrazları arqalı Ultontoz (japıraqtıń tógiliwi), Boysin-Qońırat (baǵ) hám Boybo'ri (gúl) sıyaqlılar suwretlenip atır. Kórinip turǵanı sıyaqlı, dástanda keltirilgen stilistik formulalardı olmon tiline awdarma jasawda awdarmashı bir ret awdarmalanǵan formanı basqa jaylarǵa da kóshirip alıp ótpegen, bálki olardı túrli tilge tiyisli qurallar menen awdarmalaǵan. Sebebi orginaldaǵı birdeylik ol tiyisli bolǵan folklorlıq ortalıq ushın tábiyǵıy bolıp, ondaǵı tákirar jaǵdaylar jergilikli oqıwshısına derlik bilinbeydi. Biraq ózge til usılı hám kórkem formasında bul jaǵday turpayılıq tuwdırıwı múmkin. Soǵan kóre de awdarmashı joqarıdaǵı sıyaqlı jol tutıwǵa májbúr. Kóp jıllıq dilmashlıq iskerligi processinde ózbek tili hám ózbek xalqiniń turmıs tárizin jaqsı úyrengen K. Rayxl poetik klishelar awdarmasında hám ózine jol tawıp, hár bir qosıqtıń bir qatarın tiyisli kontekst mazmunınan kelip shıǵıp awdarma etedi. Ayırım mısallarǵa qarap kóreyik: Очилганда сўлдирмагин гулимди! 198 Lass meine Rose, wenn sie aufblüht, nicht verwelken! 282 Wenn sich meine reine Rose öffnet, lass sie nicht welken! 1063 Du mögest meine Rose in der Bluete nicht verwelken machen: Хазон уриб боғнинг гули сўлмасин. 471 sich die Knospen öffneten, kam schon der Herbst in meinen Garten. 493 Die Blätter fielen, es ist verwelkt mein aufgeblühter Garten. 1140 O möge doch die Rose, kommt der Herbst, im Garten nicht verwelken! 1266 Du wirst verwelken wie im Herbst im Garten eine Blume. Bul stilistik formulalar nemis tilinde forma tárepten orginalday bolmasa -da, bıraq ondaǵı mazmun hám kórkemlilik orginallıq mazmunın tolıq sáwlelendire alǵan. 144 Масалан: 1. Lass meine Rose, wenn sie aufblüht, nicht verwelken! (гулларим очилганда уларни сўлдирма) 2. Du wirst verwelken wie im Herbst im Garten eine Blume. (Сен худди боғда куздаги гулдай сўласан) 3. Steht nicht im Garten der Granatbaum, auch der Apfelbaum, im Blüte? (Боғда олма дарахтими, анор дарахтими гуллабдимикан?) Birinshi epik formula keyingi qosıqtıń bir qatarına belgi qılıp atır, nemis xalqında poetik gúl obrazı kóbirek qızǵılt (die Rose) formasında kórinetuǵın boladı. Sol sebepli awdarmashı gúl sózin aynan die Blume emes al, bálki die Rose dep awdarmalaǵan, ekinshi formada dilmash japıraqtıń tógiliwi, gúzgi japıraq tógiliwshilik sıyaqlı túsiniklerdi gúz mawsiminıń keliwi menen baylanıslı ekenligine belgi etip, худди куз фаслидаги боғда (wie im Herbst im Garten) dep suwretleydi. Sebebi nemislerde japıraqtıń tógiliwi, gúzgi japıraq tógiliwishilik sıyaqlı túsinikti aynan ańlatatuǵın sóz joq, úshinshi stilistik formada bolsa awdarmashı sózlerdi tuwrıdan-tuwrı awdarmay, bálki nemis kıtapxanına túsinikli tárzde bolsın dep qosımsha tilge tiyisli qurallardan paydalanǵan hám боғда очилган олмамикан, нормикан? qosıqtıń bir qatarındaǵı almamikan, normikan sózlerin Apfelbaum (alma teregi), Granatbaum (ánar tereki) dep awdarma jasaǵan. Eger bul sózler Apfel-alma, Granatapfel-ánar dep awdarma etilse olmon oqıwshısına azmaz turpayı tuyilewi múmkin, sebebi olardıń názerinde miyweler emes, bálki mıywe túyiwinen aldın terek gúlleydi-ashıladı. Awdarmashı qollaǵan usılda suwret hám ańlatpanıń tásirliligin asırıwǵa xızmet etken metaforik obrazlar awdarmada óz ramziy mánislerin saqlap qalǵan hám keyingi kiyatırǵan epik bayanǵa birigip ketiwi támiyinlengen. Mısalı; аслиятда хазон уриб, хазон урган, хазон урди sóz birikpesi 4 formada birdey, qodımshaları ózgergen halda keledi. K. Rayxl nemis tiliniń leksik-semantikalıq múmkinshiliklerinen paydalanǵan halda, olmon oqıwshısına túsinikli bolsın dep, kam schon der Herbst (gúz kelgen edi), die Blaetter fielen (барглар тўкилган), kommt Herbst (куз келиб), wie im Herbst im Garten (худи куз фаслидаги богда) sıyaqlı kıtapxanǵa tásir eta alatuǵın hám anıq túsinik payda etetuǵın sinonimik sóz birikpeler járdeminde ańlatadı. Arnawlı bir miynettiń milliy ayriqshalıǵın, ondaǵı zatlardı túsiniw tárizin, milliy ruwxıylıǵın tereń anglamasdan turıp, onı tuwrı awdarmalaw qıyın másele bolıp tabıladı. Bul tarawda derlik barlıq awdarmashunos ilimpazlar ol yamasa, bul dárejede pikir júritken. Sonı da aytıw kerek, awdarma protsessinde miynettiń ayriqsha qásiyetlerin basqa tilde sáwlelendiriw menen baylanıslı bolǵan bir qatar qıyınshılıqlar bar. Sebebi arnawlı bir milliy adabiyyattıń úlgisi retinde hár qanday dóretpe, eń dáslep, keń hám tereń kólemdegi milliylikke iye boladı. Usı ózgesheliktiń tereńligi awdarmada saqlap 145 qalınıwi hám ekinshi til kıtapxanına jetkeziliwi zárúr. Buǵan erisiw ushın, eń dáslep, usı tekstti quraytuǵın milliy sóz-realiyalarni tuwrı ańlatıw zárúr bolıp tabıladı. Bul máseleni sheshiw bolsa olardı orginal tilinde kórip shıǵıwdı talap etedi. “Alpamıs” dástanınıń nemis tiline awdarma jasalǵan ayırım variyantında sheginiwler nemis tili nizamlıqları tiykarında orginaldıń mánisi hám mazmunınǵana emes, bálki onıń epik usılın, obrazlar dizbegin hám emotsional kórinisin saqlaw imkaniyatın bergen. Awdarmashı K. Rayxl dástandaǵı epik sırtqı kórinislerdi uqıp penen nemis tiline awdarma jasawǵa erisken desek bórttirip aytılǵan gáp bolmaydı. Ózbek dástanların Batıs oqıwshılarına sol dárejede jetkizip bere alǵan dilmashtıń miynetleri maqullawǵa ılayıq bolıp tabıladı. Paydalanilǵan ádebiyatlar 1. Reichl K. Rawśan. Ein usbekisches mündliches Epos, - Wiesbaden. Verlag Otto Harrassovitz. 1985. 2. Reichl K. Alpomisch. Das usbekische Heldenepos. –Wiesbaden. Verlag Otto Harrassovitz. 2001. 3. Бахадырова C. Қарақалпақ дәстанларын дүньяа танытты. Газета «Еркин Қарақалпақстан». 29-май 2003 ж. 4. Қурбанбаев A. Германиялы алымқарақалпақ фольклорын изертлеўши (илимий очерк). Газета «Еркин Қарақалпақстан». 20-сентябрь 2001-ж. 5. Қурбанбаев A. Бизин Карл. «Еркин Қарақалпақстан» газетасы, 2-октябрь 1993-ж.