YANGI OʻZBEKISTONDA DINIY-HUQUQIY ISLOHOTLAR: VIJDON ERKINLIGI VA HUQUQIY TRANSFORMATSIYA

ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 690 YANGI OʻZBEKISTONDA DINIY-HUQUQIY ISLOHOTLAR: VIJDON ERKINLIGI VA HUQUQIY TRANSFORMATSIYA Mamatkulov Eldor Safarovich Falsafa kafedrasi katta o’qituvchisi Falsafa doktori PhD. Gʻafforova Mehruza Termiz davlat universiteti yuridik fakulteti Yurisprudensiya (faoliyat turlari bo`yicha) taʼlim yoʻnalishi 125-guruh talabasi. mehruzagappar[email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17727647 Annotatsiya. Mazkur maqolada Yangi O‘zbekiston sharoitida amalga oshirilayotgan diniy-huquqiy islohotlar, vijdon erkinligi tamoyillarining huquqiy asoslari hamda jamiyatdagi diniy transformatsiya jarayonlari tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalari O‘zbekistonda diniy siyosatning inson huquqlariga asoslangan yangi modelini shakllantirish yo‘lida muhim bosqich bo‘lganini ko‘rsatadi. Kalit so‘zlar: Yangi O‘zbekiston, vijdon erkinligi, diniy islohotlar, huquqiy transformatsiya, diniy siyosat, inson huquqlari, bag‘rikenglik, demokratik jamiyat. Kirish (Introduction). Abstract. This article analyzes the ongoing religious and legal reforms in New Uzbekistan, focusing on the legal foundations of freedom of conscience and the processes of religious transformation in society. The results indicate that Uzbekistan has entered a new stage in forming a human rights–based model of religious policy, fostering tolerance, social harmony, and spiritual renewal. Keywords: New Uzbekistan, freedom of conscience, religious reforms, legal transformation, religious policy, human rights, tolerance, democratic society. KIRISH Yangi Oʻzbekiston konsepsiyasi doirasida 2017-yildan boshlab boshlangan keng qamrovli siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy islohotlar tizimi jamiyatning diniy-huquqiy sohasini ham qamrab oldi. Ushbu sohadagi tub oʻzgarishlar fuqarolarning Konstitutsiyada kafolatlangan vijdon erkinligi huquqini xalqaro standartlarga mos ravishda taʼminlashga qaratilgan 1 . Avvalgi davrlarda diniy erkinliklar qat’iy nazorat ostida boʻlib, huquqiy tartibga solish koʻpincha cheklovchi xususiyatga ega edi. Tadqiqotning maqsadi — Yangi Oʻzbekistonda diniy sohada amalga oshirilgan asosiy huquqiy islohotlarni tahlil qilish, ularning mazmun-mohiyatini ochib berish va bu oʻzgarishlarning inson huquqlari boʻyicha xalqaro meʼyorlarga mosligini baholashdan iborat. Ilmiy faraz (gipoteza) — yangi qonunchilik diniy erkinliklarning kengayishiga va diniy tashkilotlar faoliyati uchun huquqiy toʻsiqlarning yengillashishiga olib kelgan. Metod (Methods) Maqolada ilmiy tadqiqot metodlarining quyidagi turlari qoʻllanildi: 11 .Mirziyoyev Sh. M. Yangi Oʻzbekiston taraqqiyot strategiyasi. Toshkent: Oʻzbekiston, 2022. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 691 Normativ-huquqiy tahlil: Yangi tahrirdagi Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, 2021-yil 5-iyuldagi "Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar toʻgʻrisida"gi Qonun 2 hamda Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining sohani tartibga soluvchi Farmonlari (masalan, PF6019) asosiy tahlil obyekti boʻldi 3 . Qiyosiy huquqiy tahlil: Amaldagi qonunchilik normalari xalqaro inson huquqlari hujjatlari (BMT va YXHT tavsiyalari) bilan qiyoslandi 4 . Tarixiy-huquqiy tahlil: Islohotdan oldingi (2017-yilgacha) va islohotdan keyingi davrning huquqiy amaliyoti farqlari oʻrganildi. Natijalar (Results) Oʻtkazilgan tahlillar natijasida islohotlarning diniy-huquqiy sohadagi quyidagi asosiy natijalari qayd etildi: Diniy Tashkilotlarni Roʻyxatdan Oʻtkazishning Soddalashuvi: Yangi qonunda diniy tashkilot tuzish uchun talab qilinadigan taʼsischilar soni avvalgi 100 kishidan 50 kishiga qadar kamaytirildi 5 . Roʻyxatdan oʻtkazish muddati uch oydan bir oygacha qisqartirildi. Vijdon Erkinligining Kengaytirilishi: Fuqarolarning jamoat joylarida ibodat liboslarida yurishlarini taqiqlovchi normalar qonunchilikdan olib tashlandi. Bu fuqarolarning oʻz eʼtiqodini ochiq ifoda etish huquqini kengaytirdi 6 . Farzandlarga diniy taʼlim berish boʻyicha huquqiy aniqlik kiritildi, bu oila doirasida diniy taʼlimga boʻlgan huquqni mustahkamladi 7 . Hukumatning Diniy Bagʻrikenglik Siyosati: "Qora roʻyxat"larning bekor qilinishi hamda ekstremistik guruhlar taʼsiriga tushib qolgan shaxslarning ijtimoiy reabilitatsiyasi amalga oshirildi. 2023-yilgi Konstitutsiyada yer, yer osti boyliklari umummilliy boylik deb eʼlon qilinishi bilan bir qatorda 8 , vijdon erkinligiga oid normalarning huquqiy kuchi yanada oshirildi. Muhokama Yangi qonun va islohotlar diniy huquqiy sohani tartibga solishda nazoratdan ishonchga asoslangan hamkorlikka oʻtish strategiyasini aks ettiradi. Taʼsischilar sonining kamaytirilishi va roʻyxatdan oʻtkazish muddatining qisqarishi xalqaro tashkilotlar (masalan, YXHT va AQSh Xalqaro Diniy Erkinlik Komissiyasi)ning uzoq yillik tavsiyalariga javob boʻldi. Bu, shubhasiz, Oʻzbekistonning demokratik tamoyillarga sodiqligini koʻrsatadi. 2 Oʻzbekiston Respublikasining Qonuni. "Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar toʻgʻrisida" (Yangi tahrirda). 2021yil 5-iyul. 3 .Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni (PF-6019-son). "Diniy-maʼrifiy soha faoliyatini takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida." 2020-yil 4-iyul. 4 BXHT (BMT Inson Huquqlari Qoʻmitasi) va YXHT/DIMK tavsiyalari. Oʻzbekistonda diniy erkinlikni taʼminlashga oid xalqaro xujjatlar. 5 Oʻzbekiston Respublikasining Qonuni. "Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar toʻgʻrisida" (Yangi tahrirda). 2021yil 5-iyul. 6 .Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni (PF-6019-son). "Diniy-maʼrifiy soha faoliyatini takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida." 2020-yil 4-iyul. 7 .Oʻzbekiston Respublikasining Qonuni. "Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar toʻgʻrisida" (Yangi tahrirda). 2021yil 5-iyul. 8 Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. (Yangi tahrirda). Toshkent, 2023. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 692 Shu bilan birga, muhokama qilinishi lozim boʻlgan jihatlar saqlanib qolmoqda: Missionerlik faoliyatiga oid cheklovlar: Qonunda prozelitizm va missionerlik taqiqlanishi 9 diniy ozchiliklarning faoliyat erkinligini xalqaro huquqiy meʼyorlarga toʻliq moslashtirish borasida hali ham ehtiyotkorona yondashuv mavjudligini koʻrsatadi. Bu, Konstitutsiyaviy vijdon erkinligi doirasida muvozanatni saqlash talabini qoʻyadi. Roʻyxatdan oʻtishning amaliy murakkabliklari: Kichik diniy jamoalar uchun 50 kishilik talabni bajarish va doimiy huquqiy manzilda joylashish kabi amaliy talablar baʼzan qiyinchilik tugʻdirishi mumkin. Xulosa Yangi Oʻzbekistonda amalga oshirilgan diniy-huquqiy islohotlar vijdon erkinligi kafolatlarini kuchaytirish va diniy bagʻrikenglikni huquqiy jihatdan mustahkamlash borasida sezilarli yutuqlarga erishilganini isbotladi. Asosiy huquqiy transformatsiya "Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar toʻgʻrisida"gi Qonunning yangi tahririda oʻz ifodasini topdi. Kelgusida, huquqiy normalarni amaliyotga toʻliq tatbiq etish, roʻyxatdan oʻtkazish talablarini yanada liberallashtirish va xalqaro hamjamiyat talablarini inobatga olgan holda missionerlik va prozelitizmga oid cheklovlarni tahlil qilish asosiy ustuvor vazifalar boʻlib qoladi. Foydalanilgan Adabiyotlar 1. Mirziyoyev Sh. M. Yangi Oʻzbekiston taraqqiyot strategiyasi. Toshkent: Oʻzbekiston, 2022. 2. Oʻzbekiston Respublikasining Qonuni. "Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar toʻgʻrisida" (Yangi tahrirda). 2021-yil 5-iyul. 3. BXHT (BMT Inson Huquqlari Qoʻmitasi) va YXHT/DIMK tavsiyalari. Oʻzbekistonda diniy erkinlikni taʼminlashga oid xalqaro xujjatlar. 4. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni (PF-6019-son). "Diniy-maʼrifiy soha faoliyatini takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida." 2020-yil 4-iyul. 5. Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. (Yangi tahrirda). Toshkent, 2023. 6. Qodirov R. X. Diniy huquq va davlat: Oʻzbekiston tajribasi. Monografiya. Toshkent: Adolat, 2023. 9 Oʻzbekiston Respublikasining Qonuni. "Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar toʻgʻrisida" (Yangi tahrirda). 2021yil 5-iyul.