AFG'ON TURKMANLARI, HAZORALAR VA BOSHQA ETNIK GURUHLARNING KELIB CHIQISH TARIXI

68 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc AFG‘ON TURKMANLARI, HAZORALAR VA BOSHQA ETNIK GURUHLARNING KELIB CHIQISH TARIXI Nodirbek Xo'jamurodov Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Tarix va falsafa kafedrasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17731574 Annotatsiya: Ushbu maqolada Afg‘oniston hududida yashovchi turkmanlar, hazoralar va boshqa etnik guruhlarning kelib chiqish tarixi, ularning shakllanish bosqichlari hamda madaniy va ijtimoiy hayotdagi o‘rni tahlil qilinadi. Shuningdek, Afg‘onistonning etnik siyosati, millatlararo munosabatlar, til va madaniyat sohasidagi o‘zgarishlar ham yoritilgan. Tadqiqot natijalari Afg‘onistonning ko‘p millatli jamiyat sifatidagi tarixiy rivojlanishini yanada chuqurroq anglashga xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: Afg‘oniston, turkmanlar, hazoralar, etnik guruhlar, kelib chiqish tarixi, millatlararo munosabatlar, madaniyat, til siyosati, ijtimoiy hayot. ИСТОРИЯ ПРОИСХОЖДЕНИЯ ТУРКМЕНОВ, ХАЗАРЕЙЦЕВ И ДРУГИХ ЭТНИЧЕСКИХ ГРУПП АФГАНИСТАНА Аннотация: В статье рассматривается история происхождения туркменов, хазарейцев и других этнических групп, проживающих на территории Афганистана. Анализируются этапы их формирования, роль в культурной и общественной жизни страны. Также освещаются вопросы этнической политики Афганистана, межнациональных отношений, а также языковых и культурных изменений. Результаты исследования способствуют более глубокому пониманию исторического развития Афганистана как многонационального общества. Ключевые слова: Афганистан, туркмены, хазарейцы, этнические группы, происхождение, межнациональные отношения, культура, языковая политика, общественная жизнь. THE HISTORICAL ORIGINS OF TURKMENS, HAZARAS, AND OTHER ETHNIC GROUPS OF AFGHANISTAN Abstract: This article explores the historical origins of Turkmens, Hazaras, and other ethnic groups living in Afghanistan. It analyzes the stages of their formation and their roles in the cultural and social life of the country. The paper also discusses Afghanistan’s ethnic policy, interethnic relations, and linguistic and cultural transformations. The research contributes to a deeper understanding of Afghanistan’s development as a multi-ethnic society. Keywords: Afghanistan, Turkmens, Hazaras, ethnic groups, historical origins, interethnic relations, culture, language policy, social life. Kirish. Afg‘oniston — Markaziy va Janubiy Osiyo o‘rtasida joylashgan, tarix davomida ko‘plab sivilizatsiyalar chorrahasi bo‘lgan mamlakatdir. Uning geografik o‘rni sababli qadimdan turli elatlar, qabilalar va etnik guruhlar bu yerda yashab, o‘z madaniyati, tili va urf-odatlarini olib kirgan. Bugungi kunda Afg‘oniston ko‘p millatli davlat bo‘lib, unda pushtunlar, tojiklar, hazoralar, o‘zbeklar, turkmanlar, balujlar, aymaq, nuristoniylar va boshqa ko‘plab xalqlar yashaydi. Bu maqolada asosan turkmanlar, hazoralar va boshqa ayrim etnik guruhlarning kelib chiqish tarixi hamda ularning Afg‘oniston jamiyatidagi o‘rni yoritiladi. Afg‘on turkmanlarining kelib chiqishi. Afg‘oniston turkmanlari asosan mamlakatning shimoliy hududlarida — Jowzjon, Faryob, Balkh, Bag‘lon, Saripul, va Badg‘is viloyatlarida yashaydi. Ular qadimdan bu hududlarda ko‘chmanchi turmush tarzida yashagan turkiy qabilalarning avlodlaridir. Turkmanlarning kelib chiqish tarixi miloddan avvalgi davrlarga borib taqaladi. Ular O‘rta Osiyo dashtlarida yashagan qadimgi turkiy xalqlarning davomchisi bo‘lib, O‘g‘uz urug‘laridan tarqalgan. Tarixiy manbalarda turkmanlar dastlab X asrda hozirgi Turkmaniston va Xorazm hududlarida 69 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc yashaganliklari qayd etiladi. Keyinchalik mo‘g‘ullar istilosi (XIII asr) davrida ko‘plab turkmanlar janubga — Afg‘oniston hududlariga ko‘chib o‘tganlar. XIX asr oxiri va XX asr boshlarida esa Rossiya imperiyasining Markaziy Osiyodagi bosqinlari natijasida ko‘plab turkman oilalari Afg‘onistonning shimoliy viloyatlariga ko‘chishga majbur bo‘ldi. Shundan so‘ng Afg‘oniston turkmanlari mahalliy xalqlar bilan qo‘shilib, ammo o‘z tili va madaniyatini saqlab qolishga muvaffaq bo‘ldi. Bugungi kunda Afg‘on turkmanlari o‘ziga xos madaniyat, kiyim-kechak, me’morchilik va xalq hunarmandchiligi bilan ajralib turadi. Ayniqsa, ular to‘qimachilikda mashhur bo‘lib, turkman gilamlari Afg‘oniston iqtisodiyotida muhim o‘rin tutadi. Hazoralar: kelib chiqishi va tarixiy shakllanishi. Hazoralar — Afg‘onistonning markaziy qismida, asosan Bamiyon, Daykundi, G‘azni, Uruzgon, Vardak va Kobul viloyatlarida yashaydigan xalqdir. Ularning kelib chiqishi haqida turli tarixiy fikrlar mavjud. Eng mashhur nazariyalardan biri shuki, hazoralar mo‘g‘ullar istilosi davrida (XIII asrda) Afg‘onistonda qolib ketgan mo‘g‘ul askarlari va mahalliy aholining aralashuvidan shakllangan. So‘z “hazora” forscha “ming” ma’nosini bildiradi. Bu atama ilk bor mo‘g‘ullar tomonidan 1000 kishilik harbiy bo‘linmalar (mingliklar)ni ifodalash uchun ishlatilgan. Shu sababli “hazora” so‘zi ularning ajdodlari mo‘g‘ul qo‘shinlaridagi minglik tizim bilan bog‘liq ekanligini anglatadi. Hazoralar turkiy va mo‘g‘ul elatlari bilan yaqinlikka ega bo‘lib, ularning yuz tuzilishi, tili va madaniyatida ham bu izlar yaqqol seziladi. Ular asosan hazoriy yoki dari tilining o‘ziga xos shevasida so‘zlashadi. Diniy jihatdan esa ko‘pchilik hazoralar shia mazhabining isnoashariya yo‘nalishiga mansub bo‘lib, bu ularni asosan sunniy bo‘lgan boshqa afg‘on xalqlaridan ajratib turadi. Hazoralar tarix davomida ko‘p marta tazyiqqa uchragan. XIX asr oxirida Afg‘on amiri Abdurahmonxon ularni isyonkor deb hisoblab, ularning yurtlariga qarshi qattiq harbiy yurishlar uyushtirgan. Natijada ko‘plab hazoralar Afg‘onistonning markaziy hududlaridan Eron, Pokiston va boshqa davlatlarga ko‘chib ketgan. Bugungi kunda hazoralar Afg‘oniston jamiyatida muhim o‘rin egallaydi. Ular orasidan ko‘plab ziyolilar, siyosatchilar, yozuvchilar va san’atkorlar yetishib chiqqan. So‘nggi o‘n yilliklarda hazora jamiyati madaniy tiklanish davrini boshdan kechirmoqda. Boshqa etnik guruhlarning shakllanishi. Afg‘oniston etnik jihatdan nihoyatda murakkab mozaikaga ega. Pushtunlar va tojiklardan tashqari, mamlakatda o‘zbeklar, aymaqlar, balujlar, nuristoniylar, pashaylar, qirg‘izlar, qozoqlar, arablar va hatto hind kelib chiqishli jamoalar ham yashaydi. Masalan, aymaqlar — asosan g‘arbiy Afg‘onistonda yashovchi forsiyzabon xalq bo‘lib, ularning kelib chiqishi tojik va turkiy urug‘larning aralashuvidan hosil bo‘lgan. Balujlar esa janubig‘arbiy Afg‘oniston, Eron va Pokistonning chegaraviy hududlarida yashaydilar; ular qadimiy Balujiston madaniyatining davomchilari hisoblanadi. Nuristoniylar (sobiq kavorlar) esa Afg‘onistonning tog‘li shimoli-sharqiy qismida yashovchi, qadimda islomni qabul qilmagan yagona afg‘on xalqlaridan biri edi. XIX asr oxirida ularning yurtiga amir Abdurahmonxon yurish qilib, ularni islom diniga kiritgan. Shuningdek, Afg‘onistonda tarix davomida ko‘chmanchi turkiy xalqlar — qipchoqlar, qo‘ng‘irotlar, naymanlar, barloslar va boshqalar ham muhim iz qoldirgan. Ularning ayrim avlodlari hozirgacha o‘z milliy xususiyatlarini saqlab qolgan holda, turli viloyatlarda yashab kelmoqda. Afg‘onistonda etnik siyosat va millatlararo munosabatlar. Afg‘oniston tarixida etnik masalalar har doim siyosiy va ijtimoiy hayotning markazida bo‘lgan. Mamlakatda yashovchi turli elatlar ko‘p asrlar davomida bir hududda yashab kelgan bo‘lsa-da, ularning o‘zaro munosabatlari har doim ham barqaror bo‘lmagan. Tarixiy jihatdan pushtunlar siyosiy hokimiyatni asosan o‘z qo‘llarida tutib kelgan. Shu bois, boshqa etnik guruhlar — tojiklar, hazoralar, o‘zbeklar va turkmanlar siyosiy jarayonlarda cheklangan ishtirok etgan. 70 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Afg‘oniston amirlari tomonidan yuritilgan siyosat milliy birlikni ta’minlashga qaratilgan bo‘lsa-da, aslida ko‘plab xalqlarni assimilyatsiya qilish, ularning til va madaniyatini cheklash yo‘nalishida bo‘lgan. Masalan, amir Abdurahmonxon davrida hazoralar va boshqa shia jamoalariga nisbatan qattiq tazyiq o‘tkazilgan, ularning yer va mol-mulklari tortib olingan, ko‘pchiligi majburiy ravishda ko‘chirilgan. XX asrning ikkinchi yarmida, xususan, Zohirshoh davrida etnik tenglik masalasi asta-sekinlik bilan muhokama qilina boshladi. Shunga qaramay, pushtun tili (pashto) davlat tili sifatida ustun mavqega ega bo‘ldi. Keyinchalik dari (forscha) tili ham rasmiy maqom oldi, bu esa tojiklar va boshqa forsiyzabon xalqlar uchun muhim o‘zgarish edi. Sovetlar davrida (1979–1989) esa turli etnik guruhlar siyosiy hayotga faolroq jalb etila boshladi. Ayniqsa, Afg‘oniston shimolida yashovchi o‘zbek, turkman va tojik aholi orasidan ko‘plab harbiy qo‘mondonlar paydo bo‘ldi. Mazkur davr millatlararo muvozanatning nisbatan saqlangan davrlaridan biri sifatida tilga olinadi. Ammo keyingi fuqarolar urushi yillari (1990-yillar) etnik tarqoqlikni kuchaytirdi. Har bir milliy guruh o‘z siyosiy va harbiy kuchlarini yaratishga majbur bo‘ldi. Bu holat bugungi kungacha Afg‘oniston siyosiy tizimida muhim ta’sir ko‘rsatib kelmoqda. Til va madaniyat siyosati. Afg‘onistonda til masalasi etnik muammolar bilan chambarchas bog‘liq. Hozirgi kunda mamlakatda ikki rasmiy til mavjud: pushtu va dari (forscha). Biroq amalda bu tillarning ta’sir doirasi har xil. Shimoliy viloyatlarda o‘zbek va turkman tillarida so‘zlashuvchi aholi juda ko‘p, biroq bu tillar rasmiy maqomga ega emas. So‘nggi yillarda ayrim viloyatlarda o‘zbek va turkman tillarida ta’lim beruvchi maktablar tashkil etilgan. Bu, asosan, Afg‘onistonning demokratik konstitutsiyasi (2004-yil) asosida amalga oshirilgan islohotlar natijasidir. Konstitutsiyaga ko‘ra, mamlakatning ayrim mintaqalarida aholi ko‘pchiligi so‘zlashadigan til mahalliy rasmiy til sifatida tan olinishi mumkin. Shu sababli, Faryob va Jowzjon viloyatlarida o‘zbek, turkman tillarida darsliklar va matbuot nashrlari paydo bo‘lgan. Madaniyat jihatidan esa har bir etnik guruh o‘z urf-odat, kiyim-kechak, musiqa va xalq og‘zaki ijodini saqlab kelmoqda. Masalan, turkmanlarning gilam to‘qish san’ati, hazoralar o‘ziga xos miniatyura va sopol ishlari bilan mashhur. Tashqi ko‘rinish, ovqatlanish madaniyati, xalq bayramlari ham Afg‘onistonning madaniy boyligiga aylangan. Biroq siyosiy beqarorlik, iqtisodiy qiyinchiliklar va migratsiya jarayonlari natijasida ko‘plab etnik guruhlar o‘z madaniy merosini saqlashda muammolarga duch kelmoqda. Ayniqsa, yosh avlod orasida milliy identifikatsiya (o‘zligini anglash) masalasi zaiflashayotganini kuzatish mumkin. Hozirgi davrda etnik muvozanat va ijtimoiy holat. Bugungi Afg‘oniston millatlararo muvozanat masalasida hanuz murakkab vaziyatda. So‘nggi o‘n yilliklarda turli siyosiy kuchlar hokimiyat uchun kurashar ekan, har bir etnik guruh o‘z manfaatlarini himoya qilishga harakat qilmoqda. Bu jarayon, bir tomondan, mamlakatda etnik o‘zini anglash darajasini oshirgan bo‘lsa, ikkinchi tomondan, millatlararo ishonchni susaytirgan. Hazoralar o‘z siyosiy partiyalari va harbiy guruhlarini yaratgan, ular asosan markaziy hududlarda faoliyat yuritadi. Turkmanlar esa ko‘proq tinch yo‘l bilan o‘z madaniy va iqtisodiy manfaatlarini himoya qilish tarafdorlari. O‘zbeklar, ayniqsa, general Abdul Rashid Dostum rahbarligidagi harakatlar orqali Afg‘on siyosatida muhim o‘rin egallagan. 2021-yilda hokimiyatga “Tolibon” harakatining qayta kelishi bilan, etnik masalalar yana keskinlashdi. Tolibon asosan pushtunlardan iborat bo‘lgani sababli, boshqa etnik guruhlar, xususan, hazoralar va turkmanlar siyosiy jihatdan chetga surilmoqda. Ayrim manbalarga ko‘ra, hozirda hazoralarga nisbatan diniy va etnik asosdagi bosimlar davom etmoqda. Shunga qaramay, Afg‘oniston 71 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc xalqlari o‘rtasida tinchlik va totuvlik g‘oyasi tobora kuchayib bormoqda. Xalqning aksariyati milliy birlikni tiklash, farovonlikni ta’minlash va etnik tenglikni mustahkamlash tarafdori. Xalqaro tashkilotlar ham Afg‘onistonning ko‘p millatli jamiyat sifatidagi xususiyatini saqlash, barcha guruhlarga teng imkoniyat yaratish yo‘lida turli dasturlarni amalga oshirmoqda. Xulosa Afg‘onistonning etnik tarkibi uning tarixiy boyligi va murakkabligining asosiy belgilaridan biridir. Turkmanlar, hazoralar, o‘zbeklar, tojiklar, aymaqlar, balujlar, nuristoniylar va boshqa ko‘plab elatlar bu yurtda asrlar davomida birgalikda yashab, o‘zaro madaniy ta’sirda bo‘lgan. Ularning kelib chiqish tarixi nafaqat etnik, balki diniy, siyosiy va madaniy jihatdan ham Afg‘oniston tarixini boyitgan. Bugungi kunda bu xalqlar o‘rtasida tinchlik, hurmat va o‘zaro tushunish muhitini saqlash mamlakat barqarorligi uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega. Afg‘onistonning kelajagi, avvalo, uning turli millat vakillari o‘rtasidagi totuvlik, madaniy hurmat va tenglik tamoyillariga tayanadi. References: 1. Ahmad, K. (2019). Ethnic Groups of Afghanistan: History, Culture and Identity. Kabul University Press, Kabul. 2. Barfield, T. (2010). Afghanistan: A Cultural and Political History. Princeton University Press, USA. 3. Dupree, L. (1980). Afghanistan. Princeton University Press, Princeton. 4. Noelle-Karimi, C. (2006). The Pearl in Its Midst: Herat and the Mapping of Khurasan. Austrian Academy of Sciences Press, Vienna. 5. Hazarajat Studies Center. (2017). Historical Roots of the Hazara People. Kabul. 6. Gulmurodov, Sh. (2021). “Afg‘onistonning etnik tarkibi va siyosiy jarayonlarda millatlararo munosabatlar roli.” — Markaziy Osiyo tadqiqotlari jurnali, №3, 45–52-betlar. 7. Mirsaidov, A. (2018). Afg‘oniston tarixi va zamonaviy siyosiy jarayonlar. Toshkent: Fan nashriyoti. 8. Roy, O. (1989). Islam and Resistance in Afghanistan. Cambridge University Press. 9. Reshtia, M. (1990). The Turkmens of Afghanistan: Historical Background and Cultural Heritage. University of Peshawar, Pakistan. 10. Encyclopaedia Iranica (2020). “Hazāra.” — Online edition: https://iranicaonline.org 11. Boboyorov, X. (2015). “Afg‘on turkmanlari madaniy merosi va xalq hunarmandchiligi.” — Sharq madaniyati jurnali, №2, 67–75-betlar. 12. Rubin, B. R. (2002). The Fragmentation of Afghanistan: State Formation and Collapse in the International System. Yale University Press. 13. Yoqubov, R. (2019). Markaziy Osiyo xalqlari va Afg‘oniston tarixiy aloqalari. Samarqand: SamDU nashriyoti. 14. Human Rights Watch (2022). Afghanistan’s Ethnic Minorities and Human Rights Violations Report. New York. 15. O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Tarix instituti (2020). Afg‘oniston tarixi bo‘yicha tadqiqotlar to‘plami. Toshkent: Fan.