FANO FILLOH VA BAQO BILLOH TUSHUNCHALARINING FALSAFIY-ONTOLOGIK TAHLILI: TASAVVUFDA INSONNING ILOHIY BIRLASHUV JARAYONI

76 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc FANO FILLOH VA BAQO BILLOH TUSHUNCHALARINING FALSAFIYONTOLOGIK TAHLILI: TASAVVUFDA INSONNING ILOHIY BIRLASHUV JARAYONI Samatov Jonmurod Ibrogimovich Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti katta o‘qituvchisi Email: [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17731619 Annotatsiya: Ushbu maqolada tasavvuf falsafasining markaziy tushunchalaridan biri bo‘lgan fano filloh va baqo billoh kategoriyalari gnoseologik va ontologik yondashuvlar asosida tahlil qilinadi. Tadqiqot Rumiy, Ibn Arabiy va Naqshbandiya tariqatining ushbu tushunchalarga bergan talqinlari asosida olib boriladi. Maqolada insonning ilohiy haqiqatni idrok etish jarayoni (gnoseologiya) bilan Alloh bilan ontologik birlashuv holati (ontologiya) o‘rtasidagi o‘zaro munosabat keng yoritiladi. Fano — insonning nafsiy mavjudot sifatida “yo‘q bo‘lishi”, Baqo esa — ilohiylikda “qolish” sifatida izohlanib, ularning muhaddis, mutasavvif va falsafiy manbalardagi turlari, bosqichlari hamda metafizik mazmuni solishtirma tahlil qilinadi. Rumiyda fano ilohiy muhabbat orqali ro‘yob topishi, Ibn Arabiyda esa vahdat ul-vujud ta’limoti asosidagi ontologik yuksalish sifatida talqin qilinishi maqolada alohida ko‘rsatib beriladi. Naqshbandiyadagi “xalvat dar anjuman”, “nazar bar qadam” kabi amaliy-metodik yo‘nalishlar fano-baqo jarayonining ruhiy-amaliy bosqichlari sifatida tahlil qilinadi. Natijada maqola tasavvuf falsafasining inson va Haq o‘rtasidagi birlik masalasining chuqur gnoseologik hamda ontologik talqinini ilmiy asosda yoritadi. Kalit so‘zlar: fano filloh, baqo billoh, Rumiy, Ibn Arabiy, Naqshbandiya, gnoseologiya, ontologiya, tasavvuf falsafasi, vahdat ul-vujud, ilohiy birlik. Abstract; This article provides a philosophical, gnoseological, and ontological analysis of the central Sufi concepts fana fi Allah and baqa bi Allah. The study draws on the interpretations of Jalal al-Din Rumi, Ibn Arabi, and the Naqshbandi tradition to examine the spiritual transformation through which the human self dissolves in the Divine (fana) and subsists through Divine reality (baqa). The article explores the epistemological dimension of knowing God through inner purification and spiritual unveiling, as well as the ontological unity between the human being and the Absolute as articulated in classical Sufi metaphysics. Rumi’s view of fana through Divine Love, Ibn Arabi’s metaphysical framework of the Unity of Being, and Naqshbandi principles such as khalwat dar anjuman (“solitude in the crowd”) and nazar bar qadam are analyzed comparatively. The article demonstrates how Sufi thought constructs a sophisticated model of spiritual ascent, where gnoseology and ontology merge in the human journey toward Divine union. Keywords: fana fi Allah, baqa bi Allah, Rumi, Ibn Arabi, Naqshbandi order, gnoseology, ontology, Sufi philosophy, Unity of Being, spiritual union. Аннотация: В данной статье осуществлён философский, гносеологический и онтологический анализ центральных категорий суфийской мысли — фано филлах и бакоо биллах. Исследование основывается на трактовках Джалолиддина Руми, Ибн Араби и накшбандийского тариката, выявляя специфику духовного пути, в котором человеческое «я» исчезает в Божественном (фано) и пребывает в Нем (бакоо). В статье раскрываются гносеологические аспекты познания Бога через внутреннее очищение, а также онтологическое единение человека с Абсолютом, характерное для классической суфийской метафизики. Показано, что у Руми фано реализуется через Божественную любовь, у Ибн Араби — через его учение о «Единстве бытия», а в накшбандийской традиции — через практические принципы «халват дар анджуман» и «назар бар кадам». В результате исследование демонстрирует, как суфийская философия формирует цельную модель духовного 77 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc восхождения, в которой гносеология и онтология объединяются в процессе Божественного единения. Ключевые слова: фано филлах, бакоо биллах, Руми, Ибн Араби, накшбандийский тарикат, гносеология, онтология, суфийская философия, Единство бытия, духовное единение. KIRISH: Tasavvuf falsafasi insonning ruhiy kamoloti, ilohiy haqiqatga yetishish yo‘li va mavjudotning asl mohiyatini anglashga doir eng yuksak falsafiy-mistik maktablardan biridir. Tasavvufda insonning ruhiy sayri – “sayr ilalloh”, “sayr filloh”, “sayr billoh” kabi marotiblar orqali izohlanadi. Bu jarayonning markazida ikki yuksak tushuncha turadi: fano filloh (Allohda yo‘q bo‘lish) va baqo billoh (Alloh bilan boqiy bo‘lish). Ushbu kategoriyalar nafaqat diniy-amaliy, balki chuqur falsafiy-ontologik va gnoseologik mazmunga ega bo‘lib, tasavvuf tafakkurining eng muhim metafizik poydevorini tashkil etadi. Tasavvufning yuksak cho‘qqilarini barpo etgan mutasavviflar — Jaloliddin Rumiy, Muhyiddin Ibn Arabiy, Bahovuddin Naqshband boshchiligidagi Naqshbandiya tariqati — fano va baqoning mohiyatiga o‘ziga xos va chuqur talqinlar berishgan. Rumiy uchun fano muhabbatning oliy darajasi sifatida ko‘rilsa, Ibn Arabiy uchun u mavjudotning asl ontologik birligiga qaytish jarayonidir. Naqshbandiya esa bu jarayonni amaliy jihatdan tartibga soluvchi metodlar majmuasini shakllantirgan. Mazkur maqola ana shu falsafiy tushunchalarning ontologik (borliq haqidagi tushuncha), gnoseologik (bilish nazariyasi) va tasavvufiy-amaliy jihatlarini yoritadi. Shuningdek, arab, fors va ingliz manbalari asosida Rumiy, Ibn Arabiy va Naqshbandiya tariqatidagi talqinlar solishtirilib, fanobaqoning umumtasavvufiy modelga aylanish jarayoni ilmiy tahlil qilinadi. I. FANO FILLOH VA BAQO BILLOH TUSHUNCHALARINING ILMIY-FAZOFIY MANBALARI 1. Fano tushunchasining semantik ildizlari. Asosiy tushuncha: “Fano filloh” va “Baqo billoh” Bu ikki ibora so‘fiylik (tasavvuf) yo‘lida ruhiy yuksalishning eng oliy bosqichlarini ifodalaydi. Ular insonning Alloh bilan bo‘lgan ontologik (borliq) va ruhiy birlashuv holatini bildiradi. Fano filloh ( ءانف يف هالل ) – “Allohda yo‘q bo‘lish” Ma’nosi: “Fano” arabcha “yo‘q bo‘lish”, “yo‘qolish”, “yo‘qotish” degani. “Filloh” – “Allohda”, “Alloh orqali” degani. Ya’ni, “Fano filloh” – bu insonning o‘z “men”ligini, nafsini, istak va g‘ururini Allohning huzurida yo‘q qilishi, o‘z mavjudligini faqat Allohning mavjudligi bilan bog‘lab ko‘rishidir. Bu bosqichda so‘fiy: o‘zini yo‘q deb biladi, faqat Allohni bor deb tan oladi, O‘z “ego”si (nafsi ammora) butunlay eriydi. “Fano” so‘zi arab tilida “yo‘q bo‘lish”, “mavjudlikdan ketish”, “foniylik”, “o‘tkinchi” ma’nolarini anglatadi. Tasavvufda bu tushuncha ruhning nafsiy chegaralardan ozod bo‘lishi, “menlik”ning (ana) barham topishi, insonning o‘zini alohida mavjudot sifatida idrok qilishdan voz kechishi degan ma’nolarga ega. Fano tushunchasining lug‘aviy va falsafiy ma’nosi “Fano” lug‘atda “yo‘q bo‘lish”, “halok bo‘lish”, “barham topish” ma’nolarini bildiradi. Qur’oniy ma’noda esa bu so‘z inson va barcha mavjudotning o‘tkinchiligini anglatadi: “Hamma narsa halok bo‘lur, faqat Uning zoti mustasno.” (Qasas, 88) Bu oyat tasavvufda shunday talqin qilinadi: haqiqiy mavjudlik faqat Allohga xos, qolgan barcha narsa — xayol, soyadir. Shu bois “fano” — bu insonning xayoliy borlig‘idan voz kechib, haqiqiy mavjudlikni idrok etishidir. So‘fiylikda “fano” ikki darajada tushuniladi: 78 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Axloqiy fano — bu nafsni tarbiya qilish, g‘urur va shahvatni yo‘qotish bosqichi; Ontologik fano — bu “men”ning o‘z mavjudligini Allohning mavjudligi oldida yo‘q deb bilish darajasi. Imom G‘azzoliy “Ihyo ulum ad-din” asarida shunday deydi: “Fano — bu inson o‘zini ko‘rmay, faqat Haqni ko‘rgan holatdir. U o‘z irodasidan voz kechadi, faqat Alloh irodasi qoladi.” [2] Fano filloh — “Allohda yo‘q bo‘lish” jarayoni. “Fano filloh” — bu so‘fiy uchun oddiy “yo‘q bo‘lish” emas, balki haqiqiy mavjudlikni topish uchun o‘zini yo‘qotishdir. Bu jarayon uch bosqichli ruhiy o‘zgarish orqali kechadi: Bosqich Tavsif Ma’nosi. Fano an-nafs Nafsni yo‘qotish O‘z “men”ligini, istak va shahvatni yo‘q qilish. Fano an-il-fanoFano holatining o‘zini yo‘q qilish“ Men yo‘q bo‘ldim” degan fikrning ham yo‘q bo‘lishi. Fano filloh Allohda yo‘q bo‘lish Allohning mavjudligida o‘zini butunlay eritish Bu jarayon “yo‘q bo‘lish orqali mavjud bo‘lish” paradoksiga asoslanadi — ya’ni inson o‘z mavjudligini inkor etgan sari haqiqiy mavjudlik (Alloh) bilan uyg‘unlashadi. Fano va Vahdat al-vujud o‘rtasidagi aloqa. Tasavvuf falsafasining eng markaziy nazariyasi — Ibn Arabiy ta’limotidagi “Vahdat al-vujud” (borliqning yagonaligi) g‘oyasidir. Uning nazarida: “Mavjudot ko‘p ko‘rinsa-da, aslida yagona Haqiqat — Allohning o‘zi. Barcha narsa Uning tajallisi (zohir bo‘lishi)dir.” [3] Shunday ekan, insonning “fano” holatiga kirishi — bu uning zohiriy borlig‘ining yo‘q bo‘lishi, ya’ni tajalliy manbaga qaytishidir. Ibn Arabiy uchun “fano” — ko‘plikdan yagonalikka qaytish, “Baqo” esa shu yagonalikda barqaror yashashdir. Falsafiy jihatdan bu holat ontologik negatsiya — o‘z mavjudligini rad etish orqali haqiqiy mavjudlikni tasdiqlashdir. Rumiy va ishq falsafasi nuqtayi nazaridan Fano Jaloliddin Rumiy “Masnaviy”da “fano”ni ishqning eng oliy darajasi sifatida sharhlaydi. Uning fikricha, inson ishq bilan kuyar, so‘ng o‘zini unuta di: “Yo‘q bo‘l, toki yo‘q bo‘lmagan seni mavjud qilsin.” Bu yerda “yo‘q bo‘l” — o‘z “men”ingni yo‘q qil, “yo‘q bo‘lmagan” esa — Allohdir. Rumiyningcha, haqiqiy ishq — bu insonni o‘zidan xoli qilib, Haqqa aylantiruvchi kuchdir. Demak, Rumiyda “fano” — ishq orqali yo‘q bo‘lish, “baqo” esa ishq orqali abadiylikka kirishdir. Navoiyda “fano” ramzi: Alisher Navoiy “Lison ut-Tayr”da “fano” tushunchasini qushlarning Haqqa sayri orqali ifodalaydi. Qushlarning podshosi Simurg‘ga yetishish yo‘lida ular birin-ketin yo‘q bo‘ladi — bu “fano” jarayonidir. Oxirida ular Simurg‘ni topganda, o‘zlarini Simurg‘ deb biladi, ya’ni: “Biz yo‘q edik, U bor edi; endi yo‘qligimizda Uning borligi zohir bo‘ldi.” [5] Bu holat tasavvufdagi o‘zlikdan voz kechishning estetik talqini bo‘lib, Navoiy fano orqali insonni “zohiriy mavjudlikdan batiniy haqiqat”ga olib chiqadi. Fano holatining gnoseologik tahlili Bilish nazariyasida “fano” — bu biluvchi subyektning o‘zligini yo‘qotib, bilinayotgan ob’yekt (Alloh) bilan birlashishidir. Ya’ni, bilish subyekti va obyekti o‘rtasidagi farq yo‘qoladi. So‘fiylikda bu “ittihod al-aqil va-l-ma‘qul” — ya’ni “biluvchi va bilinuvchi birlashuvi” sifatida talqin qilinadi. Inson bu holatda Allohni tashqi predmet sifatida emas, ichki tajriba sifatida idrok etadi. Bu, G‘azzoliy ta’biri bilan aytganda, “ma’rifat al-huzuriyya” — ya’ni Allohni bevosita huzuriy idrok etish darajasidir. [6] 7. Fano fillohning Qur’oniy asoslari 79 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc “Fano” holati Qur’on oyatlarida ishora tarzida ko‘p bor uchraydi. M asalan: “U sizlarni o‘ldiradi, so‘ng tiriltiradi.” (Baqa ra, 28) Bu oyat so‘fiylar nazarida ruhiy o‘lim va ma’naviy tirilish jarayonini bildiradi. Fano — “ruhiy o‘lim”, Baqo — “ma’naviy tirilish”. Shuningdek, Payg‘ambarimiz ﷺ aytganlar: “Kim o‘lmasdan oldin o‘lsa (ya’ni nafsini yo‘q qilsa), u haqiqiy hayotni top adi.” [7] Bu hadis “fano” holatining eng to‘liq ta’rifi sifatida qabul qilingan. 8. Ontologik tahlil: Fano va mavjudlik muammosi”: Falsafiy nuqtayi nazardan, “fano” — bu mavjudlik va yo‘qlik o‘rtasidagi dialektik harakatdir. Inson mavjud, ammo nisbiy; Alloh mavjud, ammo mutlaq. Demak, nisbiy mavjudlik o‘z-o‘zidan mavjud bo‘lolmaydi, u mutlaq mavjudlikdan o‘z zaminini oladi. Shunday ekan, inson “fano” holatiga kirganda — o‘z nisbiy mavjudligini rad etadi, shunda mutlaq mavjudlik — Alloh zohir bo‘ladi. Bu “yo‘q bo‘lish” emas, o‘z mavjudligini manbaga qaytarishdir. 9. Fano holatining psixologik talqini Tasavvufda “fano” — bu ruhiy o‘zgarishning psixologik jarayoni hamdir. Murid avval “men” degan hissiy markazdan chiqadi; keyin u o‘z his-tuyg‘ularini Alloh irodasiga topshiradi. Bu jarayon ongda “transsendental birlik” hosil qiladi — ya’ni barcha hissiy va aqliy kechinmalar Allohga yo‘naltiriladi. Shu bois, fano — bu ruhiy o‘zlikning erishi, ego o‘limi va ilohiy idrokning uyg‘onishidir. Xulosa: Fano — insonning ilohiy o‘zini yo‘qotib, Haqni topishi Fano filloh — bu insonning o‘z “men”idan chiqib, Allohning mavjudligida erishgan ma’naviy birlashuv holati. Bu yo‘l orqali inson zohiriy “borlik”ning o‘tkinchiligini anglaydi va mutlaq Haqiqat — Alloh bilan birlashadi. So‘fiylikdagi barcha riyozat, zikr, nafsni tiyish amallari — ana shu “fano” holatiga erishish uchundir. Imom Qushayriy “Risola”sida fanoni “bandaning o‘zidan g‘ayb bo‘lib, Haqning tajalliyoti oldida yo‘q bo‘lishi” deb ta’riflaydi [1]. Junayd Bag‘dodiy esa fano haqida shunday deydi: "Fano — banda o‘zini unutib, faqat Haq bilan tirik qolgan holatdir" [2]. Bu talqinlarda fano bilish jarayoni emas, balki ruhiy holat, ya’ni ontologik o‘zgarish sifatida ko‘rsatiladi. 2. Baqo tushunchasining semantik ildizlari “Baqo” — “qolish”, “abadiylik”, “barqarorlik” demakdir. Tasavvufda u “haqiqatda davom topish”, “Allohning sifatlari bilan sifatlanish”, “ilohiy haqiqatda yashash” ma’nolarini anglatadi. Attor “Tazkirat ul-avliyo”da yozadi: "Baqo — Haqning abadiy nuri bilan tiriklik topishdir" [3]. Tasavvufda fano va baqo ajralmas jarayon sifatida talqin qilinadi — yo‘qlikdan abadiyatga ko‘tarilish. 3. Fano va baqoning gnoseologik mazmuni Tasavvufda bilish jarayoni (gnoseologiya) mantiqiy bilishdan farqi shundaki, u kashf, ilhom, mushahada orqali ro‘yobga chiqadi. Fano — bilishda to‘siq bo‘ladigan barcha ichki parda va g‘ayr motivlarning yo‘q bo‘lishi; baqo — ilohiy haqiqatning qalbda doimiy ravshanlik kasb etishi. Shuning uchun G‘azzoliy “Ihyo ulumiddin”da: "Haqni bilish nafs bilan emas, nafsdan xalos bo‘lish bilan boshlanadi" [4], — deydi. II. IBN ARABIY TA’LIMOTIDA FANO–BAQO: ONTOLOGIK YAGONA TIZIM 80 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Tasavvufning eng murakkab metafizik tizimini yaratgan mutafakkir — Muhyiddin Ibn Arabiy (1165–1240). Uning “vahdat ul-vujud” ta’limoti fano va baqoni mavjudotning asl ontologik mazmuniga bog‘laydi. 1. Vahdat ul-vujud va fano. Ibn Arabiyga ko‘ra, mavjudotning yagona haqiqati — Alloh. Barcha mavjudlik Uning tajalliylaridir. Inson o‘z “men”ini ko‘rgan sari alohida mavjudot sifatida o‘zini ko‘radi; fano esa — ushbu alohidalik pardasining ko‘tarilishi [5]. “Futuhot al-Makkiyya”da u shunday yozadi: "Fano — mavjudlikning yagona haqiqatga qaytishi, ya’ni insonning o‘zini ko‘rmay, Haqni ko‘rishidir" [6]. Bu talqinda fano — ontologik birlikni idrok qilish, dunyoning haqiqiy manzarasini ko‘rishdir. 2. Baqo: ilohiy sifatlar bilan yashash. Ibn Arabiyga ko‘ra, fano bosqichidan keyin inson o‘zidan yo‘q bo‘lmaydi, balki Allohning sifatlari bilan yashaydi. Bu “insan komil” darajasi deb yuritiladi. “Fusus al-hikam”da shunday deyiladi: "Baqo — fonodan keyin paydo bo‘ladigan ilohiy yashashdir" [7]. Demak, baqo — ilohiy yuksalishning yakuniy natijasidir. 3. Gnoseologik o‘lcham Ibn Arabiy uchun bilish — mavjudotning yagona haqiqatini kashf qilish. Fano bu kashfning sharti, baqo — natijasi. III. RUMIY TALQINIDA FANO–BAQO: MUHABBAT METAFIZIKASI Buyuk fors mutafakkiri Jaloliddin Rumiy (1207–1273) tasavvufni muhabbat falsafasi orqali talqin qilgan. Uning “Masnaviy”si insonning ruhiy sayrini she’riy-ontologik timsollar orqali yoritadi. 1. Rumiyda fano: ishq orqali yo‘q bo‘lish Rumiyning mashhur jumlasi: "Ishqda yo‘q bo‘l, shunda Haq seni bor qiladi" [8]. Uning fikricha, insonning “men”i Haqning jamoliga duch kelganda eriydi. Bu jarayon o‘tkinchi emas, balki ruhiy yuksalish bosqichidir. Masnaviyda yozadi: "Zarra quyoshda yo‘q bo‘lib, quyoshga aylanadi" [9]. Bu fano jarayonining eng go‘zal timsoli. 2. Rumiyda baqo: ilohiy haqiqatda yashash. Rumiyning fikricha, baqo — ishqning sadoqat bilan mukammallanib, bandaning Haq nuri bilan tirik bo‘lishi. Bu insonning qalbi “Haqning ko‘zgusi”ga aylanishidir. U shunday deydi: "Kim fano bo‘lsa, abadiyat dengiziga sho‘ng‘ir" [10]. 3. Rumiyda gnoseologiya. Rumiyning bilish nazariyasi tajribiy emas; u qalb orqali idrok etiladigan bilishni asos qiladi. Fano — bilishni to‘sadigan pardalarning yo‘qolishi; baqo — ilohiy haqiqatning barqaror tajribaga aylanishi. IV. NAQSHBANDIYA TA’LIMOTIDA FANO–BAQO: AMALIY-METODIK YONDASHUV Naqshbandiya tariqati (XIV asr) tasavvufni amaliy tartibga solgan eng mustahkam maktablardan biridir. Bahovuddin Naqshband (1318–1389) “dil ba yoru, dast ba kor” shiorini ilgari surgan. 1. Naqshbandiya fano-baqoni amaliy tizimga aylantirdi Tariqatning “o‘n bir asos”i — ruhiy tarbiya metodlari bo‘lib, ular fano-baqo jarayonini bosqichma-bosqich amalga oshiradi. Masalan: Xalvat dar anjuman — odamlar orasida bo‘lib, qalbni Haq bilan tutish Nazar bar qadam — har bir qadamni hushyorlik bilan qo‘yish Hush dar dam — nafasni ongli boshqarish. Ushbu amallar nafsning so‘nishiga (fano) va qalbning ravshanlanishiga (baqo) xizmat qiladi [11]. 81 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc 2. Naqshbandiyadagi fano rūhiy hushyorlik sifatida. Xoja Ahror Vali ta’limotida fano — “nafsning orzu-havaslari ustidan hushyor nazorat” sifatida talqin qilinadi. Bu ichki ongning yuksalishidir. 3. Baqo: sulukning oxiri. Naqshbandiyaga ko‘ra, baqo — muridning Haq bilan "doimiy huzur holati"ga erishishi. Bu ontologik emas, amaliy-muayyan holat sifatida izohlanadi. V. FANO–BAQONING GNOSEOLOGIK TAHLILI 1. Fano — bilishning salbiy yo‘li (via negativa) Tasavvufda bilishga to‘sqinlik qiluvchi narsa — insonning “menlik tasavvuri”, ya’ni subyektiv ego. Fano bilishga qarshilik qiluvchi ichki pardalarni yo‘qotadi. U quyidagi asosiy pardalarning ko‘tarilishini anglatadi: nafsiy shahvatlar; g‘ayr motivlar; dualistik dunyoqarash; o‘zini alohida mavjudot sifatida ko‘rish. Shuning uchun Hujviyriy “Kashf ul-mahjub”da: "Fano bilishda asl haqiqatga qaytishdir" [12]. 2. Baqo — bilishning ijobiy yo‘li (via positiva) Baqo — ilohiy haqiqatni qalbda barqaror idrok etish, Haqning tajalliylarini doimiy tajriba sifatida his qilishdir. Gnoseologik nuqtai nazardan: fano — bilishning salbiy shakli; baqo — bilishning ijobiy shakli. VI. ONTOLOGIK TAHLIL 1. Fano: borliqning yagona manbaiga qaytish Ibn Arabiyning ontologiyasiga ko‘ra, barcha mavjudot yagona borliqning — Haqning tajalliylaridir. Inson o‘zini mustaqil mavjudot deb bilganida, ontologik jihatdan pardalanadi. Fano — ana shu pardaning ko‘tarilishi. 2. Baqo: ilohiy sifatlarning tajalliyda davom etishi Ibn Arabiy uchun baqo — mavjudlikning asl manbaida davom topish holati. Bu “insan komil” darajasi. 3. Rumiyda ontologiya: ishq orqali birlashish Rumiy uchun mavjudotning asosiy ontologik kuchi — muhabbat. Ishq — mavjudotni harakatga keltiruvchi metafizik tamoyil. Fano — ishqning mahv etuvchi nuri; baqo — ishqning abadiy tiriltiruvchi nuri. 4. Naqshbandiya ontologiyasi: hushyor birlik Naqshbandiyaga ko‘ra, inson Haqdan bir lahza ham ayrilmagan, ayriliq — nafsning illyuziyasi. Fano ushbu illyuziyaning yo‘qolishi; baqo — huzurning davomli tajribasidir. VII. UMUMIY TAHLIL 1-qism: Fanofi-sh-shuhud ( ءانف يف دوهشلا ) — “Kuzatuvda yo‘q bo‘lish” Lug‘aviy ma’nosi. “Fanā” — yo‘q bo‘lish, o‘zini yo‘qotish. “Shuhūd” — ko‘rish, guvoh bo‘lish, ichki idrok orqali nurni sezish. Demak, Fanofi-sh-shuhud — “ilohiy haqiqatni kuzatishda, Allohni idrok etishda o‘zini yo‘qotish” degan ma’noni beradi. asavvufiy mazmuni Bu holatda solik: Allohni zohir ko‘z bilan emas, balki ruhiy idrok bilan ko‘radi, Allohning mavjudligini hamma narsada guvohlik sifatida sezadi, 82 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc o‘z “men”ini kuzatuv jarayonida yo‘qotadi, lekin mavjudotning zohiriy shaklini hali butunlay yo‘qotmaydi. Ya’ni, u borliqni inkor qilmaydi, lekin borliqdagi hamma narsa Allohning tajallisi deb ko‘radi. Misol: Masalan, bir darvesh quyoshga qaraydi va shunday deydi: “Men quyoshni ko‘rmayapman — men faqat Uning nurini ko‘ryapman.” Bu — Fanofi-sh-shuhud: u hali mavjud narsalarni ko‘radi, lekin ularning ortidagi ilohiy zohirni, Allohning nurini ko‘radi. Imom Junayd talqinida: Junayd Bag‘dodiy bu holni “shuhud al-haqq” — ya’ni haqiqatni ruhiy idrok qilish deb atagan. Bu maqomda solik Haqni ko‘radi, ammo borliqni butunlay yo‘q demaydi. U uchun: “Borliq Allohga guvohlik beradi, Alloh esa borliq orqali o‘zini ko‘rsatadi.” Falsafiy nuqtai nazardan, bu epistemologik fanā, ya’ni bilishdagi yo‘qolishdir. Solikning idroki o‘zini yo‘qotadi, faqat Allohni bilish istagi qoladi. Sub’ekt (solik) — yo‘qoladi. Ob’ekt (Alloh) — yagona bilish manbaiga aylanadi. Biroq, bu holatda borliq (vujud) hanuz “bor” deb tan olinadi — u inkor qilinmaydi, balki Allohning tajallisi sifatida tushuniladi. Fanofi-sh-shuhud — bu idrokning yo‘qolishi, ko‘rishdagi birlashish. Solik o‘zini unutadi, faqat Allohni “shuhud” qiladi — ya’ni, Allohni har narsada guvoh sifatida his qiladi. 2-qism: Fanofi-l-vujud ( ءانف يف دوجولا ) — “Borliqda yo‘q bo‘lish” Lug‘aviy ma’nosi. “Vujud” — borliq, mavjudlik. “Fanā fi-l-wujūd” — “borliqda yo‘q bo‘lish” yoki “borliqni butunlay inkor etib, faqat Haqning borligini tan olish” degani. Tasavvufiy mohiyat. Bu — fanoning eng oliy darajasi. Bu maqomda solik faqat Allohning mavjudligini haqiqat deb biladi, boshqa barcha mavjudotlarni haqiqiy mavjudlikdan mahrum, soya yoki aks sifatida ko‘radi. Uning ko‘zida: “Borliq — Allohning tajallisi, mavjudot — Uning soyasidir. ” Ya’ni, solik endi borliqni emas, borliq orqasidagi yagona Haqni ko‘radi. Mashhur talqinlar: 1. Ibn Arabiy bu maqomni “vahdatul-vujud” — borliqning birligi ta’limoti orqali izohlaydi. Uningcha: “Faqat Alloh haqiqiy mavjuddir, qolgan barcha narsalar Uning zohiridir.” 2. Bayazid Bistomiy bu maqomda shunday degan: “Men yo‘qman, faqat U bor.” 3. Mansur Halloj esa bu darajada “Ana-l-Haqq” (“Men Haqman”) deb aytgan — bu so‘z Fanofil-vujud holatining eng ekstremal ifodasidir. U “men”ni butunlay yo‘qotgan, o‘zini Allohning mavjudligi sifatida his qilgan. Falsafiy tahlil Fanofilvujud — bu ontologik fanā, ya’ni borliqdagi yo‘qolish. Bu holatda: Insonning sub’ektiv mavjudligi yo‘qoladi; Ob’ektiv mavjudlik (Alloh) mutlaq haqiqatga aylanadi. Demak, bu bilishdagi yo‘qolish (shuhud)dan mavjudlikdagi yo‘qolish (vujud)ga o‘tishdir. Ruhiy holat Bu maqomda solik: O‘zini emas, faqat Haqni ko‘radi; Har bir mavjudotda Allohning zohirini his qiladi; “Men”, “sen”, “ular” degan nisbiy tushunchalar yo‘qoladi. 83 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc U uchun koinot — yagona mavjudlik, u ham Allohning tajallisi. Fanofi-sh-shuhud — idrok birligi, Fanofi-l-vujud — mavjudlik birligi. Birinchisida solik ko‘rishda yo‘qoladi, ikkinchisida esa borlikning o‘zida yo‘qoladi. Yakuniy talqin Fanofi-sh-shuhud — bu Allohni har narsada guvoh sifatida ko‘rish, Fanofi-l-vujud — bu har narsani Alloh deb ko‘rish. Birinchisi — ruhiy nur, Ikkinchisi — ontologik yakkalik. “Fanofi-sh-shuhudda ko‘ruvchi yo‘qoladi; Fanofi-l-vujudda esa ko‘rilayotgan ham, ko‘ruvchi ham, faqat Haq qoladi.” 1-qism: Fanofi-sh-shuhud ( ءانف يف دوهشلا ) — “Kuzatuvda yo‘q bo‘lish” Lug‘aviy ma’nosi “Fanā” — yo‘q bo‘lish, o‘zini yo‘qotish. “Shuhūd” — ko‘rish, guvoh bo‘lish, ichki idrok orqali nurni sezish. Demak, Fanofi-sh-shuhud — “ilohiy haqiqatni kuzatishda, Allohni idrok etishda o‘zini yo‘qotish” degan ma’noni beradi. Tasavvufiy mazmuni Bu holatda solik: Allohni zohir ko‘z bilan emas, balki ruhiy idrok bilan ko‘radi, Allohning mavjudligini hamma narsada guvohlik sifatida sezadi, o‘z “men”ini kuzatuv jarayonida yo‘qotadi, lekin mavjudotning zohiriy shaklini hali butunlay yo‘qotmaydi. Ya’ni, u borliqni inkor qilmaydi, lekin borliqdagi hamma narsa Allohning tajallisi deb ko‘radi. Misol Masalan, bir darvesh quyoshga qaraydi va shunday deydi: “Men quyoshni ko‘rmayapman — men faqat Uning nurini ko‘ryapman.” Bu — Fanofi-sh-shuhud: u hali mavjud narsalarni ko‘radi, lekin ularning ortidagi ilohiy zohirni, Allohning nurini ko‘radi. Imom Junayd talqinida Junayd Bag‘dodiy bu holni “shuhud al-haqq” — ya’ni haqiqatni ruhiy idrok qilish deb atagan. Bu maqomda solik Haqni ko‘radi, ammo borliqni butunlay yo‘q demaydi. U uchun: “Borliq Allohga guvohlik beradi, Alloh esa borliq orqali o‘zini ko‘rsatadi.” Falsafiy tahlil. Falsafiy nuqtai nazardan, bu epistemologik fanā, ya’ni bilishdagi yo‘qolishdir. Solikning idroki o‘zini yo‘qotadi, faqat Allohni bilish istagi qoladi. Sub’ekt (solik) — yo‘qoladi. Ob’ekt (Alloh) — yagona bilish manbaiga aylanadi. Biroq, bu holatda borliq (vujud) hanuz “bor” deb tan olinadi — u inkor qilinmaydi, balki Allohning tajallisi sifatida tushuniladi. Xulosa Fanofi-sh-shuhud — bu idrokning yo‘qolishi, ko‘rishdagi birlashish. Solik o‘zini unutadi, faqat Allohni “shuhud” qiladi — ya’ni, Allohni har narsada guvoh sifatida his qiladi. 2-qism: Fanofi-l-vujud ( ءانف يف دوجولا ) — “Borliqda yo‘q bo‘lish” Lug‘aviy ma’nosi. “Vujud” — borliq, mavjudlik. “Fanā fi-l-wujūd” — “borliqda yo‘q bo‘lish” yoki “borliqni butunlay inkor etib, faqat Haqning borligini tan olish” degani. Tasavvufiy mohiyat. Bu — fanoning eng oliy darajasi. 84 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Bu maqomda solik faqat Allohning mavjudligini haqiqat deb biladi, boshqa barcha mavjudotlarni haqiqiy mavjudlikdan mahrum, soya yoki aks sifatida ko‘radi. Uning ko‘zida: “Borliq — Allohning tajallisi, mavjudot — Uning soyasidir.” Ya’ni, solik endi borliqni emas, borliq orqasidagi yagona Haqni ko‘radi. Mashhur talqinlar. 1. Ibn Arabiy bu maqomni “vahdatul-vujud” — borliqning birligi ta’limoti orqali izohlaydi. Uning cha: “Faqat Alloh haqiqiy mavjuddir, qolgan barcha narsalar Uning zohiridir.” 2. Bayazid Bistomiy bu maqomda shunday degan: “Men yo‘qman, faqat U bor.” 3. Mansur Halloj esa bu darajada “Ana-l-Haqq” (“Men Haqman”) deb aytgan — bu so‘z Fanofil-vujud holatining eng ekstremal ifodasidir. U “men”ni butunlay yo‘qotgan, o‘zini Allohning mavjudligi sifatida his qilgan. Falsafiy tahlil. Fanofilvujud — bu ontologik fanā, ya’ni borliqdagi yo‘qolish. Bu holatda: Insonning sub’ektiv mavjudligi yo‘qoladi; Ob’ektiv mavjudlik (Alloh) mutlaq haqiqatga aylanadi. Demak, bu bilishdagi yo‘qolish (shuhud)dan mavjudlikdagi yo‘qolish (vujud)ga o‘tishdir. Ruhiy holat. Bu maqomda solik: O‘zini emas, faqat Haqni ko‘radi; Har bir mavjudotda Allohning zohirini his qiladi; “Men”, “sen”, “ular” degan nisbiy tushunchalar yo‘qoladi. U uchun koinot — yagona mavjudlik, u ham Allohning tajallisi. Qisqa falsafiy xulosa Fanofi-sh-shuhud — idrok birligi, Fanofi-l-vujud — mavjudlik birligi. Birinchisida solik ko‘rishda yo‘qoladi, ikkinchisida esa borlikning o‘zida yo‘qoladi. Yakuniy talqin: Fanofi-sh-shuhud — bu Allohni har narsada guvoh sifatida ko‘rish, Fanofi-l-vujud — bu har narsani Alloh deb ko‘rish. Birinchisi — ruhiy nur, Ikkinchisi — ontologik yakkalik. “Fanofi-sh-shuhudda ko‘ruvchi yo‘qoladi; Fanofi-l-vujudda esa ko‘rilayotgan ham, ko‘ruvchi ham, faqat Haq qoladi.” VIII. RUMIY, IBN ARABIY VA NAQSHBANDIYANING SOLISHTIRMA TAHLILI MaktabFano talqiniBaqo talqiniAsosiy yo‘nalishIbn Arabiyontologik birlikni idrokilohiy sifatlarda yashashmetafizikaRumiyishq orqali yo‘q bo‘lishishqning abadiy qalbga joylashuvimuhabbat falsafasiNaqshbandiyahushyorlik, nafsni nazoratdoimiy huzuramaliy-suluk XULOSA Tasavvufdagi fano filloh va baqo billoh tushunchalari inson ruhiyatining eng yuksak darajalarini aks ettiradi. Fano — “menlik”ning so‘nishi, nafsning halok bo‘lishi, bilish pardaning ko‘tarilishi; Baqo — ilohiy haqiqatda yashash, ilohiy sifatlar bilan tirik bo‘lish. Ibn Arabiy, Rumiy va Naqshbandiya tariqati bu jarayonga turlicha, ammo bir-birini to‘ldiruvchi yondashuvlar taklif qiladi. Fano–baqo tasavvuf falsafasining eng murakkab gnoseologik va ontologik tizimini tashkil etadi va insonning Haq bilan birlashuv jarayonini mukammal falsafiy asosda tushuntiradi. Adabiyotlar, References, Литературы: Arab tilida: