ATOM BOMBASINING YARATILISHI: IKKINCHI JAHON URUSHI VA UNDAN KEYINGI DAVRDA AHAMIYATI

98 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc ATOM BOMBASINING YARATILISHI: IKKINCHI JAHON URUSHI VA UNDAN KEYINGI DAVRDA AHAMIYATI Daniyarov Xasan Abduraxmonov Ravshan Sherali oʻgʻli Denov Tadbirkorlik va Pedagogika instituti Email: [email protected] [email protected] Tel:+998942042301. https://doi.org/10.5281/zenodo.17731771 Annotatsiya: Ushbu maqola atom bombasining yaratilishi, uning ilmiy va texnologik asoslari hamda Ikkinchi Jahon urushi va undan keyingi davridagi ahamiyatini tahlil qilishga bag‘ishlangan. Atom bombasining yaratilishi Manhattan loyihasi doirasida amalga oshirilib, bu jarayon XX asrning eng yirik ilmiy loyihalaridan biri sifatida tarixda qoldi. Atom bombasining nazariy asoslari, Eynshteynning nisbiylik nazariyasi, uran yadrosining bo‘linishi va bu kashfiyotlarning ilm-fan taraqqiyotidagi o‘rni batafsil yoritilgan. Kalit so‘zlar: Atom bombasi, Manhattan, Ilmiy izlanishlar, Uran yadrosini bo‘linishi, Hiroshima, Nagasaki, Los Alamos, AQSh hukumati, sovuq urush. Kirish: Atom bombasi yaratilishi insoniyat tarixida fan va texnologiyaning eng yuqori yutuqlaridan biri bo‘lishiga qaramay, axloqiy va ijtimoiy jihatdan eng ziddiyatli voqealardan biri hisoblanadi. Bu qurolning yaratilishi va qo‘llanilishi natijasida butun dunyo yangi davr – yadro asriga qadam qo‘ydi. Ayniqsa, ikkinchi jahon urushi davomida atom bombasining Hiroshimada va Nagasakida ishlatilishi dunyo tarixida unutilmas iz qoldirdi. Ikkinchi jahon urushining shiddatli kurashlari davomida ko‘plab davlatlar harbiy texnologiyalarni rivojlantirishga intildi. Ayniqsa, AQShda Manhattan loyihasi doirasida ilmiy va harbiy resurslar birlashtirilib, atom bombasini yaratish yo‘lida ulkan ishlar amalga oshirildi. Ushbu loyiha natijasida yaratilgan qurol yadro energiyasidan foydalanish imkoniyatlarini namoyish qilgan bo‘lsa-da, uning qo‘llanilishi insoniyatga ulkan talofatlar yetkazdi. Bombaning Hiroshimada va Nagasakida qo‘llanishi bir necha yuz ming kishining o‘limiga, tirik qolganlarning esa uzoq muddatli azoblariga sabab bo‘ldi. Shu bilan birga, bu voqea urushni tugatish va Yaponiyaning taslim bo‘lishiga olib keldi. Atom bombasi nafaqat Ikkinchi Jahon urushining tugashida muhim rol o‘ynadi, balki urushdan keyingi davrda xalqaro munosabatlarning yangi tizimini shakllantirdi. Yadro qurollarining kuchini anglagan davlatlar o‘rtasida yangi turdagi raqobat – Sovuq urush davrida yadroviy qurollanish poygasi boshlandi. Buning oqibatida insoniyat yangi xavf-xatarlar bilan yuzlashdi: yadro qurollarining keng tarqalishi, ekologik halokat va tinch aholi uchun qaytarib bo‘lmas talofatlar. Mazkur maqolada atom bombasining yaratilish tarixi, Ikkinchi Jahon urushida uning strategik ahamiyati, shuningdek, urushdan keyingi davrdagi ijtimoiy va siyosiy oqibatlari tahlil qilinadi. Shu bilan birga, ushbu qurolning axloqiy masalalari, ekologik zarar yetkazishi va zamonaviy dunyoda yadroviy tahdidning davomiyligi muhokama qilinadi. Atom bombasi nafaqat harbiy qurol sifatida, balki ilm-fanning insoniyat taqdiriga ko‘rsatgan ulkan ta’sirining ramzi sifatida ham o‘rganiladi. Atom bombasiga olib boruvchi yo‘l 1919-yilda boshlangan edi. Shu yili Ernеst Rezerford Angliyadagi Kembrij universitetining Kavendish laboratoriyasida azotni kislorodga aylantirish orqali birinchi sun'iy element transmutatsiyasiga erishdi. Rezerfordning bu kashfiyoti davrida atom kichik quyosh tizimi sifatida tasavvur qilingan edi. Azotni kislorodga aylantirish jarayonida Rezerford musbat zaryadlangan yuqori energiyali zarrachani aniqladi. Bu zarracha vodorod yadrosi ekanligi isbotlandi va proton deb nomlandi. Proton, elektron bilan birga, kichik quyosh tizimi modelining tarkibiga kirdi. Yana bir kashfiyot 1932-yilda bo‘ldi. Rezerfordning Kembrijdagi hamkasbi Jeyms 99 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Chadvik uchinchi zarrachani aniqladi. U zaryadsiz bo‘lgani uchun neytron deb nomlangan edi. 1930yillarga kelib atom musbat zaryadlangan yadrodan tashkil topgan deb hisoblanar edi. Yadro proton va neytronlardan iborat bo‘lib, atrofida protonlar soniga teng manfiy zaryadlangan elektronlar aylangan. Protonlar soni elementning atom raqamini belgilardi. Uran-235 va uran-238 izotoplari orasidagi atom og‘irligidagi ozgina farq 1930 va 1940-yillarda yadro fizikasi sohasida katta ahamiyatga ega bo‘ldi. 1932-yil atom fizikasida boshqa muhim voqealar bilan ajralib turadi. Ingliz J.D.Kokroft va irlandiyalik E.T.S.Uolton Kavendish laboratoriyasida birgalikda ishlagan holda, litiy atomini protonlar bilan bombardimon qilish orqali birinchi marta atomni bo‘lib, litiyning yadrosini ikkita geliy yadrosiga aylantirdilar. Nemis olimlari Otto Gan va Frida Shtrasman 1938-yilda uran yadrosi bo‘linishini kashf qildilar. Ular shuni aniqladilarki, uran-235 yadrosi neytronlar bilan zarba berilganda ikkiga bo‘linadi va katta miqdorda energiya ajralib chiqadi. Bu jarayon zanjirli reaksiyani boshlaydi. Eynshteynning nazariyasi va uran yadrosining bo‘linishi aloqasi: Eynshteynning E=mc² formulasi uran yadrosi bo‘linishi jarayonida materiyaning energiyaga aylanishini matematik asos bilan tushuntiradi. Uran yadrosi bo‘linishida yadroning bir qismi energiyaga aylanadi va bu katta portlash kuchini hosil qiladi.Ushbu ilmiy yutuqlar atom bombasini yaratishning nazariy asosini ta’minladi. Manhattan loyihasi doirasida olimlar ushbu nazariyani amaliyotga tatbiq etib, uran-235 va plutoniy-239 moddalarini ishlatgan holda atom bombasi yaratdilar. Eynshteynning xati va AQSh hukumati reaksiyasi: 1939-yil 11-oktabrda, Uoll-strit iqtisodchisi va Prezident Franklin Delano Ruzveltning uzoq yillik do‘sti hamda norasmiy maslahatchisi Aleksandr Sachs Prezident bilan uchrashdi. U Albert Eynshteyn tomonidan shu yilning avgustida yozilgan maktubni muhokama qilishni maqsad qilgan edi. Eynshteyn o‘z maktubida uranni zanjirli reaktsiyalar yordamida tadqiq qilish natijasida katta miqdorda energiya ishlab chiqarish mumkinligini va bu energiyani boshqarish orqali “nihoyatda qudratli bombalar” yaratish mumkinligini yozgan edi. Eynshteyn Germaniya hukumati bu yo‘nalishda faol tadqiqot olib borayotganini va AQSh hukumatini ham xuddi shunday qilishga undagan edi. Sachs o‘z tayyorlagan xatni Prezidentga o‘qib berdi va Eynshteynning maktubida keltirilgan asosiy fikrlarni tushuntirdi. Dastlab Prezident Ruzvelt befarq edi va kerakli mablag‘larni topish qiyinchiligidan xavotir bildirdi. Ammo ertasi kuni ertalab nonushta paytida bo‘lib o‘tgan ikkinchi uchrashuvda Ruzvelt atom energiyasini o‘rganish g‘oyasining ahamiyatiga ishondi. Eynshteyn o‘zining mashhur maktubini vengriyalik muhojir fizik Leo Silard yordamida yozgan edi. Silard 1930-yillarda Natsist va Fashist rejimlarining tazyiqidan qochib, AQShga ko‘chib kelgan ko‘plab yevropalik olimlardan biri edi. Silard va uning hamkasblari, jumladan, vengriyalik muhojir fiziklar Edvard Teller va Yujin Vigner, nemis olimlari atom bombasi yaratish poygasida g‘alaba qozonishi mumkinligini amerikaliklarga ogohlantirishni o‘z burchi deb bilgan edilar. Shuningdek, ular Gitler bunday quroldan foydalanishdan tortinmasligini anglagan edilar. Biroq Ruzvelt Yevropadagi voqealar bilan band bo‘lganligi sababli, Eynshteynning maktubini olgandan keyin Saks bilan uchrashish uchun ikki oydan ko‘proq vaqt talab qildi. Silard va uning hamkasblari Prezidentning bu harakatsizligini yadro urushi tahdidini jiddiy qabul qilmaslik belgisi deb talqin qildilar. 1939-yil 19-oktabrda Ruzvelt Eynshteynga javob yozib, uran masalasini o‘rganish uchun Sachs hamda Armiya va Dengiz floti vakillaridan iborat qo‘mita tuzganini ma’lum qildi. Keyingi voqealar Prezident bir marta qaror qabul qilgandan keyin katta tashabbus ko‘rsata olishini isbotladi. 1942-yil yozida, Amerikaning Tinch okeanidagi orollarni bosib olish kampaniyasi Guadalcanalda boshlangani - atom bombasi loyihasi uchun muammoli bo‘ldi. Polkovnik Jeyms Marshall DSM (Metallarni O‘zgartirish bo‘yicha laboratoriya)ni boshqarish vazifasini oldi. Marshall darhol Syurakusdan Nyu-York shahriga ko‘chib, 13-avgustda umumiy buyruq bilan tashkil etilgan 100 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Manhattan Engineer Districtni 1 yaratdi. 1942-yil 28-dekabrda Prezident Ruzvelt umumiy qiymati 2 milliard dollardan oshgan loyihaga ruxsat berdi. Bush o‘z hisobotida 1945-yilning birinchi yarmida bomba ishlab chiqarilishi mumkinligini ta’kidlagan, ammo erta yetkazib berish ehtimoli pastligini qayd etgan. Bu qaror AQShning urush paytida Germaniya bilan qurol yarashtirish poygasida yutishi kafolatlanmaganligini ko‘rsatgan, ammo 1943-yil boshiga kelib loyiha Prezident Ruzvelt, harbiy rahbariyat va mamlakatning eng yetuk olimlari tomonidan to‘liq qo‘llab-quvvatlangan. Manhattan loyihasi ko‘p jihatdan boshqa yirik qurilish kompaniyalariga o‘xshash tarzda faoliyat yuritgan. U yerlarni sotib olgan va tayyorlagan, shartnomalar tuzgan, xodimlar va subpudratchilarni yollagan, turar-joy va xizmat ko‘rsatish infratuzilmasini qurib boshqargan, materiallarga buyurtma bergan, ma’muriy va hisob-kitob jarayonlarini ishlab chiqqan hamda aloqa tarmoqlarini yo‘lga qo‘ygan. Manhattan loyihasi olimlarining hayotiy tajribalari ularning mas’uliyatni qanday tushunishlariga katta ta’sir ko‘rsatdi. Ularning ko‘pchiligi loyihaga fashizmga qarshi kurashganlari tufayli jalb etilgan edi. Ba’zilar natsistlardan qochib kelgan qochqinlar edi, ularning oilalari hali ham Yevropada qolgan, boshqalari esa laboratoriyalari bombardimonlarga uchragan britaniyaliklar edi. Manhattan loyihasini boshqa kompaniyalardan farqli qilgan asosiy omil – uning sir tutilishi va shoshilinch ravishda amalga oshirilishi edi. Hech qanday sinovdan o‘tmagan va ilgari noma’lum bo‘lgan texnologiyalarga yuzlab million dollar sarmoya kiritilib, bularning barchasi mutlaqo maxfiy tarzda amalga oshirilgan. Manattan loyihasidagi maxfiylik shu darajada yuqori bo‘lganki, tashkilotda ishlagan ko‘plab odamlar nima ustida ishlayotganini 1945-yilda Hiroshimada bomba portlagani haqidagi radio xabarlarni eshitgachgina bilishgan. Manhattan loyihasining eng muhim bo‘limlaridan biri Chikagodagi Metallurgiya Laboratoriyasi (Met Lab) edi. Ushbu laboratoriya plutoniy ishlab chiqarish uchun reaktor (pile) loyihalashtirish mas’uliyatini o‘z zimmasiga olgan edi. Ammo, bu texnologiya laboratoriya sharoitida ham yaxshi o‘rganilmaganligi vazifani yanada murakkablashtirdi. Bombani yaratish uchta asosiy ishlab chiqarish obyektlari shaharchalardan uzoqdagi vodiylarda joylashtirildi. Bu joylashuv xavfsizlikni ta’minlash va portlash yuz bergan taqdirda oqibatlarni cheklashga xizmat qilardi. Y-12 hududi: Elektromagnit zavod joylashgan bo‘lib, Oak Ridgedan janub tomonda birgina tizma bilan ajralib turgan. X-10 hududi: Eksperimental plutoniy reaktori va ajratish inshootlarini o‘z ichiga olgan bo‘lib, Y-12dan biroz janubiy-g‘arbda joylashgan. K-25 hududi: Gaz diffuziya zavodi joylashgan edi; keyinchalik S-50 termal diffuziya zavodi ham shu yerga qurildi. Y-12 va X-10 hududlarida ishlar 1943-yilda K-25dan bir oz oldinroq boshlangan, ammo yil oxiriga kelib uchala obyekt qurilishi katta sur’atda davom etayotgan edi. Los Alamos labaratoriyasidagi ishlar . Los Alamos tarmog‘ining oxirgi bog‘lanishi Los Alamos Ilmiy Laboratoriyasi edi, Nyu-Meksiko shtatidagi Los Alamos shahrida joylashgan. Birinchi atom bombasini loyihalagan va ishlab chiqqan laboratoriya, Project Y deb nomlangan loyiha, 1942-yil bahorida shakllana boshladi, chunki Konant Bushga bomba ishlab chiqishni o‘rganish uchun Ilmiy va Tadqiqot Ishlari Idorasi va Armiya tomonidan komitet tuzishni taklif qildi. Bush bu taklifni qabul qilib, Vitse-prezident Wallace, Urush vaziri Stimson va General Marshall (Yuqori Siyosat Guruhi) ga yubordi. Grovesning 1942-yil sentabr oxirlarida tayinlanishiga qadar bomba loyihasi bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar yanada muvofiqlashtirilishi kerakligi haqidagi fikr o‘sib bormoqda edi. Oppenheimer, boshqalar qatorida, bomba loyihasi bo‘yicha nazariy va eksperimental ishlar bir xil ilmiy protokollar bo‘yicha amalga oshiriladigan markazlashgan joyda olib borilishini ta’minlashni taklif etdi. Bu aniqlikni ta’minlardi va tezda taraqqiy etishni rag'batlantirardi. Oppenheimer bomba laboratoriyasi maxfiy tarzda, izolyatsiya 1 The Manhattan Project: Making the Atomic Bomb. USDOE Assistant Secretary for Human Resources and Administration, Washington, DC (United States), September 1994. 101 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc qilingan hududda faoliyat yuritishi, lekin ilmiy xodimlar o‘rtasida fikrlar erkin almashinuvi bo‘lishi kerakligini taklif etdi. Groves Oppenheimerning taklifini qabul qildi va mos joy izlashni boshlagandi. 1945 yilning bahorida Manhattan loyihasi muvaffaqiyatga erishishga yaqinlashganida, atom bombasi Amerikaning strategiyasida tobora muhim rol o‘ynay boshladi. Uzoq vaqtlardan beri kutib kelingan qurol endi yirik qarorlar qabul qilinayotgan bir paytda amalga oshadigan ko‘rinishda edi, nafaqat Tinch okeanidagi urushni tugatish, balki urushdan keyingi xalqaro tartibning qanday shakllanishi haqida ham edi. 1945yil 12-aprelda, Germaniyaning shartsiz taslim bo‘lishidan faqat bir necha hafta oldin, Prezident Ruzvelt kutilmaganda Jorjiya shtatidagi Warm Springsda vafot etdi, bu esa Vitseprezident Garri S.Trumenni, Amerika Qo'shma Shtatlari Senatining tajribali a’zosi, prezidentlikka olib keldi. 1945yil 16-iyul, dushanba kuni, soat 5:30 da yadro davri boshlandi. Manhattan loyihasi xodimlari xavotir bilan tomosha qilganlarida, qurilma Nyu-Meksiko cho‘lida portlab, minorani bug‘latib yubordi va minoraning atrofidagi asfaltni yashil qumga aylantirdi. Bombaning quvvati taxminan 18,6 kilotonni tashkil etdi va Nyu-Meksiko osmoni bir zumda ko‘plab quyoshlardan yorqinroq bo'ldi. Ba’zi kuzatuvchilar, hatto ular yorqin nurga tutilgan shisha orqali qarashgan bo‘lsa ham, vaqtincha ko‘rish qobiliyatini yo‘qotdilar. Portlashdan bir necha soniya keyin katta portlash yuzaga keldi, uning issiqligi cho‘l bo‘ylab tarqalib, ba‘zi kuzatuvchilarni erga ag‘darib yubordi. Yerga eng yaqin bo‘lgan 200 tonnadan ortiq og‘irlikdagi po‘lat idish, o‘lchamiga qaramay, bir yarim milya masofada joylashgan bo‘lib, harakatga kelib ochildi. Vaqt o‘tib, urushda atom bombasini yaratishning muvaffaqiyati ajoyib voqea ekanligi ma’lum bo‘ldi. Yadro fizikasidagi ko‘plab nazariy yangiliklar 25 yil ichida amalga oshirilgan bo‘lsa-da, yangi kashfiyotlar sohaning amaliyotchilari tomonidan qabul qilinishdan tezroq yuzaga kelgan, va yadro fizikasining va kimyosining ko‘plab asosiy konsepsiyalari laboratoriya eksperimentlari tomonidan tasdiqlanmagan edi. Dastlab, atom bombasining dizayni va muhandislik muammolari haqida hech qanday tasavvur mavjud emasdi, shu sababli nazariy jihatdan bilinganlarni amaliy qurilmalarga aylantirishda katta qiyinchiliklar yuzaga kelgan. Aslida, Manhattan loyihasi nafaqat ilm-fan, balki muhandislik yutug‘i ham edi. Lesli Groves, DuPont kompaniyasidan Kroford Grinvolt va boshqalar tomonidan amalga oshirilgan yangicha ishlar bo‘lmasdan, Enriko Fermi, Niels Bohr, Ernest Lorens va ularning hamkasblari tomonidan yadro ilmida erishilgan inqilobiy yutuqlar, Ikkinchi jahon urushida atom bombasini yaratgan bo‘lmasdi. Ko‘plab to‘siqlarga qaramay, Qo‘shma Shtatlar ilm-fan, hukumat, harbiy va sanoat kuchlarini birlashtirishga muvaffaq bo‘ldi va yadro fizikasini laboratoriyadan jangovar maydonga olib chiqdi, katta halokatli kuchga ega qurol yaratdi va ilmiy tadqiqotlarning milliy mudofaa uchun ahamiyatini ochib berdi. Gitler mag‘lubiyatga uchrab, Germaniya 1945-yil may oyida taslim bo‘lganidan so‘ng, Manhattan loyihasining yuzdan ortiq olimi qurolni Yaponiyaning shaharlaridan birida ishlatishdan oldin uni namoyish qilishni talab qilgan petitsiyani imzoladilar. Ammo bombalardan foydalanish haqidagi qaror olimlarning qarashlari yoki axloqiy dalillar bilan emas, balki harbiy va siyosiy omillar bilan belgilandi. Amerika delegatsiyasi, uning boshida Truman, Bymes va Stimson turgan holda, 1945-yil 15iyulda Berlin shahriga yetib keldi va keyingi ikki kunni Rossiyaning Uzoq Sharqdagi urushda ishtirok etishi va Yaponlarga taqdim etilishi mumkin bo‘lgan erta taslim bo‘lish taklifi so‘zlarini aniqlash kabi o‘zaro bog‘liq masalalar bilan shug‘ullanishda o‘tkazdi. Ushbu taslim bo‘lish hujjati katta e’tibor qozondi, undagi eng katta muammo “shartlarisiz” atamasi edi. Yaponlarning imperator oilasini yo‘q 102 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc qilish yoki jangchi an’analarini kamsitadigan shartlarni qabul qilishdan ko‘ra, jang qilishni davom ettirishi aniq edi. 1945-yil 6-avgustning erta tongida, 590-kompozit guruhiga tegishli B-29 bombardimonchi samolyoti Tinian orolidan uchib, 1,500 mil uzoqlikdagi Yapon orollariga, Shimoliy-g‘arbiy yo‘nalishda yo‘l oldi. Uning asosiy nishoni Hiroshimada, Yaponiyaning Janubi-g‘arbiy Honshu orolida, ichki dengizga qaragan va aholisi deyarli 300,000 kishini tashkil etgan muhim harbiy va aloqa markazi bo‘lgan shaharda joylashgan edi. “Little Boy” nomi bilan mashhur bo‘lgan bombani, Hiroshima vaqti bilan soat 8:15 atrofida tashlandi. “Little Boy” 70,000 kishini (shu jumladan, 20 nafar amerikalik hibsdagi havo jangchilarini) o‘ldirdi va yana 70,000 kishini jarohatlantirdi. 1945 yil oxiriga kelib, Hiroshimadagi o‘lim soni 140,000 ga yetdi, radiatsiya kasalligi oqibatida o‘limlar ortdi. Besh yil o‘tgach, umumiy o‘lim soni 200,000 ga yetdi. Bomba shaharni besh kvadrat mil hududida butunlay vayron qildi, shahar binolarining deyarli barchasi yo‘q qilindi yoki zarar ko‘rdi. Hujumdan bir necha soat o‘tgach, radio stansiyalari Prezident Garri Truman tomonidan tayyorlangan bayonotni o‘qib berdi. Bayonotda AQSH Yaponiyaning Hiroshima shahriga yangi turdagi bomba tashlagani, bu bomba 20,000 tonna TNT‘dan ko‘proq kuchga ega ekanligi ma’lum qilindi. Truman, agar Yaponiyaliklar 26 iyuldagi Potsdam e’lonnomasi talabiga binoan shartsiz taslim bo‘lishni rad etsa, AQSh qo‘shimcha nishonlarga hujum qilishi va xuddi shunday halokatli 2 natijalarga olib kelishi haqida ogohlantirdi. Ikki kun o‘tgach, 8-avgustda Sovet Ittifoqi Yaponiyaga urush e’lon qilib, Manchuriyada yapon kuchlariga hujum qildi, bu esa Rossiyaning Tinch okeani teatriga kirishi oldidan urushning tezda tugashi umidlarini yo‘qotdi. Ko‘plab oylar davomida birinchi atom bombasining vayronagarchiliklari haqida aniq va ishonchli yangiliklar G‘arb o‘quvchilariga yetib bormagan. Yevropa va Amerikada millionlab so‘zlar yozildi, fan odamlarning qo‘llariga qo‘ygan ajib yangi kuchlarini tushuntirgan holda; bu eng katta tabiiy sirlarni ochishga olib kelgan tadqiqotlar va tajribalarni tasvirlab berishda; yangi qurolning insoniyat kelajagi uchun yuzaga kelgan muammolarini muhokama qildi. Bombaning axloqi to‘g‘risida jiddiy bahslar bo‘lib o‘tgan. Hiroshimadagi portlashdan keyin Yaponiyaning shartlarni qabul qilishiga to‘sqinlik qilgan bo'linishlar va aloqa muammolari yuzaga keldi. Taslim bo‘lish e’lon qilinmaganligi sababli, qo‘shma bombardimonlar davom etdi va boshqa yapon shaharlariga rejalashtirilganidek zarbalar berildi. Keyin, 9-avgustda ikkinchi atom hujumi amalga oshirildi. Tinian orolidan soat 3:47 da uchgan Bock‘s Car (odatdagi uchuvchi nomi bilan atalgan) asosiy maqsadi bo‘lgan Kyushu orolining shimoliy qirg‘og‘idagi Kokura arsenali tomon yo‘l oldi. Uchuvchi Charlz Svinni Kokura ustida yomon obhavo sharoitlari va noxush flaklarni ko‘rdi. Svinni Kokura ustidan uch marta o‘tib, so‘ngra birinchi nishonini tark etishga qaror qildi, chunki uning qolgan yoqilg‘isi faqat bitta bombalashni amalga oshirishga yetarli edi. Nagasakiga yaqinlashganda, Bock‘s Car bulutli havoga duch keldi. Ammo oxirgi daqiqada, bulutlarning qisqa vaqtga yorilishi uning 29,000 fut balandlikdan vizual nishon olishiga imkon berdi va Bock‘s Car “Fat Man” nomli 10,000 funtlik plutoniy bomba tashladi, soat 11:01 da. Samolyot shundan keyin Okinavaga favqulodda yerdan qo‘nish uchun yo‘naltirildi. “Fat Man” portlashi shaharning tog‘larida 1,650 fut balandlikda bo‘lib, kuchi 21,000 tonna TNT edi. “Fat Man” 40,000 kishini o‘ldirdi va 60,000 dan ortiq kishini jarohatlantirdi. Shaharning uch kvadrat milyasi vayron bo‘ldi, bu Hiroshimaga qaraganda kamroq, chunki Nagasaki atrofida tog‘lar bor edi. 1946-yil yanvariga kelib, Nagasakida 70,000 kishi halok bo‘ldi. Umumiy o‘lim soni oxir-oqibat 140,000 ga yetdi, va o‘lim ko‘rsatkichi Hiroshimaga o‘xshash bo‘ldi. Yaponiyani taslim bo‘lishi, shunga qaramay, yapon rahbariyati qaror qabul qilishda qiynalishda davom etdi, harbiy ekstremistlar 2 Hersey, John. Hiroshima. New York: Alfred A. Knopf, 1946 103 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc oxirigacha qarshilik ko‘rsatish siyosatini qo‘llab-quvvatlashni davom ettirishdi. Nihoyat, 1945-yil 10-avgustda Shveysariya va Shvetsiyadan Vashingtonga xabar yetib keldi, unda yaponlar, Hiroxito xohishlariga binoan, imperatorning o‘z pozitsiyasini saqlab qolishi sharti bilan taslim bo‘lish shartlarini qabul qilishga tayyor ekanliklarini bildirdilar. Truman uchinchi atom hujumini to‘xtatdi va Amerika Qo‘shma Shtatlari javobni ko‘rib chiqqanidan so‘ng, oxir-oqibat o‘rtacha yo‘lni tanlab, imperatorni tan olishga va uning taslim bo‘lishdan keyingi vakolatlarini Mustahkam Allylar Komandiri hokimiyatiga asoslanishini ta’kidlab o‘tdi. Britaniya, Xitoy va Rossiyaning roziligi bilan, 11-avgustda Qo‘shma Shtatlar yaponlarga javob berdi. Yaponiya 1945-yil 14-avgustda taslim bo‘ldi, bu esa AQSh uchun 1941-yil 7-dekabrdagi Pearl Harbordagi kutilmagan hujum bilan boshlangan urushni tugatdi. AQSh deyarli uch hafta davomida bayram qilayotgan edi, rasmiy hujjatlar esa 1945-yil 2-sentyabrda U.S.S. Missouri kemasida imzolandi. 1945-yil avgustidan 1947-yil yanvarigacha, Groves tinchlik davrida atom dasturining yuqori ustuvorligini saqlash uchun kurashayotganida, Ikkinchi jahon urushi tugaganidan keyin Amerikaning kayfiyati sovuq urushga kirishgan Sovet Ittifoqi bilan yangi global kurashga botganini sezdi. Amerika Qo‘shma Shtatlari, Grovesning tinchlik davridagi 16 oylik boshqaruvi davomida atom qurollari bo‘yicha monopoliyani saqlagan bo‘lsa-da, Manhattan Muhandislik Tumanining o‘rnini olgan Atom Energetikasi Komissiyasi tashkil topganidan uch yil o‘tib, Rossiyaning maxfiy atom bombasi dasturi 1949-yilda Joe I testini muvaffaqiyatli o‘tkazdi. 1950-yillarda ikki super kuchlar o‘rtasidagi munosabatlar noxush bo‘lib, ikkala tomon ham harbiy ustunlikni qo‘lga kiritish maqsadida vodorod bombalarini o‘z arsenallariga qo‘shgan. Bush va Konant o‘z fikrlarini to‘liqroq 1945-yil 30-sentyabrda taqdim etishdi. Ular, Amerika va Britaniya yetakchiliklari faqat uch yoki to‘rt yil davom etishini va butun dunyo bo‘ylab qurol poygasi natijasida yuzaga keladigan katta bombalardan himoya faqat xalqaro kelishuvlar orqali, maxfiy tadqiqotlarni va kutilmagan hujumlarni oldini olish orqali amalga oshirilishini ta’kidlashdi. Bush va Konantning asosiy falsafiyasi 1946-yil martda Oppenheimer tomonidan ishlab chiqilgan Acheson-Lilienthal hisobotida ifodalanib, keyinchalik Baruch Rejasi sifatida tanilgan atom energiyasining xalqaro nazorati bo‘yicha Amerika taklifiga aylangan. Bernard Baruch, Birinchi Jahon Urushidan beri Amerika prezidentlariga turli lavozimlarda xizmat qilgan qariyalar davlat arbobi, 1946-yil 14-iyunda BMT yangi tashkil etilgan Atom Energetikasi Komissiyasiga o‘zining rejalarini taqdim etdi. Baruch, Acheson-Lilienthal hisobotida taklif qilingan tarzda, xalqaro atom taraqqiyotini nazorat qiluvchi tashkilot tuzishni taklif qildi. Bu tashkilot dunyo xavfsizligiga tahdid soluvchi barcha faoliyatlarni nazorat qilishi, shuningdek, barcha boshqa yadroviy loyihalarni litsenziyalash va tekshirish vakolatiga ega bo‘lishi kerak edi. Bunday tashkilot tashkil etilgandan so‘ng, yangi bombalar qurilmasligi va mavjud bombalar yo‘q qilinishi kerak edi. Atom qurollarini yo‘q qilish butun qurollarni kamaytirish va oxir-oqibat bartaraf etishga zamin yaratishi, shuningdek urushni butunlay taqiqlashga olib kelishi mumkin edi.Baruch, Birlashgan Millatlar Tashkiloti a’zolari atom energiyasi bo‘yicha qonunbuzarliklar uchun jazolardan himoya qilish uchun veto huquqidan foydalana olmasligini, balki oddiy ko‘pchilik ovoziga tayanish kerakligini ta’kidladi. Acheson-Lilienthal hisobotida esa, veto masalasi bo‘yicha hech qanday fikr bildirilmagan edi. Ajablanarli emaski, Sovet Ittifoqi, atom quroli bo‘lmagan davlat, Birlashgan Millatlar Tashkilotida veto huquqini saqlab qolishni talab qildi va atom qurollarini yo‘q qilish xalqaro nazorat tashkiloti tuzilishidan oldin amalga oshirilishi kerakligini ta’kidladi. Sovetlar, AQShning atom qurollariga bo‘lgan monopoliyasidan foydalangan holda boshqa davlatlarni o‘z rejalariga rozi qilishga majbur qilishi mumkinligini da’vo qildilar, shuning uchun muzokaralar adolatli o‘tilmaydi deb hisoblashdi. Baruch rejasi AQShning atom arsenalini asta-sekin qisqartirishni taklif qildi, bu esa 104 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc xalqaro kelishuv darajasiga bog‘liq edi. Har bir xalqaro nazorat bosqichi amalga oshirilgandan so‘ng, AQSh o‘z zaxirasini qisqartirishning keyingi bosqichiga o‘tishi kerak edi. AQShning pozitsiyasi shundan iborat edi: xalqaro kelishuv hech qanday Amerika qisqarishidan oldin amalga oshirilishi kerak, Sovetlar esa muzokaralar ma’noli bo‘lishi uchun bombani taqiqlash zarur ekanligini ta’kidlashdi. BMTdagi bahs faqat nomda edi; ikki tomon ham 1946-yil dekabrning 31-kuniga qadar Baruchning BMTdagi nutqidan so‘ng biron qadam ham tashlamadi. Nihoyat, Sovet Ittifoqi, veto huquqidan voz kechishni istamay, Baruchning taklifini 1946-yil 31-dekabrda bo‘lib o‘tgan ovoz berishda ishtirok etmadi, chunki u atom bombasi taqiqlanmagan edi, va Amerika rejalari 1947-yil boshiga kelib o‘lik hujjatga aylandi — garchi bu haqda deyarli 1948 yilgacha bahslar davom etdi. AQSh, Sovet qo‘shinlari Sharqiy Yevropaga tahdid solishi va Amerika konvensional kuchlari tezda de-mobilizatsiya qilinayotganini anglab, o‘zining atom qurolini xalqaro nazoratlarsiz taslim etishni rad etdi va yadroviy arsenalini rivojlantirishni davom ettirdi. O‘zaro ishonchsizlik atmosferasida Sovuq urush boshlandi. Xulosa: Atom bombasining yaratilishi va qo‘llanilishi insoniyat tarixidagi eng muhim, lekin eng ziddiyatli voqealardan biri hisoblanadi. Ilmiy taraqqiyotning yuksak cho‘qqisi sifatida Manhattan loyihasi insoniyatga yadro energiyasini boshqarish imkonini bergan bo‘lsa-da, bu kashfiyotning oqibatlari axloqiy va ijtimoiy masalalarni kun tartibiga olib chiqdi. Hiroshimaga va Nagasakiga tashlangan atom bombalari urushning tugashida muhim rol o‘ynagan bo‘lsa-da, minglab begunoh insonlarning hayotiga zomin bo‘ldi va butun dunyoni yadroviy xavf bilan yuzma-yuz qoldirdi. Manhattan loyihasi fan va texnologiyaning davlat strategiyasi bilan uyg‘unlashuvi misolida dunyoga yangi davrni, ya’ni "yadro asri"ni boshlab berdi. Yadro qurollarining tarqalishi va yadroviy qurollanish poygasining boshlanishi insoniyatni tinchlik va halokat o‘rtasida nozik muvozanatda ushlab turdi. Ikkinchi Jahon urushidan keyingi davrda yadro qurolining strategik va geopolitik ahamiyati oshib bordi, ammo uning axloqiy va ekologik oqibatlari ko‘p yillik muhokamalarga sabab bo‘ldi. Hiroshimaga atom bombasining tashlanishi, John Hersey kabi yozuvchilarning asarlarida aks etganidek, insoniyat tarixining o‘ziga xos saboq beruvchi voqeasidir. Bu hodisa nafaqat urushni tugatdi, balki yadro qurollarining dahshatli salohiyatini ham ko‘rsatdi. Bugungi kunda atom qurollarining xavfi insoniyatni tinchlikni ta’minlash va yadroviy qurolsizlanish bo‘yicha qat’iy choralar ko‘rishga undamoqda. Atom qurollarining tarixiy, ijtimoiy va axloqiy oqibatlarini chuqur o‘rganish nafaqat o‘tmishdagi voqealardan saboq olish, balki kelajakda bunday dahshatli voqealar takrorlanishining oldini olish uchun muhim ahamiyatga ega. Shu sababli, atom bombasining yaratilishi tarixi insoniyatning ilm-fan va mas’uliyat o‘rtasidagi murakkab munosabatini aks ettiruvchi o‘rnak bo‘lib qoladi. Bugun kunda yadro qurollari oldingilariga nisbatan ancha takomillashgan . Bunga yaqol misol sifatida, bugungi yadro qurollari Hiroshimaga tashlangan bombaga qaraganda o‘nlab va hatto yuzlab marta kuchliroq. Bitta qurolning qo‘llanishi butun mintaqalarga va dunyo ekologiyasiga ulkan zarar yetkazishi mumkin. Hozirgi kundagi ziddiyatlar tinch muloqot va muzokaralar yadro qurollari bilan bog‘liq kelishmovchiliklarni hal qilishda samarali vosita bo‘lib xizmat qiladi. Bu yadro urushi xavfini kamaytiradi va insoniyat kelajagini saqlab qoladi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. “The Manhattan Project: Making the Atomic Bomb”.USDOE Assistant Secretary for Human Resources and Administration, Washington, DC (United States), September 1994. 105 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc 2. “Transforming the Relationship Between Science and Society: The Manhattan Project and Its Legacy”. Report on the workshop funded by the National Science Foundation, Washington, DC, February 14-15, 2013. 3. Hersey, John. “Hiroshima”.New York: Alfred A. Knopf, 1946 4. Norris, Robert S. “Racing for the Bomb: General Leslie R. Groves, The Manhattan Project’s Indispensable Man”. New York: Steerforth Press, 2002.