KOGNITIV NEYROLINGVISTIKA VA TILNING KOGNITIV NEVROLOGIYASI

83 KOGNITIV NEYROLINGVISTIKA VA TILNING KOGNITIV NEVROLOGIYASI Farangiz Yoʻldosheva, Oriental universiteti talabasi Ilmiy rahbar: F.X.Muratxodjayeva, PhD, dotsent Annotatsiya. Ushbu maqolada oʻqishni qanday oʻrganishimiz, xususan, soʻzning imlosi, uning tovushi va maʼnosi oʻrtasidagi munosabatni qanday tahlil qilishimiz va maʼlumotlarni oʻqish va uni tahlil etishdagi tafovutlar oʻrganilgan. Tilning kognitiv nevrologiyasi boʻyicha tadqiqotlar nutq, til va tegishli kognitiv funktsiyalarning neyrokognitiv asoslarini tushunishga qaratilgan. U sogʻlom kattalardagi, balki orttirilgan til buzilishi boʻlgan odamlarda ham til xulq-atvorini oʻrganadi. Usullar xulq-atvor tadqiqotlari, funksional va strukturaviy neyroimajing, miya stimulyatsiyasini (masalan, toʻgʻridan-toʻgʻri tushunish va qabul qilish) va shu kabi masalalarga alohida taʼkidlangan. Kognitiv neyrolingvistika yoki tilning kognitiv nevrologiyasi miyaning tilni qanday qayta ishlashini, ishlab chiqarishini va tushunishini, shuningdek, asosiy asab mexanizmlarini oʻrganish uchun kognitiv lingvistika, neyrolingvistika va kognitiv nevrologiyani birlashtirgan fanlararo sohadir. U semantika va sintaksis kabi kognitiv jarayonlar miyada qanday amalga oshirilishini, neyroimaging, xulq-atvorni oʻrganish va til kasalliklari boʻyicha tadqiqotlar kabi usullarni qoʻllash orqali tilning biologik asoslarini oʻrganadi. Kalit soʻzlar: Neyrolingvistika, kognitiv nevrologiya, neyroimaging, kognitiv lingvistika, oʻqib tushunish, dorsal va ventral tadqiqotlari, sunʼiy orfografiya. Abstract. This article examines how we learn to read, in particular how we analyze the relationship between the spelling of a word, its sound, and its meaning, and the differences in reading and analyzing information. Research in the cognitive neuroscience of language aims to understand the neurocognitive basis of speech, language, and related cognitive functions. It studies language behavior in healthy adults, as well as in people with acquired language disorders. Methods include behavioral studies, functional and structural neuroimaging, brain stimulation (e.g., transcranial direct perception and perception), and the like. Cognitive neurolinguistics, or cognitive neuroscience of language, is an interdisciplinary field that combines cognitive linguistics, neurolinguistics, and cognitive neuroscience to study how the brain processes, produces, and understands language, as well as the underlying neural mechanisms. It studies the biological basis of language by using methods such as neuroimaging, behavioral studies, and research on language disorders, such as how cognitive processes such as semantics and syntax are implemented in the brain. Keywords: Neurolinguistics, cognitive neuroscience, neuroimaging, cognitive linguistics, reading comprehension, dorsal and ventral studies, artificial orthography. 84 Kirish. Yozuv tizimining tabiati oʻqishni oʻzlashtirishning kognitiv va asab mexanizmlarini shakllantiradi. Oʻqishni oʻzlashtirishning asosiy muammosi maʼnosiz vizual belgilarni mazmunli nutq tiliga aylantirishni oʻrganishdir. Yozuv tizimlari ogʻzaki tilni ifodalashda sezilarli darajada farq qiladigan madaniy ixtirolardir. Shunday qilib, xuddi shu inson miyasi dunyoning har qanday yozuv tizimlari uchun koʻrish va til oʻrtasidagi xaritalashni oʻrganishi kerak, ammo tadqiqotlar bunga qanday erishilganini hali aniqlay olmadi. Biz miya oʻrganilayotgan yozuv tizimidagi statistik qonuniyatlar bilan boshqariladigan oʻqishni oʻzlashtirish muammosiga turli xil echimlar topishi haqidagi faraz sinab koʻrildi. Minglab yillik madaniy evolyutsiya yozuv tizimlarini yaratdi, unda koʻrishdan tilga xaritalash alohida tovushlarni ifodalovchi individual belgilardan butun tushunchalarni ifodalovchi murakkab belgilargacha boʻlgan diapazonni oʻz ichiga oladi. Xuddi shu miya ogʻzaki tilda yozilgan xaritalashning samarali yechimini topishi kerak, bu barcha yozuv tizimlari uchun ishlaydi. Hisoblash simulyatsiyalarida yozuv tizimidagi statistik qonuniyatlar ,,mehnat taqsimotigaʼʼ taʼsir qiladi. Shunday muntazamliklardan biri vizual belgilarning tizimli ravishda, ispan tilidagi kabi tovushlar bilan bogʻliqligi (logografik emas)dir. tizimlar (xitoy va ingliz tillari eng yaqin misol). Chop etishdan tovushga oʻtish yoʻli, agar model logografik tizimlarga qaraganda alifbo boʻyicha oʻqishni oʻrgansa koʻproq qoʻllaniladi. Aksincha, belgilar-tovush sistematikasi mavjud boʻlmagan joylarda esa chop etishdan maʼnoga toʻgʻridan-toʻgʻri yoʻlga ustunlik berish kerak, chunki bu matnni tushunishning samaraliroq usulidir. Bu mehnat taqsimoti uchun empirik dalillar xulq-atvorga oid maʼlumotlardan, masalan, turli yozuv tizimlari uchun javob vaqtlaridan kelib chiqa olmaydi, chunki ular yoʻllarga bogʻliqligini toʻgʻridan-toʻgʻri tashxis qilmaydi. Bunday dalillarni neyroimaging maʼlumotlari bilan taʼminlash mumkin, chunki ikkita oʻqish yoʻli turli xil miya hududlari tomonidan qoʻllab-quvvatlanadi. Chap dorsal hududlar (pastki parietal korteks, dorsal inferior frontal girus) bosma-tovush xaritasi bilan shugʻullanadi, chap qorincha hududlari (oldingi fusiform girus, oʻrta temporal girus) esa bosma va maʼno xaritasi bilan shugʻullanadi. Tillar, yozuv tizimlari va ishtirokchilar oʻrtasidagi koʻplab chalkashliklarni oʻrganadi. Masalan, ikki tilli kattalar ishtirokida oʻtkazilgan bir tadqiqot shuni koʻrsatdiki, ingliz va xitoycha soʻzlarni oʻqish mos ravishda dorsal va ventral oʻqish yoʻllarini faollashtirgan, lekin bu xitoy tili uchun yuqoriroq boʻlgan malaka bilan chalkashib ketgan boʻlishi mumkin. Guruh va meta-analitik oʻrtasidagi malakali oʻquvchilarning taqqoslashlari aslida alifbo va logografik tizimlar oʻrtasida miya faoliyatida minimal farqlarni topadi. Nihoyat, metatahlil bu farqlar bolalarda sezilarli boʻlishi mumkinligini koʻrsatadi, ammo izchil farqlar faqat bir yoʻnalishda kuzatilgan (Xitoycha-Inglizcha) Oʻqish uchun dorsal va ventral yoʻllar,dan moslangan. Yozma soʻz shakllari posterior oksipitotemporal korteksda (sariq maydon) qayta ishlanadi. Dorsal yoʻlda pastki parietal korteks (yashil maydon) bosmadan tovushgacha xaritalashda va dorsal pastki frontal girus (koʻk maydon) nutqni yaratishda ishtirok etadi. Ventral yoʻlda oldingi fusiform girus (qizil va toʻq sariq chiziqli maydon) butun soʻzli yozma shakllarni yoki ularning maʼnolarini ifodalaydi va oʻrta temporal girus (qizil maydon) 85 soʻz maʼnolarini qayta ishlaydi. Sunʼiy orfografiya ishtirokchilarning oldingi bilimlari ustidan toʻliq nazoratni taʼminlaydi va oʻqishni oʻrganishning dastlabki bosqichlarida yozuv tizimlari oʻrtasidagi aniq farqlar mehnat taqsimotiga qanday taʼsir qilishini sinab koʻrishga imkon beradi. Alifbodagi sunʼiy orfografiyalar tabiiy tillar bilan bir xil nerv oʻqish yoʻllarini faollashtiradi, mos ravishda yangi soʻz talaffuzlarini va maʼnolarini oʻrganish uchun jalb qilingan dorsal va ventral yoʻllar. Bunday tadqiqotlarda turli yozuv tizimlari turli oʻqish yoʻllari bilan shugʻullanishi haqida maslahatlar mavjud, ammo natijalar ishtirokchilarning ona tiliga taʼsiri boʻlishi mumkin. Xususan, ingliz tilida soʻzlashuvchilarda dorsal yoʻl harakati (chap supramarginal girus) alifboga nisbatan alifboni oʻqish uchun kuzatilgan. Xitoy tilida ona tilida soʻzlashuvchilarda ventral yoʻl faolligi (ikki tomonlama oʻrta temporal girus) analfavit skriptiga nisbatan logografik oʻqish uchun kuzatilgan, ammo teskari taqqoslash orqali hech qanday mintaqa aniqlanmagan. Bundan tashqari, ushbu tadqiqotlar mavzular orasidagi dizaynlardan foydalanganligi sababli kuchsizlangan va oʻqishni tushunishga eʼtibor bermagan. Xuddi shu ishtirokchilar alifbo va alogografik yozish tizimini tushunishni oʻrganganlarida, oʻqishning dorsal va qorin boʻshligʻi yoʻllaridan farqli foydalanishni koʻrsatishi tekshirildi. 24 nafar ishtirokchi belgilar va tovushlar oʻrtasida toʻliq tizimli xaritaga ega boʻlgan analfavit tizimida yozilgan yangi soʻzlar majmuasini va alogografik tizimda yozilgan soʻzlar toʻplamini oʻqishni oʻrgandi, ularda bu xaritalar mutlaqo oʻzboshimchalik bilan amalga oshirildi. Tilning boshqa barcha jihatlari, yozuv tizimi va oʻqitish uslubi nazorat qilindi. Ikki haftalik mashgʻulotdan soʻng MRI tekshiruvida biz alifbo skriptini oʻqishda dorsal yoʻl faolroq boʻlishini taxmin qildik, logografik skriptni oʻqiyotganda ventral yoʻl faolroq boʻladi. Shuningdek, biz ushbu tizimlarning xatti-harakatlari bosmadan tovushga va bosib chiqarishdan maʼnoga solishtirishga ustuvor ahamiyat beradigan vazifalardan qanday farq qilishini koʻrib chiqdik Tushunish Treningdan soʻng nerv faolligi fMRI yordamida oʻlchandi, ishtirokchilar esa ikkala tizimdan oʻqitilgan yozma soʻzlarni jimgina oʻqiydilar. Har bir blokning boshida ishtirokchilarga element maʼlum bir semantik toifaga kirganda tugmani bosish buyurilgan. Aniqlik ikkala tizim uchun ham yuqori, lekin logografik tizim uchun biroz yuqoriroq edi. Logografik tizim uchun javoblar tezroq boʻldi. Yozuv tizimlarini oʻqish dorsal va ventral oʻqish yoʻllarini oʻz ichiga oladi. Yopiq dam olish chizigʻiga nisbatan alifbo va logografik tizimlar ikki tomonlama oksipitotemporal va parietal kortekslarni faollashtirdi, chap pastki frontal va markazdan oldingi qoʻshimchalar va ikki tomonlama qoʻshimchalar va qoʻshildi. Sunʼiy orfografiyalarni oʻqish tabiiy alifbo yozuv tizimlarida soʻzlarni oʻqishga oʻxshash hududlarni faollashtirishini koʻrsatadi. Shuningdek, u ikkala tizim oʻrtasidagi yoʻldan foydalanishdagi har qanday farqlar nisbiy ekanligini aniqlaydi, chunki ikkalasi ham bir xil oʻqish tarmogʻini faollashtiradi. Natijalar shuni koʻrsatadiki, xuddi shu miya oʻrganilayotgan yozuv tizimining statistik qonuniyatlariga qarab koʻrish va til oʻrtasidagi interfeysni yaratish uchun turli xil yechimlarni topadi. Oʻqishni tushunish jarayonida alifbo va logografik tizimlar odatiy oʻqish tarmogʻida bir-biriga mos keladigan faollashuvni koʻrsatdi. Shunga qaramay, ushbu tizimlarni tavsiflovchi statistik qonuniyatlar ushbu tarmoqdagi ikkita yoʻlning bir xil ishtirokchilar ichida nisbiy aloqasiga taʼsir koʻrsatdi. Dorsal yoʻl 86 logografik tizimga qaraganda alifbo uchun faolroq edi, ventral yoʻl esa alifbo tizimiga qaraganda logografik tizim uchun faolroq edi. Shunday qilib, bosib chiqarishdan tovushga xaritalash tizimli (alifbo tizimi) boʻlganda, miya bunga kapital qoʻydi va koʻproq vizual shakldan ogʻzaki shaklga xaritalashga, soʻngra soʻzlarni tushunish uchun tovushdan maʼnoga bilimga tayandi. Aksincha, chop etishdan tovushga tizimlilik (logografik skript) mavjud. Kognitiv neyrolingvistika va kognitiv nevrologiya inson miyasi faoliyatini lingvistik hamda neyrobiologik mexanizmlar orqali oʻrganishda oʻzaro toʻldiruvchi ikki asosiy yoʻnalish sifatida qaraladi. Kognitiv neyrolingvistika tilni idrok etish, ishlab chiqish va kommunikativ jarayonlardagi neyron faoliyatni tahlil qilish orqali til va tafakkur oʻrtasidagi integratsiyani tushuntiradi. Kognitiv nevrologiya esa, kengroq qamrovda, xotira, eʼtibor, hissiyot va qaror qabul qilish kabi kognitiv jarayonlarning neyron asoslarini tadqiq etadi. Analitik nuqtai nazardan qaraganda, ushbu yoʻnalishlarning integratsiyasi til jarayonlari va umumiy kognitiv funksiyalarni yagona neyro-kognitiv tizim sifatida talqin qilish imkonini beradi. Natijada, ularning tadqiqotlari til buzilishlari (afaziya, disleksiya), nevrologik kasalliklar va sunʼiy intellekt modellarini takomillashtirishda amaliy ahamiyat kasb etadi. Demak, mazkur fanlararo sintez nafaqat inson miyasi haqidagi fundamental bilimlarni chuqurlashtiradi, balki taʼlim, tibbiyot va texnologiya sohalarida ham yangi istiqbollarni ochadi. Xulosa: Kognitiv neyrolingvistika va kognitiv nevrologiya zamonaviy fanlarning kesishgan nuqtasida shakllangan, inson tafakkuri va tilni chuqurroq tushunishga xizmat qiladigan yoʻnalishlar hisoblanadi. Kognitiv neyrolingvistika tilni oʻzlashtirish, nutqni ishlab chiqish va idrok etish jarayonlarini neyron mexanizmlar bilan bogʻliq holda tahlil etsa, kognitiv nevrologiya kengroq doirada inson ongining, xotira, diqqat, hissiyot va qaror qabul qilish kabi psixik jarayonlarning asab tizimidagi asoslarini oʻrganadi. Ularning oʻzaro yaqinlashuvi nafaqat lingvistika va psixologiyani, balki sunʼiy intellekt, logopediya, taʼlim va klinik amaliyot sohalarini ham yangi ilmiy yutuqlarga olib chiqmoqda. Mazkur yoʻnalishlarning rivoji inson miyasi faoliyatini chuqur anglash, til va tafakkur oʻrtasidagi uzviy aloqalarni ochib berish, shuningdek, til buzilishlari va nevrologik kasalliklarni samarali davolash imkoniyatlarini kengaytirishga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Seidenberg MS. Reading in different writing systems: One architecture, multiple solutions. In: McCardle P, Ren J, Tzeng O, editors. Dyslexia across languages Orthography and the Brain-Gene-Behavior Link: Brookes Publishing; 2011. p. 146-68. 2. Smith AC, Monaghan P, Huettig F. The effect of orthographic systems on the developing reading system: Typological and computational analyses. Psychological Review. 2021; 128(1):125-59. 3. Taylor JSH, Rastle K, Davis MH. Can cognitive models explain brain activation during word and pseudoword reading? A meta-analysis of 36 neuroimaging studies. Psychol Bull. 2013; 139(4):766-91. 4. Carreiras M, Armstrong BC, Perea M, Frost R. The what, when, where, and how of visual word recognition. Trends in Cognitive Science. 2014; 18(2):90-8.