MUNAVVARQORI ABDURASHIDXONOV VA JADIDCHILIK HARAKATI

113 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc MUNAVVARQORI ABDURASHIDXONOV VA JADIDCHILIK HARAKATI Xudoyshukurova Dildora Sheraliyevna Xurramov Umidjon Aliqul oʻgʻli Namozova Laylo Ikromjon qizi Xushboqov Elyor Abdirayim oʻgʻli Denov tadbirkorlik va pedagogika institutining tarix yo‘nalishi 4-kurs talabalari e-mail: [email protected] e-mail: xushboqovel[email protected] e-mail: [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17732025 Annotatsiya: Ushbu maqolada Munavvarqori Abdurashidxonovning hayoti va faoliyati, shuningdek, u jadidchilik harakati doirasida amalga oshirgan ijtimoiy va ilmiy ishlari tahlil qilinadi. Maqolada Abdurashidxonovning ta’lim sohasidagi faoliyati, jadidchilik maqsadlari va mahalliy jamiyat hayotiga qo‘shgan hissasi yoritiladi. Shuningdek, maqolada jadidchilik harakatining O‘zbekistonda rivojlanish jarayoni va uning jamiyat taraqqiyotidagi roli haqida fikr yuritiladi. Kalit so‘zlar: Munavvarqori Abdurashidxonov, jadidchilik harakati, ta’lim, ijtimoiy islohot, ma’rifatparvarlik. Kirish: XIX–XX asrlar o‘zbek jamiyatining ijtimoiy va madaniy hayotida muhim burilish davri hisoblanadi. Shu davrda O‘zbekistonda ta’lim, ma’rifat va madaniyatning rivojlanishida jadidchilik harakati katta rol o‘ynagan. Jadidchilik harakati an’anaviy ta’lim tizimini yangilash, ilm-fanni keng jamoatchilikka yetkazish va zamonaviy ma’rifatni targ‘ib qilish maqsadida yuzaga kelgan 1 . Munavvarqori Abdurashidxonov – o‘sha davrning yetakchi jadid olimlaridan biri bo‘lib, u ta’lim va ma’rifat sohasidagi faoliyati bilan ajralib turadi. Uning ishlari jamiyatni ma’rifatli va bilimli qilishga qaratilgan bo‘lib, yosh avlodni ilm-fanga, ma’naviy va madaniy taraqqiyotga undashga xizmat qilgan. Ushbu maqola Munavvarqori Abdurashidxonovning hayoti, jadidchilik harakatidagi o‘rni va uning ta’lim hamda jamiyat rivojiga qo‘shgan hissasini tahlil qilishga bag‘ishlangan. Tadqiqot davomida jadidchilik harakatining mohiyati, uning maqsad va vazifalari, shuningdek, Abdurashidxonovning pedagogik va ma’rifiy faoliyati o‘rganiladi. Asosiy qism: Munavvarqori Abdurashidxonov XIX asr oxiri va XX asr boshlarida yashab ijod qilgan. U ma’rifatparvar, olim va pedagog sifatida tanilgan. Abdurashidxonov o‘z davrida ta’limning yangilanishi, ilm-fan va ma’rifatning keng jamoatchilikka yetkazilishi uchun faol ishlar qilgan. U mahalliy maktablarda yangi uslubdagi ta’limni joriy qilish, yoshlarni zamonaviy bilimlar bilan tanishtirish va ma’naviy tarbiyani rivojlantirishga katta hissa qo‘shgan 2 . Jadidchilik harakati XIX– XX asrlarda Turkiston hududida yuzaga kelgan ma’rifatparvarlik va ijtimoiy islohotlar oqimidir. Harakatning asosiy maqsadi – an’anaviy ta’lim tizimini modernizatsiya qilish, yosh avlodni ilm-fan, adabiyot va tarix bilan tanishtirish, hamda jamiyatni ma’naviy va madaniy jihatdan rivojlantirish. Jadidlar shuningdek, yangi maktablar tashkil etish, pedagogik metodlarni takomillashtirish va matbuot orqali ma’rifatni keng targ‘ib qilishga intilgan. Munavvarqori Abdurashidxonov jadidchilik harakatining yetakchi shaxslaridan biri bo‘lib, u nafaqat ta’lim, balki ijtimoiy-ma’naviy sohada ham faoliyat yuritgan. 3 U pedagogik ishlari orqali yosh avlodni zamonaviy bilimlar bilan tanishtirgan, ilmfan va ma’rifatning ahamiyatini keng jamoatchilikka yetkazgan. 1 M.Abdurashidxonov “Tanlangan asarlar” Nashrga tayyorlovchi Sirojiddin Ahmedov Toshkent: Ma’naviyat, 2003 2 “Munavvarqori Abdurashidxonov” Jadidlar to’plami 8-qism Muallif Sotimjon Xolboyev Toshkent: Yoshlar nashriyot uyi, 2022 3 Asqar Zunnunov “Pedagogika tarixi” Toshkent: Sharq, 2003 114 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc M.Abdurashidxonovning ishlari mahalliy jamiyat hayotida ijobiy o‘zgarishlar keltirgan va boshqa jadid olimlar uchun namuna bo‘lgan. Abdurashidxonov yangi uslubdagi maktablar tashkil etish, darsliklar yozish va pedagogik metodlarni joriy etish orqali ta’lim tizimini modernizatsiya qilgan. U ilm-fan va ma’rifatning jamiyat rivojidagi rolini targ‘ib qilgan, yoshlarni o‘qishga, o‘z bilimlarini oshirishga va ijtimoiy faoliyatga undagan. 4 Shu tariqa, M.Abdurashidxonovning faoliyati jadidchilik harakati maqsadlarini amalda amalga oshirishga xizmat qilgan. M.Abdurashidxonovning ish faoliyati nafaqat ta’lim bilan cheklanmagan. U mahalliy jamoalarni ma’naviy va madaniy jihatdan rivojlantirish, ijtimoiy masalalarni hal qilish va yangi fikrlarni targ‘ib qilishga hissa qo‘shgan. Shu bilan birga, u jadidchilik harakatining g‘oyalarini keng jamoatchilikka yetkazib, jamiyatning modernizatsiya jarayonida muhim rol o‘ynagan. Muhokama qismi: Munavvarqori Abdurashidxonovning faoliyati va jadidchilik harakati doirasidagi ishlari jamiyat rivojiga beqiyos hissa qo‘shgan. U o‘z davrida ta’lim tizimini modernizatsiya qilish, yosh avlodni ilm-fan bilan tanishtirish va jamiyatni ma’naviy jihatdan uyg‘otish yo‘lida faol ish olib borgan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, Abdurashidxonov nafaqat pedagogik faoliyat bilan cheklanmagan, balki ijtimoiyma’naviy masalalarda ham muhim tashabbuslar ilgari surgan. 5 Jadidchilik harakati XIX–XX asrlarda Turkiston hududida yuzaga kelgan bo‘lib, u o‘sha davr jamiyatining rivojlanishida keskin burilish nuqtasi sifatida qaraladi. Abdurashidxonovning ishlari bu harakatning g‘oyalarini amalda amalga oshirishga xizmat qilgan, shu bilan birga, jamiyatni yangi pedagogik metodlar va ilmiy bilimlar bilan tanishtirishga hissa qo‘shgan. Muhokama jarayonida shuni ta’kidlash mumkinki, Abdurashidxonovning faoliyati nafaqat ta’lim va ma’rifat sohalarida, balki ijtimoiy hayotda ham ijobiy o‘zgarishlarga sabab bo‘lgan. Uning ishlari keyingi avlod jadid olimlari va pedagoglari uchun namuna bo‘lib xizmat qilgan va O‘zbekiston ta’lim tizimi hamda madaniy hayotining rivojlanishiga muhim ta’sir ko‘rsatgan. Shu bilan birga, Abdurashidxonovning merosi bugungi kunda ham dolzarb ahamiyat kasb etadi, chunki u ilm-fan va ma’rifatning jamiyat taraqqiyotidagi rolini targ‘ib qilgan. 6 Uning pedagogik va ijtimoiy faoliyati yosh avlodni bilim olishga, fikrlashga va jamiyatni rivojlantirishga rag‘batlantirish sifatida qadrlanishi mumkin. Natijalar: Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, Munavvarqori Abdurashidxonovning faoliyati jadidchilik harakati rivojida muhim ahamiyatga ega bo‘lgan. U ta’lim va ma’rifat sohasidagi ishlari orqali yosh avlodni zamonaviy bilimlar bilan tanishtirgan, pedagogik metodlarni takomillashtirgan va yangi maktablarni tashkil etishga hissa qo‘shgan. Natijalar shuni ko‘rsatadiki: 1. Abdurashidxonov pedagogik faoliyati orqali o‘quvchilarni ilm-fanga qiziqtirish va ma’naviy tarbiyalashga katta hissa qo‘shgan. 2. U jadidchilik harakatining g‘oyalarini amaliyotga tatbiq qilgan va jamiyatda ma’rifatparvarlik ruhini keng targ‘ib qilgan. 3. Abdurashidxonovning ishlari mahalliy jamiyatda ijtimoiy va madaniy o‘zgarishlarga sabab bo‘lgan, shu bilan birga keyingi avlod olimlari va pedagoglari uchun namuna bo‘lgan. 4. Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, Abdurashidxonovning merosi nafaqat tarixiy ahamiyatga ega, balki bugungi kunda ham ta’lim va madaniyat sohasida dolzarbdir. Shunday qilib, Munavvarqori 4 Xolboy Ibragimov, Shahzoda Abdullayeva “Pedagogika nazariyasi” Toshkent: Fan va texnologiya, 2008 5 M.Abdurashidxonov “Xotiralarimdan” (Jadidchilik tarixidan lavhalar). Toshkent: Sharq, 2001 6 Sotimboy Xolboyev “Milliy universitetning taixiy ildizlari va tashkil topishi” Toshkent: Sharq, 2003 115 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Abdurashidxonovning faoliyati va jadidchilik harakatidagi roli ilm-fan va jamiyat taraqqiyotini rivojlantirishga xizmat qilgan va uning merosi bugungi kun uchun ham ahamiyatlidir. Xulosa: Munavvarqori Abdurashidxonovning hayoti va faoliyati O‘zbekistonda jadidchilik harakatining rivojlanishida muhim o‘rin tutadi. U nafaqat pedagogik faoliyati orqali yosh avlodni ilm-fan va ma’rifat bilan tanishtirgan, balki jamiyatning ijtimoiy va madaniy hayotida ijobiy o‘zgarishlarga sabab bo‘lgan. Abdurashidxonovning yangi uslubdagi maktablar tashkil etishi, pedagogik metodlarni takomillashtirishi va ma’rifatni targ‘ib qilishi uning merosini bugungi kunda ham dolzarb qiladi. Shu bilan birga, uning ishlari jadidchilik harakatining g‘oyalarini amalda qo‘llash, jamiyatni bilim va ma’naviyat jihatidan rivojlantirishga hissa qo‘shganligini ko‘rsatadi. Munavvarqori Abdurashidxonovning merosi nafaqat tarixiy qadriyat sifatida, balki zamonaviy ta’lim va madaniyat sohalarida ham o‘rganilishi va targ‘ib qilinishi lozim bo‘lgan bebaho manbadir. Shunday qilib, Munavvarqori Abdurashidxonovning faoliyati va jadidchilik harakatidagi o‘rni O‘zbekistonning ma’naviy va ilmiy rivojida muhim ahamiyat kasb etadi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. M.Abdurashidxonov “Tanlangan asarlar” Nashrga tayyorlovchi Sirojiddin Ahmedov Toshkent: Ma’naviyat, 2003 2. “Munavvarqori Abdurashidxonov” Jadidlar to‘plami 8-qism Muallif Sotimjon Xolboyev Toshkent: Yoshlar nashriyot uyi, 2022 3. M.Abdurashidxonov “Xotiralarimdan” (Jadidchilik tarixidan lavhalar). Toshkent: Sharq, 2001 4. Sotimboy Xolboyev “Milliy universitetning taixiy ildizlari va tashkil topishi” Toshkent: Sharq, 2003 5. Asqar Zunnunov “Pedagogika tarixi” Toshkent: Sharq, 2004 6. Xolboy Ibragimov, Shahzoda Abdullayeva “Pedagogika nazariyasi” Toshkent: Fan va texnologiya, 2008.