ARAB VA OʻZBEK TILLARIDA ZAMONNI IFODALOVCHI SOʻZLARNING KONTEKSTUAL TADQIQI

105 ARAB VA OʻZBEK TILLARIDA ZAMONNI IFODALOVCHI SOʻZLARNING KONTEKSTUAL TADQIQI Yusupboyev Nuriddin, Oriental universiteti, Tillar-1 kafedrasi oʻqituvchi-stajyori Annotatsiya. Ushbu maqolada arab va oʻzbek tillarida zamonni ifodalovchi soʻzlarning kontekstual tahlili oʻrganilgan. Maqola zamonning leksik va grammatik ifodalari, shuningdek, ularning turli kontekstlardagi maʼnosi va qoʻllanilishi haqida maʼlumot beradi. Arab va oʻzbek tillarining zamon ifodalovchi soʻzlarining oʻziga xosliklari, farqlari va oʻxshashliklari solishtirma usulda yoritilgan. Tadqiqot davomida tilshunoslik nazariyalari va amaliy misollar asosida zamon kategoriyasining semantik va pragmatik jihatlari tahlil qilingan. Maqola ikki tilning tarixiy, madaniy va lingvistik xususiyatlari orqali zamon tushunchasining shakllanishi va ifodalash usullarini aniqlashga qaratilgan boʻlib, tillararo oʻzaro taʼsir va til oʻrganishda amaliy ahamiyatga ega. Bu ish arab va oʻzbek tillarining zamon tizimini chuqurroq anglash va tillararo taqqoslash uchun muhim manba hisoblanadi. Kalit soʻzlar: feʼl zamonlari, zamonni anglatuvchi soʻzlar, maʼno koʻchishi. Abstract. This article presents a contextual analysis of temporal expressions in Arabic and Uzbek languages. The study examines the lexical and grammatical forms of time, as well as their meanings and usage in different contexts. The distinctive features, differences, and similarities of temporal expressions in Arabic and Uzbek are highlighted through a comparative approach. Based on linguistic theories and practical examples, the semantic and pragmatic aspects of the category of time are analyzed. Furthermore, the article explores the formation and expression of the concept of time through the historical, cultural, and linguistic characteristics of both languages. This research is valuable for identifying cross-linguistic influences and has practical significance in language learning, serving as an important resource for a deeper understanding of the temporal systems of Arabic and Uzbek. Keywords: verb tenses, words expressing time, semantic shift. Tilda zamon faqat grammatik shakllar bilan cheklanib qolmaydi, u adabiy matnlarda voqealar ketma-ketligini, vaqt ichidagi munosabatlarni, personajlarning ruhiy holatini va butun asarning semantik qamrovini belgilab beradi. Arab va oʻzbek adabiy matnlarida zamon ifodasi oʻzining sintaktik va semantik boyligi bilan ajralib turadi. Xususan, zamonni tasvirlashda kontekstual koʻrsatkichlar, stilistik figuralar va kognitiv konstruksiyalar muhim rol oʻynaydi. Arab adabiyotida zamonning ifodalanishi koʻpincha faqat feʼl shakllari bilan emas, balki vaqtni kechirish, hissiy holatlarni tasvirlash, oʻtkinchilik va abadiylik obrazlari orqali ham amalga oshiriladi. Ibn Qutaybaning “Adab al-Katib” asarida keltirilgan “ ةرباع ةظحل اهنأك ماوعلأا تّرم” jumlasi bunga yaqqol misol boʻla oladi. Bu yerda تّرم feʼli orqali oʻtgan zamon ifodalanadi, lekin “ةظحل اهنأك” oʻxshatish vositasida yillar bir lahzaga oʻxshatiladi va vaqtning tez oʻtishi subʼektiv qabul qilinadi. Arab adabiy uslubida zamonni tasvirlashda istiʼora kabi badiiy sanʼat vositalari ham keng qoʻllaniladi. 106 Taha Husayn oʻzining mashhur “al-Ayyam” memuarida zamon noaniqligi va psixologik kechinmalarni birlashtirib tasvirlaydi: “يمامأ ًاي قاب مأ ًايضام ناكأ ،نامزلا فرعأ مل.” Bu jumlada “ناك” va “يقاب” shakllari orqali oʻtgan va davomiy zamonlar orasidagi ichki ruhiy kurash, zamonni anglay olmaslik holati berilgan. Bu tarzdagi ifodalash arab adabiyotida zamonni faqat vaqt belgisi sifatida emas, balki inson ruhiyatining vaqt bilan oʻzaro munosabati sifatida tasvirlashga imkon yaratadi. Oʻzbek adabiy matnlarida esa zamon koʻpincha tabiat tasvirlari, ruhiy kechinmalar va real hayot oqimi bilan uygʻunlashgan holda ifodalanadi. Abdulla Qahhorning “Qoʻshchinor chiroqlari” asaridagi “Qish kunlari hamisha uzun, tuni ham, kuni ham bir xil koʻrinadi” jumlasida zamon tasviri faqat grammatik shakl orqali emas, balki tabiat obrazlari va vaqtning subyektiv sezilishi orqali ifodalangan. Bu yerda “koʻrinadi” shakli hozirgi zamonni bildirsa-da, “hamisha uzun” ifodasi orqali vaqtning oʻzgarishsiz va choʻziluvchan holati tasvirlanadi. Oʻzbek matnlarida zamon qabul qilishning hissiy va subyektiv tomonlari koʻpincha “hamisha”, “goʻyo”, “uningcha” kabi modal ifodalar orqali kuchaytiriladi. Erkin Vohidovning “Tong nafasi” sheʼrida esa zamonning ifodalanishi yanada poetik tus oladi: “Tong nafasi uygʻonmoqda, orzular yuksalmoqda”. Bu jumlada “- moqda” affiksli davomiy zamon shakli yordamida harakatlarning hali yakunlanmaganligi, jarayon davom etayotganligi tasvirlanadi. Nafas va orzular kabi poetik obrazlar zamonning faqat grammatik emas, balki metaforik va semantik qamrovda ifodalanishiga xizmat qiladi. Arab va oʻzbek adabiy matnlarida zamon ifodasining chuqur kontekstual farqlari mavjud. Arab adabiyotida feʼl shakllari va istiʼora orqali vaqtga emotsional va falsafiy yuk beriladi, vaqtning oʻtkinchiligi yoki abadiyligi kiasmus va tashbih usullari yordamida ifodalanadi. Masalan, “ ةظحل اهنأك” kabi obrazlar vaqtni tez va sezilmas tarzda oʻtib ketadigan narsa sifatida tasvirlaydi. Oʻzbek adabiyotida esa zamon koʻproq tabiat obrazlari, orzular va insonning ichki hissiy kechinmalari bilan ifodalanadi. Hozirgi zamon davomiy shakli “-moqda”, oʻtgan zamon yordamchi feʼli “edi” va subyektiv koʻrsatkichlar orqali vaqt oqimi hayotiy va hissiy tafakkur bilan bogʻlanadi. Arab adabiy matnlarida zamon koʻproq ekzistensial va falsafiy oʻlchamda, hayotning oʻtkinchiligi yoki abadiyligi nuqtayi nazaridan yoritiladi. Oʻzbek adabiy matnlarida esa zamon hissiy va poetik qamrovda, tabiat va inson orzulari bilan uygʻunlashgan holda tasvirlanadi. Har ikki tilda zamon faqat grammatik shakl sifatida emas, balki matn semantikasi va badiiy ifodaning markaziy elementi sifatida xizmat qiladi. Tilshunoslikda pragmatika faqat shakl va maʼno bilan emas, balki gapiruvchining niyati, tinglovchining kutgan javobi va muloqot jarayonidagi dinamik oʻzgarishlar bilan bevosita bogʻliq boʻlgan hodisalarni oʻrganadi. Shu nuqtayi nazardan, zamon shakllari ham oddiy grammatik birlik sifatida emas, balki kommunikativ maqsadlarni amalga oshirishning faol vositalaridan biri sifatida namoyon boʻladi. Arab va oʻzbek adabiy matnlarida zamon shakllari gapiruvchi va tinglovchi oʻrtasidagi muloqotni boshqarish, emotsional va ijtimoiy effekt hosil qilish uchun kontekstual tarzda mohirlik bilan tanlanadi. Arab adabiyotida zamon shakllari nutq rejasi va matnning pragmatik maqsadi bilan uzviy bogʻliq tarzda ishlatiladi. Masalan, al-Johizning “Bayan va-Tabyin” asarida 107 keltirilgan “يهتنت لا اًسورد انملعت مايلأا لازت امو” jumlasida لازت لا va feʼl mudoriy konstruktsiyasi yordamida hozirgi paytda davom etayotgan, lekin bitmas-tuganmas tajribani anglatuvchi tuygʻu beriladi. Bu shakl gapiruvchining tinglovchiga uzluksiz taʼsir va vaqtning cheklanmasligi haqida kuchli kommunikativ xabar etkazish maqsadini koʻzlaganligini koʻrsatadi. Xuddi shuningdek, Nagib Mahfuzning “Avlad Haratina” romanida “ةايحلا مهتلذخ ىتح ةلادعلاب نوملحي اوناك” jumlasi orqali “kana + feʼl mudoriy” shakli yordamida uzoq davom etgan orzular va hayotning ularga bergan chorasiz natijasi pragmatik jihatdan taʼsirchan tarzda ifodalanadi. Bu tarzdagi zamon modifikatsiyalari arab adabiyotida tinglovchiga faqat faktlarni emas, balki ularning ruhiy va ijtimoiy koʻlamini yetkazish uchun faol xizmat qiladi. Oʻzbek adabiy matnlarida zamon shakllari, asosan, xotiralarni jonlantirish, kelajakdagi orzularni ifodalash yoki bugungi voqealarni sharhlash maqsadida pragmatik vosita sifatida ishlatiladi. Masalan, “Bugun biz orzularni roʻyobga chiqaramiz, ertaga esa tarix yaratamiz” kabi gapda hozirgi va kelasi zamon shakllari ketma-ketligidan foydalanilib, motivatsion kayfiyat hosil qilingan. Gapiruvchi ayni paytda sodir boʻlayotgan harakat va kelajakda kutilayotgan natijani zamon shakllari orqali uygʻun tarzda ifodalab, ijtimoiy ruhni koʻtarish vazifasini bajargan. Yana bir misol sifatida Said Ahmadning “Jimjitlik” hikoyasidagi “Qishloq hali ham eski xotiralar bilan yashaydi, ammo shahar oʻzgarib ketgan” jumlasi koʻrsatiladi. Bu yerda “yashaydi” shakli hozirgi zamonni, “oʻzgarib ketgan” shakli esa oʻtgan zamonni ifodalab, zamonaviy tafovutni, oʻzgarishlar va eskilik oʻrtasidagi kontrastni pragmatik jihatdan taʼsirli tarzda ochib beradi. Arab va oʻzbek adabiy matnlarida zamon shakllarining pragmatik va kommunikativ vazifalari oʻziga xos farqlarga ega. Arab adabiyotida zamon modifikatsiyalari davomiylik, abadiylik va ekzistensial oʻlchamlarni aks ettirish uchun xizmat qiladi. Nutqda “kana-mudoriy” yoki “la tazal-mudoriy” kabi murakkab konstruktsiyalardan foydalanilib, falsafiy va ijtimoiy fikrlarning chuqur qatlami ifodalanadi. Oʻzbek adabiyotida esa zamon shakllari yordamida harakatlarning real oqimi koʻrsatiladi, hissiy kontrastlar hosil qilinadi va ruhiy kechinmalar jonli tarzda taqdim etiladi. Oʻzbek matnlarida -yapti, -moqda, -gan edi kabi shakllarning dinamik kombinatsiyasi orqali vaqtning oʻtishi va inson kayfiyatidagi oʻzgarishlar tabiiy va hissiy asosda tasvirlanadi. Matn pragmatikasi nuqtayi nazaridan zamon shakllari gapiruvchining kommunikativ maqsadiga faol xizmat qiladi. Arab adabiyotida zamon shakllari falsafiy va ijtimoiy umumlashtirishlarga yoʻnaltirilgan boʻlsa, oʻzbek adabiyotida ular hayotiy tafakkur va real voqelik tasviri bilan chambarchas bogʻlangan. Har ikkala adabiy anʼanada zamon shakllari muloqot strategiyasining ajralmas qismi boʻlib, matnning emotsional va ijtimoiy taʼsir kuchini oshirishda muhim vosita sifatida namoyon boʻladi. Tilning har qanday darajasi, xususan, zamon ifodasi tarjima jarayonida oʻziga xos qiyinchiliklarni yuzaga keltiradi. Chunki har bir tilning oʻz zamon kategoriyasi, grammatik shakllari va semantik-chegaraviy koʻrsatkichlari mavjud. Arab va oʻzbek tillari qiyosida olib qaralganda, zamonning grammatik ifodalanishida, semantik yuklamasida va stilistik xususiyatlarida aniq farqlar koʻzga tashlanadi. Tarjima 108 jarayonida bu farqlarni toʻgʻri idrok qilish va mos adekvatlikni taʼminlash tarjimon oldida turgan muhim vazifalardan biri hisoblanadi. Arab va oʻzbek tillaridagi zamon shakllarining grammatik tizimi turlicha shakllangan. Arab tilida feʼl zamonlari koʻproq harakatning holatini yaʼni yakunlanganlik, davomiylik yoki takroriylikni ifodalasa, oʻzbek tilida zamon asosan harakatning sodir boʻlish vaqtiga bogʻliq tarzda belgilanadi. Bu tafovut tarjima jarayonida qator muammolarni keltirib chiqaradi. Eng asosiy muammolardan biri formal moslikning yoʻqligi boʻlib, arab tilidagi moziy zamoni koʻpincha oʻzbek tiliga oʻtgan zamonda tarjima qilinadi, baʼzan esa hozirgi yoki hatto kelasi zamonda ifodalanadi. Bundan tashqari, zamon koʻrsatkichlarining stilistik talqini ham muammoli masala sanaladi. Arab tilida kelajakni ifodalash uchun hozirgi zamon shakli va maxsus yordamchi vositalar, masalan, فوس yoki ـس qoʻllanadi. Oʻzbek tilida esa kelajak zamon maxsus affikslar (-adi, -ar edi) bilan ifodalanadi. Masalan, اًد غ ُنوُك ي س اًرِطْمُم jumlasining tarjimasi “Ertaga yomgʻir yogʻadi” boʻlib, arab tilida mudoriy va sazarfi orqali berilgan boʻlsa-da, oʻzbek tilida sof kelajak zamon shaklida ifodalanadi. Tarjima jarayonida tafakkur va madaniy tafovutlar ham sezilarli taʼsir koʻrsatadi. Arab tilida vaqt koʻproq natija va yakun nuqtayi nazaridan ifodalanadi, oʻzbek tilida esa vaqt uzluksizlik va voqealarning oqimi sifatida tasvirlanadi. Shu sababli, arab tilidagi baʼzi ifodalarni oʻzbek tiliga toʻgʻri tarjima qilishda zamon ohangini va semantik niuanslarni toʻliq aks ettirish qiyinlashadi. Konnotatsion tafovutlar ham katta ahamiyatga ega. Arab adabiyotida moziy zamon shakllari koʻpincha kelajakdagi qiyomat sahnalarini ifodalash uchun ishlatiladi. Bunday holatlarda, tarjimon oʻtgan zamonni bevosita tarjima qilish oʻrniga kelajak ohangini saqlab qolishi zarur. Masalan, ِ روُّصلا يِف خِفُن و jumlasi tarjimada “Sur chalinadi” shaklida berilishi kerak, garchi arab matnida moziy shakli ishlatilgan boʻlsa-da. Tarjima nazariyasida zamon ifodasining adekvatligini taʼminlash uchun bir nechta muhim yondashuvlar ishlab chiqilgan. Birinchidan, semantik moslashtirish tamoyiliga amal qilinadi. Formal moslikdan koʻra, maʼno va matn pragmatikasi ustun qoʻyiladi. Harakatning natijaviyligi, davomiyligi yoki yakunlanganlik holatiga qarab, tarjima zamoni aniqlanadi. Ikkinchidan, pragmatik ekvivalentlik yondashuvi qoʻllaniladi, yaʼni gapiruvchining niyati va tinglovchi uchun qanday qabul qilinish ehtimoli asosida zamon shakli tanlanadi. Uchinchi yondashuv konseptual tafovutlarni hisobga olishdan iborat boʻlib, arab va oʻzbek tillaridagi vaqtga oid qarashlarning farqi tarjima strategiyasini belgilaydi. Agar arabcha zamon shakli va oʻzbekcha shakl orasida katta tafovut mavjud boʻlsa, qoʻshimcha vositalar izohlar, parentetik birikmalar, koʻrsatkich zarflar yordamida aniqlik kiritish tavsiya etiladi. Masalan, نوُنِمْؤُمْلا ح لْف أ ْد ق jumlasini tarjima qilishda “Darhaqiqat, moʻminlar najot topgan” shaklida kuchaytiruvchi vosita kiritiladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. al-Jahiz. Bayān wa-Tabyīn. Qohira: Dar al-Kutub al-Misriyya, 2018. 2. Mahfouz, Naguib. Children of the Alley (Awlad Haratina). Qohira: Dar alShorouk, 2010. 3. Said Ahmad. Jimjitlik. Toshkent: Yozuvchi, 1991. 109 4. Govkhar Rakhmatova. (2023). SIMPLE SENTENCE AND ITS EXPRESSION IN ANCIENT TURKIC LANGUAGE. CURRENT RESEARCH JOURNAL OF PHILOLOGICAL SCIENCES, 4(05), 27–32. 5. Yusupboyev Nuriddin. (2025). Arabic Verb Tenses and Their Grammatical Analysis. American Journal of Philological Sciences, 5(05), 231–234. 6. BEGMATOVA, B., & RAHMATOVA, G. O. (2025). AUDIOVIZUAL KONTEKSTDAGI TARJIMA: MADANIY SO ʼZLAR VA ULARNING MOSLASHUVI. Научный информационный бюллетень, 7(1), 91-95.