XORIJIY TILLARINI OʻQITISHDA MASOFAVIY TA'LIM MUAMMOLARI VA UNI RIVOJLANTIRISH YOʻLLARI

118 XORIJIY TILLARINI OʻQITISHDA MASOFAVIY TAʼLIM MUAMMOLARI VA UNI RIVOJLANTIRISH YOʻLLARI Sidiqova Maʼmura Adhamjonovna, Oriental universiteti Tillar-1 kafedrasi stajyor oʻqituvchisi Аnnotatsiya: ushbu maqolada xorijiy tillarini oʻqitish metodlari, masofaviy taʼlim muammolari, oʻqituvchi va talabalarning zamonaviy taʼlim turlariga mavjug boʻlgan imloniyatlari, masofaviy taʼlimning afzallik va kamchiliklari haqida maʼlumot berilgan. Kalit soʻzlar: masofaviy taʼlim, internet, talaba, oʻqituvchi, dars, xorijiy tillar, texnologiya, anʼanaviy taʼlim, onlayn. Abstract: this article provides information on methods of teaching foreign languages, problems of distance education, attitudes of teachers and students to modern types of education, advantages and disadvantages of distance education. Keywords: distance education, internet, student, teacher, lesson, foreign languages, technology, traditional education, online. Oʻzbekiston Respublikasida dunyoning rivojlangan mamlakatlari kabi kompyuter va axborot texnologiyalarini rivojlantirishga alohida eʼtibor qaratilmoqda. Respublikamiz Prezidentining 2002 yil 30 mayda qabul qilgan “Kompyuterlashtirishni yanada rivojlantirish va axborot-komunikatsiya texnologiyalarini joriy etish toʻgʻrisida»gi Farmoni 1 , Vazirlar Mahkamasining tegishli qarorlari va OOʻMTVning kelib chiqadigan vazifalarni ijrosi boʻyicha koʻrsatmalari axborotlashtirishning milliy tizimini shakllantirish, barcha sohalarda zamonaviy axborot texnologiyalarini joriy etish va undan foydalanish, jahon axborot resurslaridan bahramand boʻlishni kengaytirishga zamin yaratadi. Mamlakatimiz taʼlim tizimida sezilarli oʻzgarishlar roʻy berayotgan bugungi kunda, turli taʼlim shakllari qatori ayniqsa, masofadan oʻqitish keng qoʻllanilayotganligi ham quvonchli hol. Tillarni masofaviy oʻrganish texnologiya tufayli, ayniqsa, COVID-19 pandemiyasidan keyin mashhur yoʻnalishga aylandi. Bu talabalarga joylashuvidan qatʼiy nazar tillarni oʻrganish imkonini beradi va koʻpincha video darslar va interaktiv ilovalar kabi multimedia komponentlarini oʻz ichiga oladi. Biroq, masofaviy taʼlimning ham afzalliklari, ham qiyinchiliklari bor. Keyingi yillarda yetakchi oʻquv muassasalari xorijiy tillarni oʻqitish uchun masofaviy taʼlim metodlariga eʼtibor qaratishmoqda. Talab qilinadigan taʼlim tizimini amalga oshirish, yuqori sifatli va samarali masofaviy taʼlimni tashkil etish, oʻquvchi va oʻqituvchi oʻrtasidagi oʻzaro aloqalarni taʼminlash muhim hisoblanadi. Xorijiy tillarni taʼlim berilgan materiallar va masofaviy taʼlim yordamida zamonaviy aloqa vositalari, masalan, vebinar yoki konferensiyalar orqali oʻrganish mumkin. 1 https://lex.uz/ru/docs/-267044 119 Masofaviy oʻqitishning anʼanaviy oʻqitish shakllaridan quyidagi xususiyatlarini farqlash mumkin; Egiluvchanlik. Oʻziga qulay vaqtda, joyda va sharoitda oʻqitish imkoniyatini beradi. Modullik. Oʻquv kursiga bogʻliq boʻlmagan holatda shaxsiy hamda guruh talabiga javob beradigan oʻquv rejasini amalga oshiradi. Qurshov. Bir vaqtda koʻp ishtirokchilarga oʻquv axboroti boʻyicha murojaat qilish, tarmoq yordamida oʻzaro axborot almashinuvini to ʼgʻri tashkil etish imkonini beradi. Tejamkorlik. Oʻquv maydonlari, texnik vositalar, moddiy va m aʼnaviy ashyolardan unumli foydalanish, oʻquv axborotlarini toʻplangan va bir xillikka keltirilgan holda ifodalash hamda ularni oʻzlashtiruvchi mutaxassislarni tayyorlash boʻyicha xarajatlarni kamaytiradi. Texnologiklik. Taʼlim berish jarayonida insonni jahonning industrial fazosiga kiritishga imkon beradigan yangi axborot va telekommunikatsion texnologiyalardan foydalanish. Ijtimoiy teng huquqlilik. Oʻqituvchining turar joyidan, salomatligi, moddiy taʼminlanganligidan kelib chiqib, katta jamoaga mustaqil taʼlim uchun teng imkoniyat yaratiladi. Baynalmilallik. Taʼlim xizmatlari bozorida erishilgan yutuqlarning eksporti va importi taʼminlanadi 1 . Masofaviy taʼlim usullarining rivojlanishiga asosiy sabab — bu maʼlumotlarning tez tarqalishi va ularga uzoq masofada turib ham oʻqishni istaganlar va oʻqitishni istaganlarning bir-birlari bilan oson aloqa qilishidir. Oʻz-oʻzini oʻqitish imkoniyati, hatto eng yaxshi materiallar bilan ham, oʻqituvchi bilan muntazam aloqa boʻlmagan holda samarali emas. Tillarni mustaqil oʻrganish amalda foyda keltirmaydi: oʻquvchi oʻz talafuzini buzib qoʻyishi yoki mustaqil ravishda soʻzlarni yodlashga urinishda xatolarga yoʻl qoʻyishi mumkin, bu esa oʻqituvchi yordamida toʻgʻrilanadi. Samarali va toʻgʻri fikr-mulohaza almashinuvisiz taʼlim jarayoni kam samarali boʻlib, oʻqituvchi tomonidan berilgan material oʻquvchi tilni yaxshi oʻzlashtirishiga yordam bermaydi. Xorijiy tillarni masofaviy oʻqitish samaradorligi quyidagi omillarga bogʻliq: - Yangi va klassik pedagogik texnologiyalardan foydalanish; - Fikr-mulohazalarning samaradorligi va ularning mavjudligi; - Mashgʻulotlarning samaradorligi va oʻqituvchi bilan oʻzaro aloqa; - Ishlatilayotgan metodlarning samaradorligi va oʻqituvchi malakasi; - Oʻquvchi shaxsiy motivatsiyasi. Masofaviy taʼlim uchun texnik yechimlar Hozirgi vaqtda mavjud boʻlgan axborot texnologiyalari oʻz ixtiyorida qayta ishlash, joylashtirish, saqlash va masofaviy texnika uchun juda muhim boʻlgan har qanday maʼlumotlarni, istalgan hajmdagi va istalgan masofaga yetkazib berish uchun amalda cheksiz imkoniyatlarga ega. Bunday sharoitda asosiy masala oʻqituvchini tanlash va uning tashkilotchilik qobiliyatiga bogʻliq qoladi. Bu shuni anglatadiki: assimilyatsiya qilish uchun material tanlash, oʻqitish usullari va oʻquv jarayonining 1 N.T.Omonov. Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat. – Toshkent: Iqtisod-moliya, 2009. – B.174 120 umumiy tuzilishi. Xorijiy tilda masofaviy taʼlim kursini qurish asosida qanday kontseptual pedagogik usullar yotganini aniq tushunish kerak. Asosiy yuk oʻquvchiga tushadigan mashgʻulot. Mustaqil ish zaruriy til koʻnikmalarini rivojlantirishga, yozma va ogʻzaki nutqning turli turlarini oʻzlashtirishga qaratilgan. Bunday masofaviy taʼlim qulay va tushunarli shaklda taqdim etilgan yaxshi didaktik materialni talab qiladi. Bu masofaviy taʼlimning ancha moslashuvchan usuli boʻlib, talaba uchun qulay boʻlgan vaqtda va qaerda bilim olish mumkin; talaba yoʻlda boʻlsa ham dars materiallarni oʻqishi yoki tinglashi mumkin. Oʻquvchi shaxsiy kompyuterdan, aloqa va trening uchun mashhur dasturlardan foydalana olishi kerak. Elektron lugʻatlar va maʼlumotnomalar bilan ishlash, izlash, oʻrganish va kerakli manbalarni oʻqishni bilishi zarur. Masofaviy taʼlim passiv boʻlmasligi kerak. Koʻpincha, dars paytida, hatto kishidan iborat kichik guruhlarda ham, talabalar ozʼlarini passiv tutadilar. Oʻqitish metodikasi talabalarni bilim olish va koʻplab lingvistik kommunikativ muammolarni hal qilishni oʻz ichiga olgan kognitiv faoliyatga faol jalb qilishni oʻz ichiga oladi. Shunday qilib, oʻrganish orqali xalqaro tashkilotlar va toʻgʻridan-toʻgʻri xorijiy tilida soʻzlashuvchilar yordamida turli ijodiy va ilmiy loyihalarni amalga oshirish imkonini beradi. Olingan bilimlarni oʻzlashtirish va ularni turli xil hayotiy vaziyatlarda qoʻllash qobiliyatini nazorat qilish masalasi juda muhimdir. Bunday sharhlar tizimli va aniq va muntazam fikr-mulohazaga asoslangan boʻlishi kerak. Alohida maslahatlashuvlar boʻlishi kerak, unda murakkab masalalar koʻrib chiqiladi va oʻqituvchi talaba uchun nima qiyinroq ekanligini yetarli darajada baholay oladi. Masofaviy taʼlimning samarali modeli Masofaviy oʻqitishning har qanday metodikasi har doim professional oʻqituvchining tizimli va tezkor oʻzaro taʼsirini va talabaning mustaqil kognitiv ishini moslashuvchan tarzda birlashtirishi kerak. U tavsiya etilgan adabiyotlardan ham, mustaqil ravishda ham oʻrganishi mumkin. Xorijiy tilni oʻrganishda badiiy filmlar va ilmiy dasturlarni tomosha qilish orqali til bilimlarini mustahkamlash ajoyib usuli hisoblanadi, birinchi galda subtitrlar oʻchirilgan boʻlishi muhimdir. Agar darslar yakka tartibda emas, balki kichik guruhlarda oʻtkazilsa, qoʻshma ʼtil loyihalari doirasida guruh aʼzolarining oʻzaro tasʼirini taʼminlash kerak, ehtimol chet el tilida soʻzlashuvchilar ishtirokida. Odatda ular muayyan mavzularda muhokamalar, taqdimotlar va video seminarlar tashkil qiladi. Hatto begonalar bilan xalqaro postkartalar almashinuvida qatnashish ham ijobiy taʼsir koʻrsatadi. Oʻqituvchilar va talabalar oʻrtasidagi ishlarni muvofiqlashtirish Talaba uy vazifasini elektron pochta orqali yuborishi yoki yopiq forumdagi maxsus mavzuga joylashtirishi mumkin. Shuningdek, yirik tashkilotlarning oʻz portal saytlari mavjud boʻlib, u yoki bu til darslarini muvaffaqiyatli yakunlash orqali kirish mumkin boʻlgan bir qator sinf xonalari mavjud. Shunday qilib, dasturni etarli darajada oʻzlashtirmagan talabalar keyingi taʼlim darajasiga chiqa olmaydi. Shaxsiy darslar yoki shunga oʻxshash video chat dasturi orqali talaba har bir darsda oʻz bilimi bahosini oladi va oʻqituvchi shaxsan oʻz ishini kuzatib boradi va boʻlajak darslarning mavzularini moslashtiradi. Xorijiy tilni oʻqitishning asosiy oʻziga xosligi uning maxsus amaliy 121 asosidir, yaʼni har bir talaba har bir til darslarida yetarli miqdordagi amaliyotni olishi kerak 1 . Onlayn taʼlim oʻqituvchilarga qiyinchilik tugʻdirishi mumkin, chunki oʻquvchilarning oldingi tushunchalari va madaniy istiqbollarini aniqlash vositalari va imkoniyatlari koʻpincha tarmoqli kengligi cheklovlari bilan cheklanadi, bu esa foydalanuvchilarning tana tili va paralingvistik maslahatlarga qarashini cheklaydi. Baʼzi tadqiqotchilarning taʼkidlashicha, bu cheklovlar aloqa samaradorligiga salbiy taʼsir qiladi (Short, Williams, & Christie, 1976). Boshqalar taʼkidlashicha, onlayn taʼlimni belgilaydigan oʻziga xos xususiyatlar (asenkron va sinxron ovoz, matn va videoning mos kombinatsiyasi) aslida rivojlangan yoki giper kommunikatsiyalarga olib kelishi mumkin (Richardson, 2000). Masalan, biz matnga asoslangan muhim ijtimoiy mavjudligining dalillarini topdik Onlayn taʼlim muhiti ham oʻziga xos madaniy kontekstdir. Benedikt (1991) kibermakonning “geografiyasi, fizikasi, tabiati va inson qonunchiligi qoidalari bor” (123-bet) taʼkidlaydi. Talabalar tobora koʻproq onlayn taʼlimga virtual muhitdagi rasmiy va norasmiy tajribadan toʻplangan oldingi tushunchalar bilan kelishmoqda. Ular muloqot meʼyorlari va vositalarini egallaydilar, ularning baʼzilari onlayn taʼlim kontekstiga mos kelmaydi. Tadqiqotchilar oʻquvchilarning Internet samaradorligini oʻlchaydigan soʻrov vositalaridan foydalanish orqali talabalarning malakasi va onlayn muhitda qulaylik darajasini aniqlashga harakat qilishdi (Kirby va Boak, 1987). Ularning taʼkidlashicha, kompetentsiyani faqat Internet koʻnikmalari emas, balki foydalanuvchilarning ushbu muhitda ishlash talablariga samarali moslashishga imkon beradigan kuchli internet samaradorligini tuygʻusi belgilaydi. Shunday qilib, samarali onlayn oʻqituvchi doimiy ravishda oʻquvchilarning qulayligi va aralashuv texnologiyasi bilan malakasini tekshiradi va oʻquvchilarning internet samaradorligini oshirish uchun xavfsiz muhitni taʼminlaydi. Shunday qilib, oʻquvchilarga yoʻnaltirilgan onlayn taʼlim kontekstlari ushbu madaniy qatlamga sezgir boʻlib, ular oflayn kontekstlarda olingan texnik imkoniyatlar va koʻnikmalar toʻplami bilan oʻzaro taʼsir qiladi 2 . Masofaviy oʻqitishning quyidagi afzalliklari mavjud: 1. Oʻqitishning ijodiy muhiti. Mavjud koʻpgina uslublar asosida oʻqituvchi (pedagog) ilm toliblarini oʻqitadi, oʻquvchi-talabalar esa faqat berilgan materialni oʻqiydilar. Taklif qilinayotgan masofaviy oʻqitish asosida esa oʻquvchi-talabalarning oʻzlari kompyuter axborotlar bankidan kerak boʻlgan maʼlumotlarni qidirib topadi va oʻzlarining tajribalari yordamida boshqalar bilan yaxshi muloqotda boʻlishini taʼminlaydi hamda oʻz oʻrnida mehnat taʼlimi olishini ragʻbatlantiradi. 2. Mustaqil taʼlim olish imkoniyatining borligi. Masofaviy oʻqitish asosida taʼlim berish boshlangʻich, oʻrta, oliy va malaka oshirish bosqichlarini oʻz ichiga qamrab oladi. Tayyorgarligi turli darajada boʻlgan inspektorlar oʻzlarining shaxsiy dars jadvallari asosida ishlashlari va oʻzining darajasidagi talabalar bilan muloqotda boʻlishi mumkin. 1 https://cyberleninka.ru/article/n/sovremennye-metodiki-distantsionnogo-izucheniya-angliyskogo-yazyka/viewer 2 Terry Anderson. The theory and practice of online learning.- Canada: AU Press, 2011. 122 3. Ish joyidagi katta oʻzgarishlar. Masofaviy oʻqitish asosida taʼlim berish turi millionlab insonlarga, hammadan ham ishlab chiqarishdan ajralmagan holda taʼlim olayotgan yoshlar uchun qulay shart-sharoitlarni yaratib beradi. Bunday uslub asosida oʻqitish kadrlarni tayyorlashda muhim oʻrin tutadi. 4. Oʻqitish va taʼlim olishning yangi va unumli vositasi. Statistik maʼlumotlar shuni koʻrsatadiki, masofaviy oʻqitish asosida taʼlim berish, ishlab chiqarishdan ajralgan holda oʻqish kabi unumlidir. Bundan tashqari, masofaviy oʻqitish asosida taʼlim olish oliy oʻquv yurti tomonidan qoʻyilgan chegaradan ham chetga chiqib ketadi. Bunday asosda taʼlim olayotgan oʻquvchi-talabalarning boshqalardan ustunligi ularni eng yaxshi, sifatli materiallar va oʻqituvchi (pedagog)lar bilan taʼminlashdir. Taʼlim berish va boshqarish uslubiyotiga asoslangan holda oʻqituvchi (pedagog) auditoriyada oʻqitish shartlaridan xoli boʻlishi kerak 1 . Masofaviy taʼlim olishning kamchiliklari: 1. Talabalarni qoʻshimcha motivatsiyaga boʻlgan ehtiyoj. Masofaviy taʼlimning asosiy kamchiligi shundaki, u kurs ishtirokchilaridan koʻproq mustaqillikni talab qiladi va hatto nazorat vositalari ham har doim ham materialning yuqori sifatli bajarilishini kafolatlamaydi. Talabalarni ragʻbatlantirish uchun guruhning ehtiyojlari va bilim darajasini hisobga olgan holda dasturni diqqat bilan tuzish kerak. Qiziqishni saqlab qolish uchun vazifalarni almashtirish va dars jarayonini muntazam ravishda oʻzgartirish muhimdir. Texnik jihozlar tufayli masofaviy oʻqitishning bu minusini osongina plyusga aylantirish mumkin. Masalan, anʼanaviy sinfda maʼruzalar va amaliy mashgʻulotlar oʻz ichiga oladi. Oʻqituvchi Internetga ulangan kompyuterga ega boʻlsa, u saytdan oʻquv videosini yoqishi, taqdimotni namoyish qilishi yoki tezkor onlayn test oʻtkazishi mumkin. Dars davomida faoliyatning bunday oʻzgarishi materialni oʻzlashtirish darajasiga yaxshi taʼsir qiladi (bu oʻqitish usuli koʻplab zamonaviy oʻquv dasturlarida qoʻllanilishi bejiz emas). 2. Masofaviy oʻqitish malakasining yoʻqligi Oʻqituvchi uchun shaxsiy aloqasiz tinglovchilar eʼtiborini jalb qilish qiyinroq. U materialni jalb qilish va tushunish darajasini baholay olmaydi. Agar oʻqituvchi talabalarni masofadan turib oʻqitishga tayyor boʻlsa, lekin etarli malakaga ega boʻlmasa, yordamchining yordamiga murojaat qilish tavsiya etiladi. Hech boʻlmaganda birinchi darslar uchun. Asta-sekin oʻqituvchi tajribaga ega boʻladi, u nuanslarni tushunadi va darslarni tashqaridan yordamisiz mustaqil ravishda oʻtkazishi mumkin boʻladi. 3. Imtihon topshirishda foydalanuvchini identifikatsiya qilish muammosi. Biror kishi testdan va dialog simulyatoridan oʻz-oʻzidan oʻtganligini tekshirish qiyin. Videokuzatuv muammoning echimi boʻlishi mumkin, ammo bu har doim ham mumkin emas. 4. Chalgʻish ehtimoli yuqori. Yuzma-yuz muloqot qilish uchun oʻqituvchilar va kutilayotgan topshiriqlar haqida doimiy ravishda eslatuvchi kursdoshlar yoʻq. Agar talaba masofaviy oʻqitish kursini muvaffaqiyatli yakunlamoqchi boʻlsa, oʻzini gʻayratli va diqqatli qilishi kerak; 1 N.T.Omonov. Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat. – Toshkent: Iqtisod-moliya, 2009. – B.175 123 5. Tarmoqdan ayrilish. Onlayn bilim olishning eng katta dushmani bu internet provayderlarining sekin ishlashi yoki aloqa uzilib qolishi. Bu vaziyatda talabaning taʼlim olishga boʻlgan intilishi soʻnishi yoki asabiylashishiga olib keladi 1 . Masofaviy taʼlim shakllari 1. Senkron (bir vaqtning oʻzida): Talaba va oʻqituvchi bir vaqtning oʻzida onlayn bogʻlanib, darsda qatnashadi. Misol: videokonferensiyalar. 2. Asenkron (turli vaqtlarda): Talabalar va oʻqituvchilar dars materiallarini turli vaqtlarda foydalanishlari mumkin. Misol: yozilgan video darslar, elektron materiallar va onlayn testlar 2 . Xulosa qilib aytganda masofaviy taʼlim til oʻrganishda katta imkoniyatlar yaratadi, ammo jonli muloqot va amaliyot yetishmasligi baʼzi cheklovlarni keltirib chiqaradi. Shu sababli, baʼzi hollarda masofaviy taʼlimni anʼanaviy usullar bilan birgalikda qoʻllash yaxshiroq natija berishi mumkin. Masofaviy taʼlim — bu internet yoki boshqa aloqa vositalari orqali oʻqitish va oʻrganish jarayonidir. Ushbu taʼlim shakli anʼanaviy sinfda oʻtkaziladigan darslardan farq qilib, talabalar va oʻqituvchilar oʻzaro masofadan turib aloqada boʻlishadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Michael Grahame. The handbook of distance education.- New York: Routledge, 2019. 2. N.T.Omonov. Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat. – Toshkent: Iqtisod-moliya, 2009. – B.175 3. Terry Anderson. The theory and practice of online learning.- Canada: AU Press, 2011. 4. https://cyberleninka.ru/article/n/sovremennye-metodiki-distantsionnogoizucheniya-angliyskogo-yazyka/viewer 5. https://lex.uz/ru/docs/-267044 6. https://mts-link.ru/blog/online-obuchenie-plus-minus/ 1 https://mts-link.ru/blog/online-obuchenie-plus-minus/ 2 Michael Grahame. The handbook of distance education.- New York: Routledge, 2019.