UVAYSIY GʻAZALLARIDA ARABIZMLAR: LEKSIK-SEMANTIK TAHLIL

130 UVAYSIY GʻAZALLARIDA ARABIZMLAR: LEKSIK-SEMANTIK TAHLIL Behzod Mamataxunov, Oriental universiteti mustaqil uzlanuvchisi Annotatsiya. Uvaysiy ijodi oʻzbek mumtoz adabiyotida ayol shoiralar orasida alohida oʻrin tutadi. Uning gʻazallari estetik va maʼnaviy jihatdan yuksak, lekin shu bilan birga lingvistik tahlil uchun ham boy manbadir. Ushbu maqolada Uvaysiy gʻazallarida uchraydigan arabiy soʻzlar – arabizmlarning leksik-semantik xususiyatlari tahlil qilinadi. Arabizmlar shoiraning diniy-maʼrifiy qarashlarini, badiiy til boyligini va poetik mahoratini yoritishda muhim rol oʻynaydi. Tahlil natijalariga koʻra, arabizmlar semantik jihatdan diniy-maʼnaviy, hissiy-falsafiy va axloqiy toifalarga ajraladi. Shuningdek, ularning fonetik va grammatik moslashuvi ham tahlil qilingan. Maqola Uvaysiyning poetik tilida arabizmlarning badiiy-estetik funksiyasini ochib beradi. Kalit soʻzlar: Uvaysiy, arabizmlar, gʻazal, semantika, leksik tahlil, badiiy til, mumtoz adabiyot. Abstract. Uvaysiy, one of the most renowned female poets of Uzbek classical literature, occupies a special place in the cultural and linguistic heritage of Central Asia. Her ghazals, rich in aesthetic and moral meaning, are also a valuable source for linguistic research. This article examines the lexical and semantic features of Arabic borrowings (Arabisms) in Uvaysiyʼs poetry. Arabisms reflect the poetʼs religious and intellectual worldview, as well as her stylistic mastery. The analysis categorizes Arabisms according to semantic types—religious, emotional-philosophical, and ethical—and explores their phonetic and grammatical adaptation in the Uzbek linguistic system. The study highlights the poetic and aesthetic functions of Arabisms in Uvaysiyʼs artistic language. Keywords: Uvaysiy, Arabisms, ghazal, semantics, lexical analysis, poetic language, classical literature. Oʻzbek mumtoz adabiyotida Uvaysiy nomi oʻzining betakror poetik uslubi bilan ajralib turadi. XIX asrda yashagan bu ayol shoiraning asarlari, xususan gʻazallari, oʻzbek adabiy tilining taraqqiyotida muhim oʻrin tutadi. Uvaysiy oʻz davrida Fargʻona vodiysi adabiy muhitida faol ijod qilgan, Navoiy, Mashrab, Zebunniso kabi mumtoz shoirlarning anʼanalarini davom ettirgan. Uning sheʼriyatida diniy, tasavvufiy, axloqiy va estetik gʻoyalar uygʻunlashgan boʻlib, bu uygʻunlik arab tili bilan aloqador soʻz qatlamining faol qoʻllanilishida yaqqol namoyon boʻladi. Uvaysiy ijodi filologik tadqiqotlarda keng yoritilgan boʻlsa-da, arabizmlarning semantik vazifalari, ularning gʻazallardagi badiiy yukini tahlil qilish masalasi yetarli darajada oʻrganilmagan. Maqolaning asosiy maqsadi — Uvaysiy gʻazallarida arabcha 131 soʻzlarning maʼno qatlamlarini, poetik vazifasini va oʻzbek tiliga moslashuv jarayonini lingvopoetik tahlil asosida ochishdir. Uvaysiyning tili arab, fors va turkiy qatlamlarning uygʻunlashuvidan tashkil topgan. Uning gʻazallarida arab tilidan kirgan soʻzlar semantik jihatdan turlicha maʼno qatlamlarini ifodalaydi. Arabizmlar shoiraning ichki kechinmalarini, falsafiy tafakkurini, diniy eʼtiqodini badiiy obrazlar orqali yoritish vositasi sifatida ishlatilgan. Diniy-maʼnaviy qatlamdagi arabizmlar guruhiga kiruvchi soʻzlar Uvaysiy gʻazallarida eng faol ishlatiladi: «taqvo», «rahmat», «iloh», «haq», «qismat», «maʼsiyat», «sabr». Ularning semantik asosida insonning Allohga boʻlgan muhabbati, sabr-toqat va ruhiy poklik gʻoyalari yotadi. Masalan: «Rahmat ila boqma manga, ey iloh, gunohim koʻp, Umidim sendadur, rahmingga panohim koʻp.» Bu misrada «rahmat», «iloh» soʻzlari arab tilidan oʻzlashgan boʻlib, diniy konnotatsiyani kuchaytiradi, shoiraning iymoniy poklik va tavba ruhini ifodalaydi. Hissiy-falsafiy maʼnodagi arabizmlar orqali Uvaysiy gʻazallarida inson qalbining iztiroblari, ishq va gʻam tuygʻularini yoritiladi: «ishq», «nafs», «ruh», «gʻam», «sabr», «haqiqat». «Ishq oʻtida kuygan dilim, sabr yoʻq, nafsim gʻolib, Ruhim oʻz ishqimda mahv, haqiqatda halolman.» Bu satrda arabizmlar semantik jihatdan chuqur maʼno yukini olib, shoiraning ichki ruhiy olamini ochadi. «Ishq» soʻzi ilohiy muhabbatni, «nafs» esa insonning dunyoviy istaklarini bildiradi — bu qaramaqarshilik tasavvufiy gʻoyaning poetik ifodasidir. Axloqiy-ijtimoiy maʼnodagi arabizmlar shoira asarlarida insoniy fazilatlar, sabr, adolat, taqvo, hayo, gunoh kabi tushunchalarni ifodalashga xizmat qiladi. Uvaysiy ijodida arabizmlar faqat leksik oʻzlashma emas, balki ijtimoiy-axloqiy mazmun tashuvchi ramzdir. «Hayo libosin kiy, ey dil, gunohdan saqla jonni, Taqvo yoʻli nurdir, nafsni yeng, top rovonni.» Bu misrada «hayo», «gunoh», «taqvo», «nafs» — arabizmlar boʻlib, ular orqali axloqiy nasihat poetik shaklga solingan. Uvaysiy asarlarida arabiy soʻzlar oʻzbek talaffuziga moslashgan holda qoʻllanadi: «ḥaqīqa» → haqiqat, «raḥma» → rahmat, «ṣabr» → sabr, «maʿṣiya» → maʼsiyat. Bundan tashqari, shoiraning tili arab soʻzlarini turkiy grammatik shakllar bilan uygʻunlashtirgan: haqdan, sabrli, rahmatsiz, ishqim, nafsingni kabi shakllar morfologik moslashuv jarayonini yaqqol koʻrsatadi. Bu oʻzaro taʼsir oʻzbek adabiy tilining rivojlanish bosqichlarida arab tilining izchil leksik manbaga aylanganini isbotlaydi. Uvaysiy arabizmlarni asosan quyidagi semantik funksiyalarda qoʻllaydi: tasavvufiy funksiyada — ilohiy ishq, ruhiy yuksalish, sabr va tavba gʻoyalarini ifodalash uchun; estetik funksiyada — sheʼr ohangini kuchaytirish, poetik obrazni jozibador qilish uchun; maʼnaviy-axloqiy funksiyada — insoniy fazilatlarni targʻib qilish, dunyoviy nafsdan voz kechishga undash uchun. Demak, arabizmlar shoiraning gʻazal tilida badiiy maʼno yaratishning eng muhim vositalaridan biridir. Muxtasar aytganda, Uvaysiy gʻazallarida arabizmlar shunchaki oʻzlashgan soʻz emas, balki badiiy-estetik mazmunni shakllantiruvchi yadro vazifasini bajaradi. Ular shoiraning diniy tafakkuri, maʼnaviy izlanishlari va falsafiy mushohadalarini poetik 132 shaklda ifodalash imkonini beradi. Arabcha soʻzlarning fonetik, morfologik va semantik jihatdan oʻzbek tili tizimiga singib ketgani oʻzbek adabiy tili tarixining boyligi va moslashuvchanligini koʻrsatadi. Uvaysiy ijodi orqali arabizmlar oʻzbek sheʼriy tilida yangi badiiy imkoniyatlar yaratgan, shu bilan birga oʻzbek ayol shoirasining ichki ruhiyatini ifodalovchi til vositasiga aylangan. Adabiyotlar 1. Хайитметов, А. Мумтоз адабиётнинг тил ва услуб масалалари. – Тошкент: Фан, 1981. – 220 б. 2. Шукуров, Ш. Ўзбек классик поэзиясида тасаввуф. – Тошкент: Академнашр, 2005. – 310 б. 3. Ergasheva, D. Uvaysiy gʻazallarining lingvopoetik xususiyatlari. // Til va adabiyot jurnali. – 2018. – №3. – B. 45–51. 4. Abdullayeva, M. Arabizmlar va ularning oʻzbek adabiy tilidagi roli. // Filologiya masalalari. – 2020. – №2. – B. 67–73. 5. Uvaysiy. Devon. – Toshkent: Gʻafur Gʻulom nomidagi adabiyot va sanʼat nashriyoti, 1972. – 286 b.