XIX–XX ASRLARDA ISLOMIY MA'RIFATNING MILLIY UYGʻONISH JARAYONIDAGI ROLI

221 XIX–XX ASRLARDA ISLOMIY MAʼRIFATNING MILLIY UYGʻONISH JARAYONIDAGI ROLI Sobirov Zuhriddin Najmiddin oʻgʻli, Oriental universiteti “Ijtimoiy-gumanitar fanlar” kafedrasi oʻqituvchisi [email protected] Annotatsiya. Maqolada XIX–XX asrlarda Turkiston oʻlkasida yuzaga kelgan milliy uygʻonish jarayonida islomiy maʼrifatning oʻrni keng tahlil etiladi. Jadidchilik harakatining shakllanishi, yangi usul maktablari, diniy-maʼrifiy qarashlar, matbuot va adabiyotdagi yangiliklar misolida millatni uygʻotish jarayonlari yoritilgan. Mahmudxoʻja Behbudiy, Abdulla Avloniy, Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdurauf Fitrat, Sadriddin Ayniy singari jadid ziyolilarning iqtiboslari keltirilib, ularning tarixiy merosi ilmiy asosda tahlil qilinadi. Shuningdek, maʼrifatparvarlik gʻoyalari mustaqillik va milliy oʻzlikni anglash yoʻlidagi muhim omil sifatida koʻrib chiqiladi. Kalit soʻzlar: islomiy maʼrifat, milliy uygʻonish, jadidchilik, yangi usul maktablari, maʼrifatparvarlik, milliy ong. Annotation: The article provides an in-depth analysis of the role of Islamic enlightenment in the national revival of Turkestan during the 19th–20th centuries. Through the examples of the Jadid movement, new-method schools, religious and educational ideas, as well as press and literature, the processes of awakening the nation are examined. Quotations and ideas from Mahmudkhodja Behbudi, Abdulla Avloni, Munavvarqori Abdurashidkhanov, Abdurauf Fitrat, and Sadriddin Ayni are included, analyzing their historical legacy as a significant factor in shaping national identity and independence ideals. Keywords: Islamic enlightenment, national revival, Jadidism, new-method schools, educational reform, national consciousness. Oʻzbekiston tarixida XIX asr oxiri va XX asr boshlarida yuzaga kelgan Jadidchilik harakati oʻzining diniy-maʼrifiy va milliy uygʻonish gʻoyalari bilan muhim ahamiyat kasb etadi. Bu davrda Turkiston chor Rossiyasi mustamlakasi tarkibida boʻlib, xalqning diniy, madaniy va maʼnaviy hayoti qator cheklovlarga duchor etilgan edi. Ana shunday murakkab sharoitda jadid ziyolilari jamiyatni taraqqiy ettirish, xalqni jaholat va qoloqlikdan chiqarish yoʻlini islomiy maʼrifatda koʻrdilar. Jadidlar oʻz faoliyatida Sharq uygʻonish davri mutafakkirlari – Forobiy, Ibn Sino, Alisher Navoiy, Imom Buxoriy merosidan, shuningdek, islomiy dunyoqarashdan ilhomlandilar. Shu bilan birga, ular zamonaviy Gʻarb taraqqiyotidan ham xabardor boʻlib, uni milliy va dini qadriyatlar bilan uygʻunlashtirishga intildilar. Mahmudxoʻja Behbudiy taʼkidlaganidek: “Dunyoning ishlari ilm va maʼrifat ila tartib topur”. Bu fikr jadidlarning asosiy gʻoyaviy yoʻnalishini ifodalaydi. Jadidchilik harakati bir necha asosiy yoʻnalishlarni qamrab oldi: yangi usul maktablari ochish, milliy matbuotni rivojlantirish, teatr va adabiyot orqali xalqni uygʻotish, siyosiy-ijtimoiy mustaqillik gʻoyalarini targʻib qilish. Ayniqsa, ularning 222 islomiy maʼrifatga bergan eʼtibori jamiyatda dinning haqiqiy maʼnaviy kuch sifatidagi rolini namoyon etdi. Shunday qilib, jadidchilik nafaqat madaniy-maʼrifiy harakat, balki milliy istiqlol yoʻlidagi muhim mafkuraviy tayanch sifatida ham tarixga kirgan. Islom dini tarixida ilm va maʼrifat har doim yuksak qadrlangan. Qurʼoni Karimning ilk oyatlaridan biri – “Iqroʻ!” (“Oʻqi!”) amri musulmonlar hayotida bilim olishning muqaddas burch ekanini bildiradi. Shu sababli, ilk musulmon jamiyatidan boshlab taʼlim-tarbiya, madrasa va kutubxonalarning barpo etilishi ilmiy taraqqiyotga asos boʻldi. Turkiston zaminidan yetishib chiqqan ulugʻ allomalar islomiy maʼrifatning yorqin namoyondalari boʻldilar. Masalan, Imom al-Buxoriy (810–870) hadis ilmi rivojiga beqiyos hissa qoʻshib, musulmon dunyosida eʼtirof etilgan “Al-jomeʼ as-sahih” asarini yaratdi. Abu Iso at-Termiziy, Burhoniddin al-Margʻinoniy, Mahmud az-Zamaxshariy kabi olimlar ham ilmiy-maʼrifiy merosning bebaho xazinasini qoldirdilar. Sharq uygʻonish davri mutafakkirlari ham jadidlarning maʼrifiy qarashlariga katta taʼsir koʻrsatgan. Abu Nasr Forobiy (873–950) oʻzining “Fozil odamlar shahri” asarida ilmfan va adolatli jamiyat gʻoyalari haqida soʻz yuritgan. Ibn Sino (980–1037) esa tibbiyot, falsafa va taʼlim masalalarida jahon ilmiy tafakkuriga ulkan taʼsir koʻrsatdi. Alisher Navoiy (1441–1501) esa ilm va maʼrifatni xalqning axloqiy-maʼnaviy kamolotining asosiy omili sifatida ulugʻlagan. Jadid ziyolilari aynan shu tarixiy ildizlardan oziqlandilar. Ular uchun Sharq uygʻonish davri allomalari bilim va maʼrifatni diniy eʼtiqod bilan uygʻun holda koʻrganligi oʻziga xos ibrat boʻldi. Abdulla Avloniy oʻzining “Turkiy guliston yoxud axloq” asarida shunday yozadi: “Ilm – hayotning chirogʻi, jaholat – zulmatdir. Ilmsiz millat boshqasiga tobeʼ boʻlur”. Bu fikr jadidlarning islomiy maʼrifatni xalqni ozodlikka yetaklovchi qudrat sifatida tushunganini koʻrsatadi. Shuningdek, jadidlar Qurʼon va hadis ilmlaridan ham bevosita taʼsirlandilar. Behbudiy oʻz maqolalarida tez-tez “Ilm talab qilish har bir musulmonga farzdir” degan hadisni eslatgan. Bu ulugʻ iqtibos jadidlarning asosiy daʼvati – xalqni ilm va maʼrifatga undashni yanada asosliroq qilgan. Islomiy maʼrifatning bunday boy tarixiy ildizlari XIX asr oxiri – XX asr boshida Turkiston jadidchiligining shakllanishi uchun mustahkam asos boʻlib xizmat qildi. XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Turkiston xalqlari ijtimoiy-siyosiy jihatdan murakkab sharoitda yashar edilar. 1860–1870-yillarda chor Rossiyasi bosqini natijasida Buxoro amirligi, Xiva xonligi va Qoʻqon xonligi mustaqilligini yoʻqotdi, Turkiston oʻlkasi Rossiya imperiyasi tarkibiga qoʻshib olindi. Bu esa mahalliy xalqning siyosiy erkinligini cheklabgina qolmay, diniy va maʼnaviy hayotiga ham jiddiy taʼsir koʻrsatdi. Chor maʼmuriyati tomonidan yangi soliq tizimi, yer-suv siyosati joriy qilindi. Rus-tuzem maktablari ochildi, biroq bu maktablarda asosan rus tili va Rossiya imperiyasiga sadoqat ruhida taʼlim berilar, musulmon bolalarini milliy va dini qadriyatlardan uzoqlashtirish maqsadi koʻzlanar edi. Mahalliy madrasalar esa oʻsha davrda asosan diniy fanlarga yoʻnaltirilgan boʻlib, zamonaviy fanlar deyarli oʻqitilmasdi. Natijada Turkiston xalqlari ilmiy taraqqiyotdan orqada qolib ketdi. Ana shunday sharoitda milliy ziyolilar, jumladan, jadidlar xalqni maʼrifat orqali uygʻotish gʻoyasini ilgari surdilar. Ular Turkistonni jaholat va mustamlaka asoratidan 223 qutqarishning yagona yoʻli sifatida yangi usul maktablarini ochish, matbuotni rivojlantirish, teatr, adabiyot va tarixiy asarlar orqali xalq ongini uygʻotishni tanladilar. Mahmudxoʻja Behbudiy oʻzining mashhur maqolalaridan birida shunday yozgan edi: “Millatim, sen uygʻon! Chunki sening jaholating sababidan boshqalar sening ustingda hukmronlik qilmoqda”. Bu daʼvat oʻsha davr Turkiston xalqi ruhiyatining ifodasi edi. Behbudiy, Avloniy, Fitrat, Munavvarqori Abdurashidxonov singari ziyolilar xalqni ilm va maʼrifatga chorlar ekan, ular bu gʻoyani diniy asoslar bilan mustahkamlab bordilar. Chunki islomda ilm olish farz hisoblanadi. Shu davrda jadidlar tomonidan Toshkent, Samarqand, Buxoro, Qoʻqon va boshqa shaharlarda yangi usul maktablari ochildi. Bu maktablarda Qurʼon va hadis ilmlaridan tashqari, arifmetika, geografiya, tarix, tabiatshunoslik kabi dunyoviy fanlar ham oʻqitila boshladi. Bu yangilik xalq orasida katta qiziqish uygʻotdi. Abdulla Avloniy taʼkidlaganidek: “Maktab hayot-mamot masalasidir. Maktab yoʻq millat – yoʻqolgan millatdir”. Demak, XIX–XX asrlarda Turkiston milliy uygʻonishining asosi xalqni maʼrifatga chorlash, ilm orqali ozodlik va taraqqiyot sari yetaklash gʻoyasida mujassam edi. Jadidlar oʻz faoliyatida Qurʼon va hadisga koʻp bora murojaat qildilar. Ular “ilm olish har bir musulmonga farz” degan mashhur hadisni asosiy shior sifatida qabul qildilar. Bu hadis ularning barcha maʼrifatparvarlik faoliyatini diniy jihatdan asoslab berdi. Mahmudxoʻja Behbudiy oʻzining “Padarkush” dramasida jaholat va nodonlikning oqibatlarini koʻrsatib, ilmli avlodgina millatni qutqarishi mumkinligini taʼkidladi: “Ilm – bizni zulmatdan nur sari yetaklovchi mashʼaldir. Kim ilmni tark etsa, u millatiga xiyonat etgan boʻlur”. Shu tariqa, Behbudiy ilmni nafaqat shaxsiy fazilat, balki milliy burch sifatida talqin qildi. Abdulla Avloniy “Turkiy guliston yoxud axloq” asarida ilmni milliy taraqqiyotning bosh omili sifatida koʻrsatib, shunday yozadi: “Ilm – insonning bezagi, jaholat – xalqning razolati. Ilm ila millat baland boʻlur, jaholat ila past boʻlur”. Avloniy uchun ilm faqat dunyoviy foyda emas, balki axloqiy komillikka eltuvchi vosita ham edi. Shu bois u maktablarni ochishga, darsliklar yozishga va teatr orqali tarbiya berishga katta ahamiyat berdi. Abdurauf Fitrat jadidchilikning eng yirik nazariyotchilaridan boʻlib, u diniy va dunyoviy fanlarning uygʻunligini targʻib qildi. Uning “Munozara” asarida Buxorodagi eski usul maktablarining kamchiliklari ochib beriladi. Fitrat shunday yozadi: “Madrasalarimizda Qurʼon oʻqilar, ammo tafsiri oʻqilmas. Fiqh oʻqilar, ammo hayotga tatbiq qilinmas. Bu jaholat emasmi?” Fitrat bu orqali diniy bilimni ham yangicha usulda, zamonaviy fanlar bilan birga oʻqitish zarurligini koʻrsatdi. Sadriddin Ayniy oʻz xotiralarida eski maktabdagi sharoitni tasvirlab, oʻqituvchilarning zoʻravonligi va ilmiy saviyaning pastligini tanqid qilgan edi. U keyinchalik yangi usul maktablarida dars bergan va jadidlarning maʼrifatparvarlik gʻoyalarini qoʻllab-quvvatlagan. Ayniy shunday yozgan: “Eski maktab – jaholat maskani, yangi maktab – najot manbai edi”. Jadidlarning diniy-maʼrifiy qarashlari Qurʼon va hadisga, Sharq mutafakkirlari merosiga tayanib, ilmni millatni qutqaruvchi eng asosiy kuch sifatida talqin qildi. Ularning fikricha, ilm va maʼrifatni egallash musulmonlar uchun faqat dunyoviy emas, balki diniy burch hamdir. Shu bois ular maʼrifatni milliy uygʻonish va istiqlolga olib boruvchi yoʻl sifatida targʻib etdilar. Jadidlar uchun islomiy maʼrifat nafaqat diniy va madaniy taraqqiyot manbai, balki milliy ozodlik harakatining mafkuraviy poydevori 224 edi. Ular ilmni millatni uygʻotuvchi, jaholatni yenguvchi, istiqlol sari eltuvchi kuch sifatida talqin etdilar. XIX–XX asr boshlarida Turkiston xalqi siyosiy jihatdan mustamlakaga aylanib, oʻz taqdirini mustaqil belgilash imkoniyatidan mahrum boʻldi. Biroq diniy ong va islomiy qadriyatlar xalqni birlashtiruvchi kuch boʻlib qolaverdi. Jadid ziyolilari bu haqiqatni anglab, milliy uygʻonish gʻoyalarini aynan islomiy maʼrifat bilan uygʻunlashtirdilar. Mahmudxoʻja Behbudiy taʼkidlaganidek: “Millatni qutqaradigan – ilm va dinning uygʻunligidir. Agar biz ilmni din bilan qoʻshmasak, na dunyoda, na oxiratda najot topamiz”. Demak, jadidlar uchun diniy maʼrifat xalqni ozodlikka undovchi mafkuraviy tayanch edi. Jadid ziyolilari milliy oʻzlikni tiklashni xalqni jaholatdan chiqarish bilan chambarchas bogʻladilar. Avloniy shunday degan edi: “Milliy maktab – millatning qalʼasi. Agar qalʼa qulsa, millat ham qulaydi”. Bu fikr xalq taʼlimini istiqlol gʻoyasining asosi sifatida talqin qilinishini koʻrsatadi. Abdurauf Fitrat esa istiqlol uchun maʼnaviy tayyorgarlikning muhimligini urgʻulab yozadi: “Millat ozod boʻlishi uchun avval ongda ozod boʻlishi lozim. Ongni esa ilm va maʼrifat ozod qiladi”. Jadidlar islomiy maʼrifatni siyosiy-ijtimoiy qarashlar bilan bogʻlab, milliy mustaqillik yoʻlida mafkuraviy kurash olib bordilar. Ularning koʻpchiligi – Fitrat, Behbudiy, Munavvarqori – siyosiy tashkilotlar tuzishda faol ishtirok etdilar. Buxoro, Samarqand va Toshkentda ular oʻz fikrlarini matbuot va teatr orqali targʻib qildilar. Sadriddin Ayniy oʻz xotiralarida jadidlarning Buxorodagi faoliyati haqida yozib, ularni “xalqni zulmatdan chiqaruvchi mashʼallar” deb ataydi. Bu jihat islomiy maʼrifatni milliy ong va istiqlol gʻoyalari bilan bevosita bogʻlanganini yaqqol koʻrsatadi. Jadidchilik harakatining eng muhim yoʻnalishlaridan biri matbuot va adabiyot orqali xalqni uygʻotish, ilm-maʼrifatni targʻib qilish boʻldi. XIX asr oxiri va XX asr boshlarida matbuot xalq ongini shakllantirishda beqiyos ahamiyat kasb etgan, jadidlar esa bu qudratli vositani millatni uygʻotish yoʻlida keng qoʻlladilar. Turkiston jadidlari tomonidan bir qator gazetalar va jurnallar nashr etildi. Ular orasida “Taraqqiy” (1906), “Shuhrat” (1907), “Osiyo” (1908), “Sadoi Turkiston” (1914), “Oyna” (1913–1915) alohida oʻrin tutadi. Bu nashrlar oʻzbek va turkiy xalqlar maʼnaviy-maʼrifiy hayotida yangi davrni boshlab berdi. Mahmudxoʻja Behbudiy 1913yildan boshlab Samarqandda “Oyna” jurnalini chiqardi. U oʻz maqolalarida ilm, axloq, tarbiya, millatning birligi va mustaqilligi haqida yozar edi. Behbudiy shunday degan: “Matbuot – millatning koʻzi va qulogʻidir. Agar koʻz va quloqni yoʻqotsak, qanday yashaymiz?” Bu fikr jadidlar uchun matbuotning naqadar muhimligini yaqqol ifodalaydi. Jadidlar faqat matbuot bilan cheklanib qolmadilar, balki badiiy adabiyot va teatr orqali ham xalq ongiga taʼsir qildilar. Behbudiyning “Padarkush” dramasida jaholat qurboni boʻlgan oila fojeasi tasvirlanadi. Ushbu asar xalqni ilmga, maʼrifatga undovchi kuchli targʻibot vositasi boʻldi. Abdulla Avloniy, Fitrat, Hamza Hakimzoda Niyoziy kabi jadid adiblari ham drama va sheʼrlari orqali milliy uygʻonish gʻoyalarini yoydilar. Avloniy oʻzining sheʼrlarida shunday degan edi: “Millatni uygʻotmoq uchun matbuot, adabiyot va maktab birlashmogʻi lozim”. Matbuot bilan bir qatorda, jadidlarning eng katta yutugʻi — yangi usul maktablarini tashkil etish boʻldi. Ular Turkistonning koʻplab shahar va qishloqlarida 225 maktablar ochib, zamonaviy fanlarni Qurʼon va hadis ilmlari bilan uygʻun holda oʻqitdilar. Munavvarqori Abdurashidxonov Toshkentda ilk yangi usul maktabini tashkil etganlardan biri boʻlib, taʼlim dasturiga tarix, geografiya, arifmetika kabi fanlarni kiritdi. Bu yangilik mustamlakachilik davridagi madaniy siyosatga qarshi milliy uygʻonishning eng muhim qadami edi. Matbuotda chop etilgan maqolalar, teatrda sahnalashtirilgan asarlar, maktablarda oʻqitilgan darsliklar — bularning barchasi xalqni ilm-maʼrifatga, milliy ongni tiklashga chorlagan yagona harakatning tarkibiy qismlari edi. Shunday qilib, jadidlar maʼrifatni nafaqat diniy farz, balki milliy ozodlik uchun qurol sifatida talqin etdilar. Bugungi globallashuv davrida jadidlar merosi nafaqat tarixiy bir hodisa, balki zamonaviy taraqqiyot uchun ham ibrat va dasturulamal vazifasini bajaradi. Chunki ular ilgari surgan asosiy gʻoya — ilm, maʼrifat, milliy ong va diniy qadriyatlarni uygʻunlashtirish bugungi mustaqil Oʻzbekistonning taraqqiyot strategiyasiga hamohangdir. Jadidlar taʼlim sohasida tub islohotlarni amalga oshirishga harakat qildilar. Ularning “yangi usul maktablari” zamonaviy fanlarni oʻqitishga asos boʻlgan. Abdulla Avloniy shunday degan edi: “Millatning taraqqiyoti — maktabdan boshlanur. Maktab yoʻqsiz xalqning ertasi yoʻqdir”. Bugungi kunda Oʻzbekistonda amalga oshirilayotgan taʼlim islohotlari — yangi oʻquv dasturlari, xalqaro tajribalarni joriy qilish, diniy-maʼnaviy merosni taʼlim tizimiga singdirish — aslida jadidlarning orzulari bilan uygʻunlashadi. Soʻnggi yillarda mamlakat rahbariyati tomonidan jadidlar merosini oʻrganish, ularning asarlarini qayta nashr qilish, ilmiy tadqiqotlarni rivojlantirishga katta eʼtibor qaratilmoqda. Prezident Sh. Mirziyoyev shunday degan edi: “Jadid bobolarimiz xalqni ilmga, ozodlikka, istiqlolga chorlagan. Ularning orzulari bugun roʻyobga chiqmoqda”. Demak, jadidlar merosi XXI asrda ham milliy tiklanish, mustaqillikni mustahkamlash, yoshlarni maʼrifat ruhida tarbiyalash kabi dolzarb masalalarda bebaho manba boʻlib xizmat qilmoqda. Jadidchilik harakati XIX asr oxiri – XX asr boshlarida Turkiston oʻlkasida yuzaga kelgan ijtimoiy-siyosiy jarayonlarning eng muhim va dolzarb mahsuli sifatida xalq tarixiga kirgan. Ularning asosiy maqsadi — millatni jaholatdan chiqarish, islomiy qadriyatlar va zamonaviy ilmni uygʻunlashtirish, xalqni maʼrifatga chorlab, milliy ong va istiqlol gʻoyalarini shakllantirishdan iborat edi. Mahmudxoʻja Behbudiy, Abdulla Avloniy, Fitrat, Munavvarqori kabi jadid ziyolilarning ilmiy, adabiy, siyosiy faoliyati Oʻzbekiston tarixida oʻchmas iz qoldirdi. Ularning yozgan asarlari, boshlab bergan maktablari, tashkil etgan matbuoti milliy uygʻonishning poydevorini yaratdi. Bugungi XXI asr sharoitida jadidlar merosi oʻz ahamiyatini yoʻqotgani yoʻq, balki aksincha, yanada dolzarblashmoqda. Demak, jadidlarning merosini chuqur oʻrganish, ularning gʻoyalarini yosh avlod tarbiyasida qoʻllash — bu tarixiy xotirani asrash, millatni kelajakka ishonch bilan yetaklash demakdir. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Avloniy A. Turkiy Guliston yoxud axloq. – Toshkent: Gʻafur Gʻulom nomidagi adabiyot va sanʼat nashriyoti, 1992. – 128 b. 2. Behbudiy M. Tanlangan asarlar. – Toshkent: Maʼnaviyat, 1997. – 352 b. 226 3. Munavvarqori Abdurashidxonov. Maqolalar va risolalar. – Toshkent: Fan, 2003. – 280 b. 4. Qosimov B. Jadidchilik: maʼrifat va milliy ong. – Toshkent: Fan, 2000. – 240 b. 5. Ziyo A. Oʻzbek jadidchiligi tarixi. –Toshkent: Maʼnaviyat, 2001. – 310 b. 6. Mirziyoyev Sh. Yangi Oʻzbekiston strategiyasi. – Toshkent: Oʻzbekiston, 2021. – 464 b.