ZAMONAVIY YONDASHUVLAR ASOSIDA OGʻZAKI NUTQ KOʻNIKMALARINI RIVOJLANTIRISH: INDIVIDUAL VA GURUHIY USULLAR TAHLILI

256 ZAMONAVIY YONDASHUVLAR ASOSIDA OGʻZAKI NUTQ KOʻNIKMALARINI RIVOJLANTIRISH: INDIVIDUAL VA GURUHIY USULLAR TAHLILI Gulamjanova Komila Farrux qizi, Oriental universiteti katta oʻqituvchisi Annotatsiya. Ushbu maqolada xorijiy til oʻrganish jarayonida ogʻzaki nutq kompetensiyasini shakllantirishning zamonaviy nazariy va amaliy yondashuvlari har tomonlama tahlil qilinadi. Til oʻrganishda nutqiy kompetensiyani rivojlantirish nafaqat grammatik va leksik bilimlarni egallash, balki kommunikativ, diskursiv va pragmatik qobiliyatlarni shakllantirish bilan ham chambarchas bogʻliq ekani ilmiy dalillar asosida koʻrsatiladi. Maqolada J. P. Geeʼning diskurs nazariyasi, D. Schiffrinning muloqot tahliliga oid ishlari, M. A. K. Hallidayning funksional lingvistika yondashuvi hamda J. R. Searleʼning nutq aktlari nazariyasi kabi mashhur tilshunoslarning gʻoyalari asos qilib olinadi. Ularning ilmiy qarashlari zamonaviy metodik amaliyotlar bilan bogʻlab oʻrganilib, xorijiy til oʻqitishda ogʻzaki nutqni rivojlantirish uchun samarali strategiyalar ishlab chiqiladi. Shuningdek, maqolada oʻquvchilarda muloqot madaniyatini shakllantirish, pragmatik moslashuvni taʼminlash va tilni ijtimoiymadaniy kontekstda qoʻllash boʻyicha aniq metodik tavsiyalar ilgari suriladi. Kalit soʻzlar: ogʻzaki nutq, diskursiv yondashuv, pragmatik kompetensiya, kommunikativ strategiya, lingvistik vositalar. Abstract. This article provides a comprehensive analysis of modern theoretical and practical approaches to the development of oral speech competence in the process of foreign language learning. It is scientifically demonstrated that the enhancement of speech competence is closely connected not only with the acquisition of grammatical and lexical knowledge but also with the formation of communicative, discursive, and pragmatic abilities. The article draws upon J. P. Geeʼs discourse theory, D. Schiffrinʼs research on discourse analysis, M. A. K. Hallidayʼs functional linguistics, and J. R. Searleʼs speech act theory as its theoretical foundation. Their scholarly ideas are examined in relation to contemporary methodological practices, and effective strategies for developing oral proficiency in foreign language instruction are proposed. Keywords and expressions: oral speech, discursive approach, pragmatic competence, communicative strategy, linguistic tools, genre and style, speech acts, interactivity. Kirish. Til oʻrganish jarayoni faqat grammatik toʻgʻrilikni oʻz ichiga olmaydi, balki tilni real hayotda, kommunikativ va madaniy kontekstda toʻgʻri qoʻllay olish ham muhim ahamiyatga ega. Til oʻrganishning samarali natijasi – bu tilni faqat grammatik jihatdan toʻgʻri ishlatish emas, balki undan toʻgʻri va samarali foydalanishdir. Yaʼni, tilni oʻrganish jarayonida til oʻrganuvchi nafaqat soʻz va iboralarning toʻgʻri shakllarini oʻzlashtirishi, balki ularni toʻgʻri kontekstda va madaniy jihatdan toʻgʻri qoʻllay olishni oʻrganishi kerak. Zamonaviy til oʻrganish metodologiyalarida diskursiv, pragmatik va sosiolingvistik yondashuvlar asosiy oʻrinni egallaydi. Bu yondashuvlar faqat 257 grammatikani oʻrganishning cheklangan metodlarini taklif qilmaydi, balki tilning jamiyatdagi, madaniyatdagi oʻrni, uning ijtimoiy va pragmatik funksiyalarini ham oʻrganadi. Til oʻrganishda bu yondashuvlarning ahamiyati, tilni faqat grammatik qoidalar toʻplami sifatida emas, balki ularning jamiyatdagi ijtimoiy roli va kommunikativ vazifalarini ham tushunishga yordam beradi. Shu bois, bugungi til oʻrganish jarayonida tilni oʻrganayotgan shaxsning ogʻzaki nutqini rivojlantirish, uning kommunikativ va madaniy kontekstda tilni toʻgʻri qoʻllay olish qobiliyatini oshirish muhim ahamiyatga ega. Bu esa, til oʻrganuvchilariga oʻzaro muloqotda yanada samarali boʻlish, tilni tushunish va undan toʻgʻri foydalanish imkoniyatini yaratadi. 1. Diskursiv yondashuv mohiyati va uning nutq kompetensiyasidagi oʻrni. Diskurs – bu tilning faqatgina grammatik yoki leksik birliklar yigʻindisi emas, balki uning real kommunikativ vaziyatlarda qoʻllanish jarayonidir. Diskursiv yondashuv tilni ijtimoiy va madaniy kontekst bilan chambarchas bogʻliq holda koʻrib chiqadi. James Paul Gee fikricha, “til shunchaki grammatik tizim emas, balki jamiyatda insonlar oʻrtasidagi kuch, pozitsiya va identifikatsiyani belgilovchi vosita” hisoblanadi. Shu boisdan, diskursni oʻrganish faqat lingvistik birliklarni emas, balki ularning ortida yotgan ijtimoiy, madaniy va psixologik omillarni ham tahlil qilishni talab etadi. Diskursiv kompetensiya esa shaxsning muloqot jarayonida til vositalaridan ongli ravishda foydalanish, nutqni kontekstual jihatdan toʻgʻri talqin qilish va uni samarali boshqarish qobiliyatini anglatadi. Ushbu kompetensiyaning mazmuni quyidagilarni oʻz ichiga oladi: Nutq kontekstini toʻgʻri tushunish – yaʼni muloqotning maqsadi, vaziyat, ishtirokchilar va ularning ijtimoiy maqomini inobatga olgan holda mazmunni anglash. Nutq ishtirokchilari orasidagi oʻzaro munosabatni sezish – muloqot jarayonida suhbatdoshlarning psixologik holati, ijtimoiy maqomi va nutqiy rolining inobatga olinishi. Koheziv vositalardan samarali foydalanish – bogʻlovchi birliklar, koʻrsatkichlar, sinonimlar va boshqa til vositalari orqali nutq birligi va yaxlitligini taʼminlash. Diskursiv yondashuvning nutq kompetensiyasidagi oʻrni shundaki, u tilni abstrakt tizim sifatida emas, balki real kommunikatsiyada ishlatiladigan, insonlararo munosabatlarni tartibga soluvchi vosita sifatida oʻrganishga yordam beradi. Bu yondashuv nafaqat tilning semantik va pragmatik jihatlarini ochib beradi, balki talabaning ijtimoiy-madaniy kompetensiyasini rivojlantirishga ham xizmat qiladi. Natijada, diskursiv kompetensiyaga ega boʻlgan shaxs nafaqat grammatik jihatdan toʻgʻri gapira oladi, balki nutqni mos vaziyatda, mos intonatsiya va mos strategiya bilan qurib, suhbatdosh bilan samarali muloqot oʻrnata oladi. Shu sababli, zamonaviy lingvodidaktikada diskursiv yondashuv nutq kompetensiyasini shakllantirishning asosiy metodologik tamoyillaridan biri hisoblanadi. 1.1. Diskursiv vositalar Halliday va Hasan (1976) fikricha, izchil nutq quyidagi lingvistik birliklar yordamida hosil boʻladi: Referensiya: shaxs va narsalarni olmoshlar orqali bogʻlash (“bu”, “u”, “ular”). 258 Ellipsis va substitutsiya: ortiqcha takrorlarni yoʻqotish. • Bogʻlovchilar: mantigʻiy bogʻliqlikni ifodalovchi birliklar (“ammo”, “biroq”, “natijada”). • Leksik kohesiya: sinonimlar, antonimlar, parallel birliklar orqali mazmuniy birlik yaratish. 2. Pragmatik yondashuv va kommunikativ kompetensiya Pragmatika – bu til birliklarining real kontekstda qanday maʼno kasb etishini, ularning kommunikativ vazifasini oʻrganuvchi yoʻnalishdir. John Searle va Austin tomonidan ilgari surilgan nutq aktlari nazariyasi tilni faqat axborot yetkazish vositasi deb emas, balki ijtimoiy harakat vositasi sifatida tushunishga asos boʻldi. 2.1. Nutq aktlari 1. Lokusionar akt – grammatik ifoda: “Siz eshikni oching.” 2. Illokusionar akt – maqsad: “Iltimos, eshikni oching.” 3. Perlokusionar akt – taʼsir: tinglovchi eshikni ochadi. Bu farqlar tilni toʻgʻri anglash va kontekstga moslashtirishda muhim rol oʻynaydi. 2.2. Muloyimlik strategiyalari • Toʻgʻridan-toʻgʻri: “Yordam bering.” • Bilvosita: “Aytgancha, sizdan kichik bir yordam soʻrasam boʻladimi?” Shuningdek, Griceʼning implicature nazariyasi ham pragmatik anglashda muhim: “Bu yer sovuq ekan” – bu gap derazani yopish kerakligi haqida bilvosita ishora boʻlishi mumkin. 3. Interaktiv strategiyalar va suhbatni boshqarish Ogʻzaki muloqot bu interaktiv jarayon boʻlib, ishtirokchilarning savol-javob, reaksiya, fikr bildirish, toʻxtash va navbat taqsimlash kabi koʻnikmalarini oʻz ichiga oladi. Sacks, Schegloff va Jefferson (1974) quyidagilarni asosiy deb belgilaydi: • Navbat taqsimlash: “Kechirasiz, sizga navbat beraman.” • Qoʻllab-quvvatlash: “Toʻgʻri aytdingiz”, “Ha, albatta.” • Yaqin juftliklar: “Assalomu alaykum.” – “Va alaykum assalom.” • Tuzatish mexanizmi: “Yoʻq, aslida men boshqasini nazarda tutgandim...” 4. Individual va guruhiy yondashuvlar tahlili Til oʻrganishda yondashuvlarning tanlanishi — oʻquvchi turiga, darajasiga, psixologik xususiyatlariga bogʻliq. 4.1. Individual yondashuv • Oʻquvchining oʻz tempida rivojlanishiga imkon beradi. • Fokuslashtirilgan mashqlar orqali nutqni mustahkamlash. 4.2. Guruhiy yondashuv • Interaktiv mashgʻulotlar, rol oʻynash, munozara, hikoya qilish orqali nutq rivojlantiriladi. • Real kommunikativ holatlarda koʻnikmalar shakllanadi. Ushbu usullarni uygʻunlashtirish orqali oʻquvchining barcha kompetensiyalari — lingvistik, pragmatik, diskursiv va interaktiv rivojlantiriladi. Xulosa va tavsiyalar. Ogʻzaki nutqni rivojlantirish — murakkab, koʻp qirrali va uzluksiz jarayon boʻlib, u nafaqat lingvistik bilimlarni, balki ijtimoiy-madaniy tajriba va kommunikativ strategiyalarni ham oʻz ichiga oladi. Shu bois, taʼlim jarayonida diskursiv yondashuvga asoslangan metodlarni qoʻllash til oʻrganuvchilarning nutqiy 259 kompetensiyasini samarali shakllantirishga xizmat qiladi. Tavsiya etiladiki, oʻqituvchilar nutq mashgʻulotlarida kontekstual vazifalar, rol oʻyinlari, munozaralar va real kommunikativ holatlarga yaqin topshiriqlardan keng foydalanishlari lozim. Bunday mashgʻulotlar nafaqat lingvistik, balki sotsiomadaniy va pragmatik kompetensiyalarni ham rivojlantiradi, natijada oʻquvchi tilni haqiqiy ijtimoiy muloqot vositasi sifatida qoʻllash imkoniga ega boʻladi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Austin, J. L. How to Do Things with Words / J. L. Austin. – Oxford: Oxford University Press, 1962. – 168 p. 2. Gee, J. P. An Introduction to Discourse Analysis: Theory and Method / J. P. Gee. – London; New York: Routledge, 1999. – 206 p. 3. Grice, H. P. Logic and Conversation / H. P. Grice // Syntax and Semantics. – 1975. – Vol. 3. – P. 41–58. 4. Halliday, M. A. K. Cohesion in English / M. A. K. Halliday, R. Hasan. – London: Longman, 1976. – 374 p. 5. Schiffrin, D. Approaches to Discourse / D. Schiffrin. – Oxford: Blackwell, 1994. – 470 p. 6. Searle, J. R. Speech Acts: An Essay in the Philosophy of Language / J. R. Searle. – Cambridge: Cambridge University Press, 1969. – 203 p.