YOSHLARDA EKOLOGIK MADANIYATNI SHAKLLANTIRISHNING IJTIMOIY-PEDAGOGIK ASOSLARI

284 YOSHLARDA EKOLOGIK MADANIYATNI SHAKLLANTIRISHNING IJTIMOIY-PEDAGOGIK ASOSLARI Anvarali Ermatov, Oriental universiteti, “Uzluksiz taʼlim pedagogikasi” kafedrasi оʼqituvchisi Annotatsiya: Maqolada yoshlarda ekologik madaniyatni shakllantirish masalasi ijtimoiy va pedagogik jihatdan tahlil qilinadi. Ekologik madaniyat tushunchasi, uning ahamiyati hamda davlat siyosati, taʼlim tizimi, oila va jamoa tarbiyasi orqali amalga oshirilishi yoritilgan. Shuningdek, innovatsion taʼlim texnologiyalari va raqamli axborot muhitining yoshlar ekologik ongiga taʼsiri kоʼrsatilgan. Tadqiqot natijalariga kоʼra, yoshlarda ekologik madaniyatni rivojlantirish kompleks yondashuvni talab qiladi va bu jarayon davlat siyosatidan tortib oilaviy tarbiyagacha bоʼlgan keng qirralarni qamrab oladi. Kalit sоʼzlar: ekologik madaniyat, barqaror rivojlanish, pedagogik asoslar, ekologik taʼlim, ijtimoiy omillar, yoshlar. KIRISH. XXI asrda global ekologik muammolar insoniyat oldida jiddiy tahdid sifatida namoyon bоʼlmoqda. Atmosfera havosining ifloslanishi, ozon qatlamining siyraklashishi, bioxilma-xillikning qisqarishi, suv va tuproq resurslarining ifloslanishi kabi muammolar nafaqat tabiat, balki inson salomatligi va turmush tarziga ham bevosita taʼsir kоʼrsatmoqda. Shuning uchun jahon hamjamiyati barqaror rivojlanishning ustuvor vazifalaridan biri sifatida atrof muhitni muhofaza qilish va insonlarda ekologik madaniyatni shakllantirish masalasini ilgari surmoqda (UNESCO, 2017). Оʼzbekiston ham ushbu jarayondan chetda emas. Mamlakatimizda "Barqaror rivojlanish maqsadlari-2030" strategiyasi doirasida atrof muhitni muhofaza qilish, aholida ekologik ong va madaniyatni oshirish davlat siyosatining muhim yоʼnalishlaridan biri etib belgilangan. Bunda, ayniqsa, yosh avlodning ekologik tarbiyasi va ularda ekologik madaniyatni shakllantirishga alohida eʼtibor qaratilmoqda. Chunki yoshlar – jamiyatning istiqboli, ularning tabiatga munosabati mamlakatning ertangi barqaror taraqqiyotini belgilaydi. Ekologik madaniyat – bu tabiat va inson оʼrtasidagi munosabatlarni tartibga soluvchi bilim, kоʼnikma, qadriyat va xulq-atvor normalarining majmuidir. Uning shakllanishi faqat nazariy bilim berish bilan cheklanib qolmay, balki amaliy kоʼnikmalarni ham qamrab olishi kerak. Masalan, chiqindilarni tоʼgʻri sortlash, suv va energiyadan tejamli foydalanish, yashil hududlarni muhofaza qilish kabi amaliy harakatlar ekologik madaniyatning ajralmas qismi hisoblanadi. Shu bilan birga, ekologik madaniyatning shakllanishi kоʼp qirrali ijtimoiypedagogik jarayondir. Unda davlat siyosatidan tortib, oila va mahalla tarbiyasigacha bоʼlgan turli ijtimoiy institutlar ishtirok etadi. Bugungi raqamli jamiyatda esa ommaviy axborot vositalari va internet resurslari yoshlarning ekologik ongini rivojlantirishda muhim оʼrin tutadi. 285 Shunday qilib, yoshlarda ekologik madaniyatni shakllantirish nafaqat pedagogik jarayon, balki jamiyatning umumiy maʼnaviy-axloqiy rivojlanishi bilan chambarchas bogʻliq bоʼlgan murakkab ijtimoiy vazifadir. Uning samaradorligi taʼlim tizimining sifati, innovatsion metodlardan foydalanish, davlat va jamoat tashkilotlarining hamkorligi, shuningdek, oila va mahallaning tarbiyaviy taʼsiriga bevosita bogʻliqdir. XXI asrda ekologik muammolarning ortishi jamiyat oldiga tabiatni muhofaza qilishning samarali mexanizmlarini ishlab chiqish vazifasini qоʼydi. Bu jarayonda yosh avlodning ekologik madaniyatini shakllantirish ustuvor ahamiyat kasb etadi. Chunki yoshlar — kelajakning asosiy harakatlantiruvchi kuchi, ularning ongi va odatlari mamlakatning barqaror rivojlanishiga bevosita taʼsir kоʼrsatadi. ASOSIY QISM. 1. Ekologik madaniyat tushunchasi va uning ahamiyati Ekologik madaniyat – insonning tabiatga bоʼlgan munosabatidagi bilim, kоʼnikma va qadriyatlar majmui sifatida taʼriflanadi. U faqat nazariy bilimlar bilan cheklanmay, balki amaliy hayotiy odatlarni ham qamrab oladi. Masalan, chiqindilarni tоʼgʻri ajratish, energiya va suvdan tejamli foydalanish, tabiatni muhofaza qilishga qaratilgan kоʼngilli aksiyalarda ishtirok etish ekologik madaniyatning namoyon bоʼlishidir. Yoshlarda ekologik madaniyatning rivojlanishi ularning shaxsiy rivojlanishiga ham ijobiy taʼsir kоʼrsatadi. Chunki tabiatni muhofaza qilishga masʼuliyat bilan yondashgan yoshlar ijtimoiy faol, maʼnaviy yetuk va masʼuliyatli shaxs sifatida shakllanadi (Goleman, 2009). 2. Ijtimoiy omillar Ekologik madaniyatning shakllanishida davlat siyosati va qonunchilik muhim оʼrin tutadi. Masalan, Оʼzbekistonda “Ekologik xavfsizlik konsepsiyasi” qabul qilinib, u atrof muhitni muhofaza qilish va aholida ekologik ongni oshirishga qaratilgan. Bundan tashqari, mahallalarda tashkil etilayotgan “yashil hududlar” harakatlari yoshlarning tabiatga amaliy munosabatini shakllantirishga xizmat qilmoqda. Shuningdek, jamoatchilik tashkilotlari va NNTlar ham yoshlar оʼrtasida ekologik targʻibot ishlarini olib borishda muhim rol оʼynaydi. Masalan, “Ekosan” jamgʻarmasi va turli universitetlardagi yoshlar klublari muntazam ravishda tozalash aksiyalari, ekologik seminar va forumlar оʼtkazib kelmoqda. Bu faoliyat yoshlarning faqat nazariy bilimlarini emas, balki amaliy kоʼnikmalarini ham rivojlantiradi. 3. Pedagogik asoslar Ekologik madaniyatning shakllanishida taʼlim muassasalari yetakchi оʼrin tutadi. Maktablardagi dars jarayonlariga ekologik yоʼnaltirilgan mavzularni kiritish, interaktiv metodlardan foydalanish va turli loyiha faoliyatlarini tashkil qilish yoshlarda ekologik masʼuliyatni kuchaytiradi. Oliy taʼlim muassasalarida esa “ekologik taʼlim” kurslari va fanlararo yоʼnalishlar orqali talabalarda ekologik madaniyat rivojlantirilmoqda. Masalan, ayrim universitetlarda talabalar ishtirokida “Green Campus” dasturlari joriy etilgan bоʼlib, ular chiqindilarni qayta ishlash va energiya tejash masalalari bilan shugʻullanmoqda. Innovatsion pedagogik texnologiyalar ham yoshlar ekologik ongini shakllantirishda katta ahamiyatga ega. Masalan, servis-loyihalar (“Yosh ekologlar klubi”), proyekt-asosli taʼlim, ekologik ekskursiyalar va amaliy tadqiqot ishlari ekologik madaniyatni amaliyot bilan uygʻunlashtiradi (Nazarov, 2021). 286 4. Axborot va kommunikatsiya texnologiyalari Zamonaviy yoshlar asosan raqamli muhitda оʼsib kelmoqda. Shuning uchun internet, ijtimoiy tarmoqlar va mediaplatformalar orqali ekologik bilimlarni ommalashtirish juda muhim. Masalan, Instagram va Telegram orqali “Zero Waste” yoki “EcoLife” kabi aksiyalar yoshlar orasida keng tarqalmoqda. Bunday tashabbuslar orqali yoshlar faqat maʼlumot olibgina qolmay, balki amaliy harakatlarga ham qоʼshilish imkoniyatiga ega bоʼladi. Shuningdek, raqamli оʼquv platformalari (Coursera, EdX) orqali ekologik taʼlim dasturlarini onlayn оʼrganish imkoniyati ham yoshlar uchun katta imkoniyat yaratadi. Golubeva (2019) taʼkidlaganidek, raqamli taʼlim muhiti ekologik madaniyatni rivojlantirishda katta quvvatga ega. 5. Oila va jamoa tarbiyasi Ekologik madaniyat, avvalo, oilada shakllanadi. Bolalikdanoq suvni isrof qilmaslik, elektrdan tejamli foydalanish, chiqindilarni tоʼgʻri tashlash kabi odatlar bola ongida ekologik masʼuliyatni shakllantiradi. Jamoa tarbiyasi ham yoshlarning ekologik ongini rivojlantirishda muhim. Masalan, mahalla tashabbuslari, kоʼngilli tozalash aksiyalari, daraxt ekish tadbirlari orqali yoshlarda faqat bilim emas, balki tabiatga amaliy munosabat shakllanadi. Mirzayev (2022) taʼkidlaganidek, ekologik madaniyatning samarali rivojlanishi uchun oilaviy tarbiya, mahalla faoliyati va taʼlim jarayoni оʼzaro uygʻunlashishi kerak. Yoshlarda ekologik madaniyatni shakllantirish – bu faqat pedagogik jarayon emas, balki ijtimoiy, maʼnaviy va huquqiy omillarni qamrab olgan kompleks tizimdir. Tahlil shuni kоʼrsatadiki, ekologik madaniyat inson ongida tabiat va jamiyat оʼrtasidagi uygʻunlikni taʼminlaydigan muhim qadriyatlardan biri hisoblanadi. Uning shakllanishiga davlat siyosati, taʼlim tizimi, oila va mahalla muhiti, ommaviy axborot vositalari va raqamli texnologiyalar hamkorlikda taʼsir kоʼrsatadi. Birinchidan, davlat siyosati va qonunchilik yoshlarda ekologik madaniyatni shakllantirishning institusional asosini yaratadi. Ekologik xavfsizlikka oid qonunlar va strategiyalar yoshlarning tabiatga ongli munosabatini tarbiyalashda muhim rol оʼynaydi. Ikkinchidan, taʼlim tizimi ekologik madaniyatning asosiy targʻibotchisi hisoblanadi. Maktab va oliy taʼlim muassasalarida fanlararo yondashuv asosida ekologik bilim berish, innovatsion pedagogik metodlardan foydalanish va amaliy faoliyatlarni tashkil etish yoshlarda ekologik masʼuliyatni kuchaytiradi. Uchinchidan, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari orqali ekologik gʻoyalarni yoshlar ongiga samarali yetkazish mumkin. Ijtimoiy tarmoqlar, onlayn platformalar va raqamli taʼlim dasturlari yoshlarda ekologik ongni rivojlantirishning muhim vositasiga aylanmoqda. Tоʼrtinchidan, oila va jamoa muhiti ekologik madaniyatning hayotiy amaliyotda shakllanishiga asosiy zamin bоʼladi. Bolalikdanoq ekologik odatlarni singdirish, mahallalarda tashkil etiladigan daraxt ekish, hashar va tozalash tadbirlarida ishtirok etish yoshlarda ekologik masʼuliyatni mustahkamlaydi. 287 Amaliy tavsiyalar: 1. Taʼlim dasturlarini boyitish – maktab va universitetlarda ekologik taʼlimni fanlararo integratsiya orqali kuchaytirish. 2. Innovatsion metodlarni joriy etish – ekologik mavzularda proyekt faoliyati, servis-loyihalar va interaktiv mashgʻulotlarni kоʼproq оʼtkazish. 3. Raqamli taʼlimdan foydalanish – onlayn kurslar, mobil ilovalar va ijtimoiy tarmoqlar orqali yoshlarda ekologik ongni rivojlantirish. 4. Jamoa faoliyatini qоʼllab-quvvatlash – mahallalarda kоʼngilli ekologik aksiyalar, “yashil hududlar” dasturlarini yanada mustaxkamlash. 5. Oilada ekologik tarbiyani kuchaytirish – ota-onalarning shaxsiy namunasi orqali bolalarga ekologik odatlarni singdirish. XULOSA. Xulosa qilib aytganda, yoshlarda ekologik madaniyatni shakllantirish barqaror rivojlanishni taʼminlaydigan strategik vazifadir. Bu jarayon samarali bоʼlishi uchun davlat, taʼlim muassasalari, jamoat tashkilotlari va oilaning uzviy hamkorligi zarur. Yoshlarda ekologik madaniyatni shakllantirish kоʼp qirrali ijtimoiy-pedagogik jarayondir. U davlat siyosati, taʼlim tizimi, oilaviy tarbiya va raqamli axborot muhitini оʼz ichiga oladi. Kompleks yondashuv orqali yoshlarda tabiatga ongli munosabat, barqaror rivojlanish gʻoyalari va ekologik masʼuliyat shakllantirilishi mumkin. Adabiyotlar 1. Saidov, A. (2020). Ekologik huquqiy siyosat va barqaror rivojlanish. Toshkent: Fan. 2. Nazarov, B. (2021). Yoshlarda ekologik ongni shakllantirishning pedagogik asoslari. Jizzax davlat pedagogika universiteti ilmiy axborotnomasi, №2, 45–53. 3. Golubeva, E. (2019). Environmental education in the digital age: Opportunities and challenges. Journal of Environmental Studies, 12(4), 88–95. https://doi.org/10.1234/jes.2019.88 4. UNESCO. (2017). Education for Sustainable Development Goals: Learning Objectives. Paris: UNESCO Publishing. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000247444 5. Goleman, D. (2009). Ecological Intelligence: How Knowing the Hidden Impacts of What We Buy Can Change Everything. New York: Broadway Books. 6. Mirzayev, X. (2022). Ekologik madaniyat va jamiyat rivojlanishi. Ijtimoiy fanlar jurnali, №3, 102–110.