JADIDLAR MEROSINING ZAMONAVIY ANIMATSIYA VOSITASIDA TALQINI VA MILLIY OʻZLIK KONSEPSIYASINING BADIIY IFODASI

302 JADIDLAR MEROSINING ZAMONAVIY ANIMATSIYA VOSITASIDA TALQINI VA MILLIY OʻZLIK KONSEPSIYASINING BADIIY IFODASI Yusupova Nazokat Dilshodbekovna, Kamoliddin Behzod nomidagi Milliy rassomlik va dizayn institutining “Rangtasvir: multfilm va kompyuter multiplikatsiyasi” mutaxassisligi magistranti Annotatsiya. Maqolada XX asr boshlarida Oʻrta Osiyoda muhim oʻrin tutgan jadidchilik harakatining maʼrifatparvarlik gʻoyalari va ularning zamonaviy animatsiya vositasida yosh avlodga yetkazish imkoniyatlari tahlil etilgan. Tadqiqotda jadidlar merosi asosida animatsion kontent yaratish yoʻnalishlari, ularning pedagogik ahamiyati hamda milliy qadriyatlar va vatanparvarlik tuygʻularini shakllantirishdagi roli yoritilgan. Kalit soʻzlar: jadidchilik harakati, animatsiya, maʼrifatparvarlik, milliy oʻzlik, taʼlim islohoti, tarixiy qahramonlar, vizual texnologiyalar, media-taʼlim. Abstract. The article examines the educational ideas of the Jadid movement, which played a crucial role in early 20th-century Central Asia, and explores how modern animation can be used to convey this legacy to younger generations. The study analyzes key directions for creating animated content based on the Jadidsʼ heritage, emphasizing its pedagogical value and its role in fostering national identity and patriotism. Keywords: Jadidism movement, animation, enlightenment, national identity, educational reform, historical figures, visual technologies, media education. XX asr boshlarida Oʻrta Osiyo xalqlari hayotida tarixiy burilish davri boshlandi. Bu davrda jadidchilik harakati milliy uygʻonish, maʼrifat va taraqqiyot yoʻlidagi kurashning ramziga aylandi. Mahmudxoʻja Behbudiy, Abdulla Avloniy, Munavvarqori Abdurashidxonov kabi buyuk maʼrifatparvarlar oʻz davridan bir necha qadam oldinda turib, xalq ongini uygʻotish, taʼlim tizimini isloh qilish va milliy oʻzlikni asrabavaylash yoʻlida fidokorona mehnat qilganlar. Bugungi kunda esa axborot texnologiyalari va vizual medianing jadal rivojlanishi sharoitida tarixiy merosni yosh avlodga yetkazishda anʼanaviy usullar avvalgidek samarali boʻlmay qolmoqda. Zamonaviy oʻsmirlar va bolalar asosan vizual kontent orqali axborotni qabul qilishga moyil boʻlib, animatsiya janri ularning qiziqishlari va idrokiga mos keladigan eng taʼsirchan vositalardan biri hisoblanadi. Tadqiqotning dolzarbligi shundan iboratki, jadidlar merosi va ularning maʼrifatparvarlik gʻoyalarini zamonaviy texnologik imkoniyatlar asosida yosh avlodga yetkazish bugungi kun talabidir. Animatsiya janri esa tarixiy voqealar va shaxslarni qiziqarli, tushunarli hamda taʼsirchan tarzda aks ettirish imkonini beradi. Jadidchilik harakati XIX asr oxiri va XX asr boshlarida musulmon mamlakatlarida, xususan, Oʻrta Osiyoda keng yoyilgan maʼrifatparvarlik, ijtimoiysiyosiy hamda madaniy islohotlar harakati edi. Ushbu harakatning asosiy maqsadi taʼlim tizimini modernizatsiya qilish, “usuli jadid” (yangi usul) maktablarini tashkil etish, milliy matbuot va adabiyotni rivojlantirish, ayollar taʼlimi hamda ularning 303 jamiyatdagi oʻrnini yuksaltirish, ilmiy bilimlarni xalq orasida targʻib etish va milliy ongni mustahkamlashdan iborat boʻlgan. Abdulla Avloniy tomonidan 1908-yilda ochilgan “Usuli jadid” maktabi, Munavvarqori Abdurashidxonovning tarbiyaviy faoliyati, Mahmudxoʻja Behbudiyning “Oyna” gazetasi bularning barchasi oʻz davrida milliy uygʻonish jarayonining muhim boʻgʻinlariga aylandi. Afsuski, sovet tuzumi davrida jadidlar faoliyati buzgʻunchilik sifatida talqin qilinib, koʻplab maʼrifatparvarlar repressiyaga uchragan. Mustaqillik yillarida esa jadidlar merosi qayta baholandi, ularning millat ravnaqi yoʻlidagi xizmatlari eʼtirof etilib, ular haqiqiy milliy qahramonlar maqomiga koʻtarildilar. Shunga qaramay, yosh avlodga bu tarixiy davrni toʻgʻri anglatish, jadidlarning fidokorligi va maʼrifatparvarlik gʻoyalarini chuqurroq singdirish masalasi dolzarbligicha qolmoqda. Zamonaviy taʼlim jarayonida animatsiya janri bu borada samarali vosita sifatida alohida ahamiyat kasb etadi. U oʻzining vizual taʼsirchanligi orqali tarixiy voqealar, shaxslar va davr ruhini jonli, rang-barang tarzda tasvirlaydi, bu esa oʻquvchilarning tasavvurini rivojlantiradi va maʼlumotni yaxshiroq eslab qolishlariga yordam beradi. Shuningdek, animatsion obrazlar orqali tomoshabinlarda emotsional bogʻlanish hosil boʻladi agar jadid maktabiga qadam qoʻygan bola qahramon sifatida tasvirlansa, yosh tomoshabinlar oʻzlarini uning oʻrnida tasavvur qilib, tarixiy voqealarni ichki dunyolari orqali his etadilar. Bundan tashqari, animatsiya murakkab tarixiy va ijtimoiy-siyosiy tushunchalarni soddalashtirish, ularni bolalar uchun tushunarli shaklda yetkazish imkonini beradi. Zamonaviy texnologiyalar esa animatsion kontentni interaktiv tarzda yaratish, tomoshabinga tanlov imkonini berish va syujet yoʻnalishini oʻzgartirish orqali oʻquv jarayonini yanada qiziqarli va samarali qiladi. Tadqiqot doirasida toʻrtta asosiy yoʻnalish belgilandi: Birinchi yoʻnalish mashhur jadidlar Mahmudxoʻja Behbudiy, Abdulla Avloniy va Ibrat (Mahmudxoʻja Zakiriy) hayoti hamda faoliyatidan olingan lavhalarni tasvirlashni nazarda tutadi. Masalan, Abdulla Avloniyning birinchi “Usuli jadid” maktabini ochish jarayoni, u duch kelgan qarshiliklar va ularning oldida koʻrsatgan qatʼiyati orqali maʼrifat, jasorat va axloqiy qadriyatlarni yoritish mumkin. Animatsiya tarkibida qahramon bilan tanishuv, uning ichki motivatsiyasini ochish, jamiyatdagi muammolarni anglash va ularni hal etish yoʻlidagi izlanishlar, toʻsiqlar va sinovlarga bardosh berish hamda erishilgan natijalar va ularning tarixiy ahamiyatini koʻrsatish bosqichlari koʻzda tutiladi. Ikkinchi yoʻnalish eski usuldagi maktab (maktabi qadima) va yangi usuldagi jadid maktabini taqqoslovchi animatsion hikoya yaratishga qaratilgan. Hikoya markazida kichik bola obrazi turadi: u dastlab maktabi qadimada tahsil oladi, keyinchalik esa jadid maktabiga oʻtadi. Shu orqali oʻquv jarayonidagi farqlar va yangi maktabning ilgʻor, zamonaviy jihatlari ochib beriladi. Vizual jihatdan bu qarama-qarshilik eski maktabdagi bir xillik, yodlashga asoslangan uslub va cheklangan bilim doirasini aks ettirgan sahnalar bilan, yangi maktabdagi interaktiv mashgʻulotlar, tanqidiy fikrlash va keng dunyoqarashni koʻrsatadigan epizodlar orqali ifodalanadi. Uchinchi yoʻnalish oddiy bir bolaning jadid maktabiga kirishi natijasida hayotida yuz bergan ijobiy oʻzgarishlarni yoritishga qaratilgan. Bu yoʻnalish yosh 304 tomoshabinlarga eng yaqin boʻlib, ularning qahramon bilan emotsional bogʻlanishiga imkon yaratadi. Bola obrazida oʻsish, izlanish va maʼnaviy uygʻonish jarayoni orqali jadidchilik gʻoyalarining hayotiy ahamiyati ochib beriladi. Syujetda quyidagi asosiy elementlar koʻzda tutiladi: bolaning dastlabki holati bilimsizlik va qiziqishsizlik, jadid maktabiga kirib, yangi bilim va gʻoyalar bilan tanishishi, yangi doʻstlar va ustozlar orttirishi hamda shaxsiy oʻsish orqali jamiyatga foydali inson sifatida shakllanish jarayoni. Ushbu syujet yosh tomoshabinlar uchun hayotiy va ruhlantiruvchi boʻlib, ularni bilim olish, izlanish va maʼnaviy kamolot sari undaydi. Toʻrtinchi yoʻnalish esa eng innovatsion yondashuvni oʻzida mujassam etadi. Unda zamonaviy bola vaqt mashinasi yoki sehrli vositalar yordamida oʻtmishga — jadidlar davriga sayohat qiladi. Bu gʻoya zamonaviy va tarixiy kontekstlarni uygʻunlashtirib, bolalar uchun qiziqarli va dinamik krossover yaratish imkonini beradi. Bunday narrativ yondashuv bir necha muhim imkoniyatlarni taqdim etadi: zamonaviy va tarixiy qadriyatlarni taqqoslash, jadidlarning maʼrifat yoʻlidagi fidoyiligini bugungi nuqtai nazardan baholash, oʻtmish va hozirgi zamon oʻrtasidagi ruhiy va gʻoyaviy bogʻliqlikni koʻrsatish hamda fantastik elementlar orqali bolalarda tarixga nisbatan qiziqishni oshirish. Jadidlar mavzusidagi animatsion kontentni samarali yaratish va keng targʻib qilish uchun bosqichma-bosqich strategiya ishlab chiqilishi lozim. Ishlab chiqarish jarayonida, avvalo, tarixchilar va maʼrifatshunoslar bilan maslahatlashuvlar oʻtkazish, ssenariy hamda qahramonlarni puxta ishlab chiqish, zamonaviy 2D yoki 3D formatdagi vizual uslubni belgilash, ovoz berish uchun professional aktyorlarni jalb etish va madaniy-historik aniqlikka qatʼiy rioya qilish zarur. Animatsion mahsulotlarni tarqatish quyidagi kanallar orqali amalga oshirilishi mumkin: televideniye va striming platformalari, maktablardagi taʼlim jarayoni, ijtimoiy tarmoqlar va YouTube kanallari, interaktiv muzey installyatsiyalari, shuningdek, mobil ilovalar va oʻyinlar. Pedagogik integratsiya jihatidan esa animatsiyalar uchun qoʻshimcha taʼlimiy materiallar yaratish, oʻqituvchilar uchun metodik qoʻllanmalar tayyorlash, animatsiyani tomosha qilgach, muhokama savollari va ijodiy topshiriqlar ishlab chiqish hamda bolalarni rasm chizish, hikoya yozish kabi ijodiy faoliyatga jalb etish taklif etiladi. Jadidchilik harakati Oʻzbekiston tarixida milliy uygʻonish, maʼrifat va taraqqiyot ramzi sifatida alohida oʻrin egallaydi. Uning gʻoyalari va qadriyatlari bugungi kunda ham oʻz dolzarbligini saqlab qolgan. Biroq zamonaviy yosh avlodga ushbu tarixiy merosni samarali yetkazishda anʼanaviy metodlar yetarli darajada taʼsir koʻrsata olmayapti. Shu nuqtayi nazardan, animatsiya janri oʻzining vizual taʼsirchanligi, emotsional jozibadorligi va pedagogik salohiyati bilan mazkur muammoni hal etishda eng samarali vositalardan biri hisoblanadi. Tadqiqot natijalari shuni koʻrsatadiki, jadidlar mavzusida animatsion kontent yaratish toʻrtta asosiy yoʻnalishda amalga oshirilishi mumkin: tarixiy shaxslar biografiyasini yoritish, eski va yangi taʼlim tizimlarini taqqoslash, yosh qahramonning shaxsiy transformatsiyasini tasvirlash hamda ilmiy-fantastik narrativ asosida zamonaviy va tarixiy davrlarni bogʻlash. Har bir yoʻnalish oʻziga xos pedagogik imkoniyatlarga ega boʻlib, turli yosh guruhlari va ularning qiziqishlariga mos tarzda 305 ishlab chiqilishi mumkin. Mazkur konsepsiyaning amaliyotga joriy etilishi nafaqat jadidlar merosini asrab-avaylash va keng targʻib qilishga, balki zamonaviy oʻzbek animatsiya sanoatini rivojlantirishga, media-taʼlim tizimini takomillashtirishga hamda yosh avlodda milliy oʻzlik va gʻurur tuygʻusini mustahkamlashga xizmat qiladi. Kelgusida ushbu yoʻnalishda ilmiy-amaliy tadqiqotlarni kengaytirish, eksperimental animatsion loyihalarni yaratish va ularning pedagogik samaradorligini tizimli ravishda baholash zarur. Shuningdek, jadidlar merosi asosida yaratilgan animatsion mahsulotlardan faqat taʼlim muassasalarida emas, balki oilaviy muhitda ham foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish dolzarb ahamiyat kasb etadi. Adabiyotlar 1. Alimova D.A. Oʻzbekistonda jadidchilik harakati: tarix va hozirgi zamon. – Toshkent: Akademnashr, 2018. – 256 b. 2. Avloniy A. Turkiy guliston yoxud axloq. – Toshkent: Oʻqituvchi, 1992. – 128 b. 3. Xamidova M.T. Pedagogik texnologiyalarda animatsiyadan foydalanishning zamonaviy yoʻnalishlari // Zamonaviy taʼlim. – 2020. – №3. – B. 45–52. 4. Khalid A. The Politics of Muslim Cultural Reform: Jadidism in Central Asia. – Berkeley: University of California Press, 1998. – 335 p.