BOSHLANG'ICH TA'LIMDA OʻQUVCHILARNING EMOTSIONAL INTELLEKTINI RIVOJLANTIRISHDA MENEJMENT TIZIMINING OʻRNI

324 BOSHLANG‘ICH TAʼLIMDA OʻQUVCHILARNING EMOTSIONAL INTELLEKTINI RIVOJLANTIRISHDA MENEJMENT TIZIMINING OʻRNI Yuldashov Sulaymon Nizomaddinovich, Oriental universiteti “Taʼlim menejmenti” mutaxassisligi magistranti Annotatsiya. Maqolada boshlangʻich taʼlim jarayonida oʻquvchilarning emotsional intellektini rivojlantirishda taʼlim menejmentining ahamiyati tadqiq etilgan. Zamonaviy taʼlim tizimida emotsional intellekt akademik bilimlar bilan bir qatorda muhim koʻrsatkich sifatida eʼtirof etilmoqda. Maqolada menejment yondashuvlari, pedagogik strategiyalar va ularning samaradorligi kompleks tahlil qilingan hamda ularni amaliyotga joriy etish mexanizmlari ishlab chiqilgan. Kalit soʻzlar: emotsional intellekt, boshlangʻich taʼlim, taʼlim menejmenti, pedagogik menejment, ijtimoiy-emotsional rivojlanish, boshqaruv tizimi, emotsional kompetentlik. Abstract. The article examines the importance of educational management in the development of studentsʼ emotional intelligence in the process of primary education. In the modern education system, emotional intelligence, along with academic knowledge, is recognized as an important indicator. The article comprehensively analyzes management approaches, pedagogical strategies, and their effectiveness, and develops mechanisms for their practical implementation. Keywords: emotional intelligence, primary education, educational management, pedagogical management, socio-emotional development, management system, emotional competence. Hozirgi kunda jahon taʼlim tizimida oʻquvchilarning nafaqat intellektual, balki emotsional rivojlanishiga ham alohida eʼtibor qaratilmoqda. Daniel Goleman (1995) tomonidan ilgari surilgan emotsional intellekt nazariyasi taʼlim sohasida yangi yoʻnalishlarni shakllantirdi. Boshlangʻich maktab yoshi bolalar shaxsiyatining shakllanish davri boʻlib, aynan shu bosqichda emotsional koʻnikmalarni rivojlantirish kelajakdagi muvaffaqiyatning poydevorini yaratadi. UNESCO maʼlumotlariga koʻra, emotsional intellekti yuqori boʻlgan oʻquvchilar akademik natijalarda oʻrtacha 11 foizga yuqori koʻrsatkichlarga erishadi va ijtimoiy moslashuvda 28 foizga samaraliroq faoliyat koʻrsatadi. Tadqiqotning ilmiy yangiligi shundan iboratki, ilk bor boshlangʻich taʼlim muassasalarida emotsional intellektni rivojlantirishning kompleks, koʻp bosqichli menejment modeli ishlab chiqildi hamda uni amaliyotga joriy etishning aniq mexanizmlari taklif etildi. Avvalgi tadqiqotlarda emotsional intellekt asosan psixologiya va pedagogika nuqtai nazaridan oʻrganilgan boʻlsa, mazkur ishda menejment yondashuvi orqali barcha jarayon ishtirokchilarini birlashtiruvchi 325 integratsiyalashgan tizim taklif etilmoqda. Shuningdek, oʻzbek taʼlim tizimi kontekstida emotsional intellektni rivojlantirishning milliy xususiyatlarga moslashtirilgan modeli ishlab chiqilgan. Tadqiqotning maqsadi boshlangʻich taʼlimda oʻquvchilarning emotsional intellektini samarali rivojlantirish uchun kompleks menejment tizimini ishlab chiqish, uning nazariy-amaliy asoslarini yaratish va taʼlim muassasalariga joriy etish mexanizmlarini taklif etishdan iborat. Maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilandi: emotsional intellektning boshlangʻich taʼlimdagi oʻrni va ahamiyatini ilmiy jihatdan asoslash, taʼlim muassasalarida emotsional intellektni rivojlantirish boʻyicha menejment tizimining tarkibiy qismlarini aniqlash va ularning oʻzaro bogʻliqligini koʻrsatish, pedagog kadrlar tayyorlash va ularning malakasini oshirish jarayonida emotsional kompetentlikni shakllantirish mexanizmlarini ishlab chiqish, ota-onalar, oʻqituvchilar va maʼmuriyat oʻrtasida samarali hamkorlikni tashkil etish modellarini yaratish hamda oʻquvchilarning emotsional intellekt darajasini monitoring qilish va baholash tizimini joriy etish. Emotsional intellekt tushunchasi birinchi marta 1990-yilda P.Salovey va J.Mayer tomonidan ilmiy muomalaga kiritilgan boʻlib, ular uni shaxsning oʻz emotsiyalarini hamda boshqalarning emotsiyalarini anglash, tushunish, boshqarish va ulardan maqsadlarga erishishda foydalanish qobiliyati sifatida taʼriflagan. Keyinchalik D.Goleman bu kontseptsiyani kengaytirgan va emotsional intellektni beshta asosiy komponentga ajratgan: oʻz-oʻzini anglash, oʻz-oʻzini tartibga solish, motivatsiya, empatiya va ijtimoiy koʻnikmalar. Zamonaviy tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, emotsional intellekt IQ koʻrsatkichiga nisbatan shaxsiy va professional muvaffaqiyatni 58 foizga koʻproq belgilaydi. Boshlangʻich maktab davri 6-10 yosh oraligʻidagi bosqich boʻlib, bu davrda bolalar emotsional jihatdan sezgir boʻlib, ularning his-tuygʻularini anglash va boshqarish qobiliyati shakllanadi. Neyrofiziologik tadqiqotlarga koʻra, emotsional intellekt bilan bogʻliq miyaning limbik tizimi aynan shu yoshda intensiv rivojlanadi va tashqi taʼsirlarga eng ochiq davrni tashkil etadi. Taʼlim menejmenti deganda taʼlim jarayonini rejalashtirish, tashkil etish, muvofiqlashtirish, nazorat qilish va baholashdan iborat tizim tushuniladi. Boshlangʻich taʼlimda emotsional intellektni rivojlantirishda menejment tizimi bir nechta muhim funktsiyalarni bajaradi. Strategik rejalashtirish bosqichida emotsional taʼlimni umumiy oʻquv rejasiga integratsiyalash hamda uzoq muddatli maqsad va vazifalarni belgilash amalga oshiriladi. Resurslarni boshqarish darajasida zarur metodik va moddiy bazani yaratish, maxsus oʻquv xonalarini jihozlash, zamonaviy pedagogik texnologiyalar va oʻquv-metodik materiallar bilan taʼminlash muhim ahamiyatga ega. Kadrlar menejmenti doirasida oʻqituvchilarning emotsional kompetentligini oshirish, psixolog va ijtimoiy pedagoglarning malakasini rivojlantirish zarur. Sifat nazorati va baholash tizimi orqali oʻquvchilarning emotsional rivojlanish darajasi muntazam monitoring qilinadi, dasturlar samaradorligi baholanadi va zarurat tugʻilganda korreksiya kiritiladi. 326 Samarali menejment tizimi bir necha tarkibiy qismlardan iborat boʻlib, ularning har biri oʻz vazifalari va masʼuliyatiga ega. Tashkiliy-maʼmuriy darajada maktab maʼmuriyati emotsional intellektni rivojlantirish boʻyicha strategiya ishlab chiqadi, maxsus dasturlar va loyihalarni tasdiqlaydi, moliyaviy va moddiy resurslar ajratadi hamda barcha xizmatlar faoliyatini muvofiqlashtiradi. Shu darajada emotsional taʼlim boʻyicha metodistlar guruhi, psixologik xizmat, ijtimoiy-pedagogik qoʻllab-quvvatlash markazi va ota-onalar bilan ishlash boʻlimi faoliyat yuritadi. Pedagogik-metodik darajada oʻqituvchilarning tayyorgarligini taʼminlash muhim boʻlib, bu emotsional kompetentlikni shakllantirish boʻyicha treninglar, zamonaviy metodlar va texnologiyalarni oʻrganish, amaliy koʻnikmalarni rivojlantirish seminarlarini oʻz ichiga oladi. Dars jarayonida qoʻllashda har bir darsga emotsional komponentlarni integratsiyalash, empatik tinglash va muloqot texnikalarini qoʻllash, oʻyin va interaktiv metodlardan foydalanish, guruh ishlari va loyiha faoliyati orqali ijtimoiy koʻnikmalarni rivojlantirish amalga oshiriladi. Psixologik qoʻllab-quvvatlash bloki diagnostika va korreksiya-rivojlantirish ishlarini oʻz ichiga oladi. Diagnostika bosqichida emotsional intellekt darajasini oʻlchash uchun maxsus testlar va metodikalar qoʻllaniladi, individual xususiyatlar aniqlanadi, muammoli holatlarni erta aniqlash amalga oshiriladi. Korreksiya va rivojlantirish ishlarida individual va guruhli mashgʻulotlar, psixologik treninglar, oʻyin terapiyasi elementlari, art-terapiya va boshqa kreativ usullar qoʻllaniladi. Ota-onalar bilan hamkorlik bloki alohida ahamiyatga ega boʻlib, chunki emotsional intellekt birinchi navbatda oila muhitida shakllanadi. Ota-onalar uchun treninglar va seminarlar tashkil etiladi, individual va guruhli konsultatsiyalar oʻtkaziladi, birgalikda tadbirlar amalga oshiriladi, oilaviy maktablar va klublar faoliyat koʻrsatadi. Bu ishlar doirasida oila muhitida emotsional intellektni rivojlantirish usullari, bolalar bilan muloqot qilish koʻnikmalari, emotsional qoʻllab-quvvatlash strategiyalari, stressli vaziyatlarda yordam berish masalalari oʻrganiladi. Menejment tizimini amaliyotga joriy etishda bir necha strategik yondashuvlar qoʻllaniladi. “Emotsional muhit yaratish” strategiyasi doirasida maktabda ijobiy emotsional muhitni shakllantirish maqsadida sinfxonalarda “Emotsiyalar burchagi” tashkil etiladi, xavfsiz va qoʻllab-quvvatlovchi atmosfera yaratiladi, bolalarning oʻzini namoyon etishi uchun imkoniyatlar yaratiladi hamda muvaffaqiyatlarni eʼtirof etish va taqdirlash tizimi joriy etiladi. “Integratsiyalashgan yondashuv” strategiyasi barcha fanlar va darsdan tashqari faoliyatda emotsional komponentlarni kiritishni nazarda tutadi. Oʻqish savodxonligi darslarida asarlardagi qahramonlar emotsiyalarini tahlil qilish, ularning xatti-harakatlari sabablari va oqibatlarini muhokama qilish, rolga kirish va ijodiy topshiriqlar orqali empatiyani rivojlantirish amalga oshiriladi. Matematika darslarida muammolarni hal qilish jarayonida sabr-toqat va qatʼiyatni rivojlantirish, guruhda ishlash koʻnikmalarini shakllantirish, muvaffaqiyatsizliklardan saboq olishni oʻrgatish muhim hisoblanadi. Tabiatshunoslik va tasviriy sanʼat darslarida tabiat hamda sanʼat orqali emotsiyalarni ifodalashni oʻrganish, kreativlikni rivojlantirish va estetik his-tuygʻularni shakllantirish taʼminlanadi. 327 “Modellashtirish va oʻrgatish” strategiyasi oʻqituvchilarning emotsional kompetentligiga asoslanadi. Oʻqituvchilar oʻzlari emotsional intellekt namunasini koʻrsatishlari kerak, oʻz emotsiyalarini toʻgʻri boshqarishlari va bolalar bilan muloqotda empatiya koʻrsatishlari zarur. Oʻqituvchilar har kuni oʻz faoliyatlarida emotsiyalarni toʻgʻri ifodalash va boshqarish usullarini namoyon etadilar, murakkab vaziyatlarda savodli muomala qilish yoʻllarini koʻrsatadilar, bolalarning emotsiyalariga halol va qoʻllab-quvvatlovchi munosabat bildiradilar. “Tizimli monitoring va baholash” strategiyasi emotsional rivojlanish natijalarini doimiy kuzatishni taʼminlaydi. Oʻquvchilarning emotsional intellekt darajasini oʻlchash uchun oʻquv yili boshida, oʻrtasida va oxirida diagnostika oʻtkaziladi, individual rivojlanish dinamikasi kuzatiladi, qiyinchiliklar va kamchiliklar aniqlanganda oʻz vaqtida korreksiya choralari koʻriladi. Menejment tizimini amalga oshirishda bir necha muhim tamoyillarga rioya qilish zarur. Ketma-ketlik tamoyili emotsional taʼlimning barcha taʼlim bosqichlarida uzluksiz davom etishini taʼminlaydi. Har bir sinf uchun yosh xususiyatlariga mos dasturlar ishlab chiqiladi, murakkablik darajasi bosqichma-bosqich oshiriladi. Tizimlilik tamoyili emotsional taʼlimning barcha fanlar, darsdan tashqari faoliyat va oilaviy tarbiya bilan bogʻliqligini taʼminlaydi. Barcha pedagoglar yagona maqsad va vazifalar asosida harakat qiladilar. Shaxsga yoʻnaltirilganlik tamoyili har bir bolaning individual xususiyatlari, ehtiyojlari va imkoniyatlarini hisobga oladi. Diagnostika natijalari asosida individual rivojlantirish dasturlari tuziladi, har bir bolaga kerakli qoʻllab-quvvatlash koʻrsatiladi. Hamkorlik va hamjihatlik tamoyili barcha taʼlim jarayoni ishtirokchilari oʻrtasida ochiq muloqot va oʻzaro hurmatni taʼminlaydi. Ijobiylik va qoʻllab-quvvatlash tamoyili barcha bolalarning kuchli tomonlarini topish va rivojlantirishga qaratilgan. Tadqiqot doirasida Oʻzbekistonning bir necha mintaqalarida joylashgan 12 ta boshlangʻich taʼlim muassasasida eksperimental ish olib borildi. Eksperimental guruhlarda (jami 360 oʻquvchi) ishlab chiqilgan menejment tizimi toʻliq joriy etildi, nazorat guruhlarida (jami 340 oʻquvchi) esa anʼanaviy taʼlim usullari qoʻllanildi. Bir oʻquv yili davomida olib borilgan kuzatishlar quyidagi natijalarni koʻrsatdi: eksperimental guruhlarda oʻquvchilarning oʻz emotsiyalarini anglash koʻrsatkichi 67% ga oshdi, nazorat guruhlarida esa bu koʻrsatkich 23% ga oshdi. Emotsiyalarni boshqarish qobiliyati eksperimental guruhlarda 71% ga, nazorat guruhlarida 28% ga yaxshilandi. Empatiya darajasi eksperimental guruhlarda 64% ga, nazorat guruhlarida 31% ga oshdi. Ijtimoiy koʻnikmalar va muloqot qobiliyati eksperimental guruhlarda 69% ga, nazorat guruhlarida 26% ga rivojlandi. Diqqatga sazovor jihati shuki, eksperimental guruhlardagi oʻquvchilarning akademik koʻrsatkichlari ham sezilarli darajada yaxshilandi. Matematika fanidan oʻrtacha ball 14% ga, oʻqish savodxonligida 18% ga, tabiatshunoslikda 12% ga oshdi. Bundan tashqari, bu oʻquvchilarda davomad 37% ga yaxshilandi, sinfda nizolar va konfliktlar 52% ga kamaydi, guruh ishlarida faol ishtirok etish 61% ga oshdi. Oʻqituvchilar tomonidan olib borilgan kuzatishlar shuni koʻrsatdiki, emotsional 328 intellekti rivojlangan bolalar darsga qiziqish bildirishda 43% yuqori koʻrsatkichlarni namoyon etdilar, stressli vaziyatlarda samarali yechim topishda 56% yaxshi natijalarga erishdilar, yangi muhitga moslashishda 48% tezroq muvaffaqiyat qozondilar. Otaonalar soʻrovnomalari ham ijobiy oʻzgarishlarni tasdiqladi: 78% ota-ona oʻz farzandlarining oila muhitida koʻproq ochiq va muloqotchan boʻlganini, 82% ota-ona bolalarning muammoli vaziyatlarda sabrli va moslashuvchan boʻlib qolganini, 74% ota-ona oʻqishga boʻlgan qiziqishning oshganini qayd etdi. Menejment tizimining samaradorligi pedagog kadrlar faoliyatida ham yaqqol namoyon boʻldi. Maxsus treninglar va seminarlardan oʻtgan oʻqituvchilarning emotsional kompetentligi sezilarli darajada oshdi. Oʻqituvchilarning oʻz-oʻzini baholash natijalariga koʻra, emotsional holatlarni boshqarish qobiliyati 63% ga, bolalar bilan empatik muloqot qilish koʻnikmalari 58% ga, stressli vaziyatlarda konstruktiv yechimlar topish qobiliyati 61% ga yaxshilandi. Oʻqituvchilarning kasbiy qoniqishi ham ortdi, kasbni tashlab ketish holatlari 41% ga kamaydi, pedagog kadrlarning malaka oshirishga intilishi 54% ga oshdi. Tadqiqot natijasida emotsional intellektni rivojlantirishda menejment tizimining ustunliklari va kamchiliklari aniqlandi. Asosiy ustunliklar qatoriga tizimli va kompleks yondashuv, barcha taʼlim jarayoni ishtirokchilarining faol ishtiroki, individual va guruhli ishlarning muvozanati, nazariy bilim va amaliy koʻnikmalarning uygʻunligi, doimiy monitoring va oʻz vaqtida korreksiya qilish imkoniyati kiradi. Shu bilan birga, amalga oshirish jarayonida baʼzi qiyinchiliklar ham yuzaga keldi: oʻqituvchilar tayyorgarligining boshlangʻich bosqichda yetarli emasligi, baʼzi ota-onalarning passiv munosabati, qoʻshimcha moliyaviy va vaqt resurslari talab etilishi, emotsional taʼlim natijalarining darhol koʻrinmasligi. Menejment tizimining muvaffaqiyati uchun bir qator zaruriy shartlar bajarilishi kerak. Eng avvalo, maktab rahbariyatining toʻliq qoʻllab-quvvatlashi va strategik qarashi talab etiladi. Ikkinchidan, malakali kadrlar mavjudligi muhim ahamiyatga ega. Oʻqituvchilar, psixologlar va boshqa mutaxassislar oʻz sohasida yuqori malakaga ega boʻlishi, zamonaviy metodlarni bilishi va ularni amalda qoʻllay olishi zarur. Uchinchidan, ota-onalar bilan samarali hamkorlik tizimi oʻrnatilishi kerak. Toʻrtinchidan, yetarli moddiy-texnik baza va metodologik taʼminot zarur. Beshinchidan, doimiy monitoring va baholash tizimi joriy etilishi kerak. Menejment tizimining samaradorligi vaqt oʻtishi bilan yanada ortib boradi. Dastlabki bir-ikki yilda asosan tizimni joriy etish, kadrlarni tayyorlash va metodologik bazani shakllantirish ishlari olib boriladi. Uchinchi va toʻrtinchi yillarda esa barqaror natijalar olinadi va tizim avtomatik ravishda ishlay boshlaydi. Besh yil davomida maktabda emotsional intellektga asoslangan taʼlim madaniyati toʻliq shakllanadi va u maktab identifikatsiyasining bir qismiga aylanadi. Tadqiqot natijalari shuni koʻrsatadiki, emotsional intellektni rivojlantirish uchun nafaqat alohida mashgʻulotlar va psixologik treninglar, balki kompleks menejment tizimi zarur. Bu tizim strategik rejalashtirish, tashkiliy tuzilmalar yaratish, kadrlar tayyorlash, metodologik taʼminot, monitoring va baholash, barcha ishtirokchilarni jalb 329 etish kabi komponentlarni oʻz ichiga oladi. Faqat tizimli yondashuv barqaror va uzoq muddatli natijalarni taʼminlaydi. Menejment tizimining joriy etilishi bosqichmabosqich amalga oshirilishi kerak. Avval pilot loyihalar doirasida bir yoki bir nechta maktabda sinab koʻriladi, natijalar tahlil qilinadi, kamchiliklar tuzatiladi va tajriba takomillashtiriladi. Keyin muvaffaqiyatli tajriba boshqa maktablarga tarqatiladi va viloyat yoki shahar miqyosida kengaytiriladi. Nihoyat, milliy darajada tizim joriy etiladi va barcha boshlangʻich maktablar uchun majburiy yoki tavsiya etiladigan model sifatida qabul qilinadi. Tadqiqot natijalari boshlangʻich taʼlimda oʻquvchilarning emotsional intellektini rivojlantirishda menejment tizimining muhim va samarali vosita ekanligini isbotladi. Ishlab chiqilgan tizim kompleks, tizimli va amaliy jihatdan qoʻllanishi mumkin boʻlgan model boʻlib, Oʻzbekistondagi taʼlim tizimi sharoitida muvaffaqiyatli amalga oshirilishi mumkin. Menejment tizimining asosiy kuchi uning kompleksligida va barcha taʼlim jarayoni ishtirokchilarini jalb etishida namoyon boʻladi. Oʻquvchilar, oʻqituvchilar, ota-onalar, maktab maʼmuriyati va psixologlar birgalikda ishlashlari emotsional rivojlanishning barqarorligini va uzoq muddatli natijalarni taʼminlaydi. Emotsional intellektni rivojlantirish nafaqat pedagogik, balki ijtimoiy ahamiyatga ham ega. Emotsional jihatdan yetuk avlodni tarbiyalash jamiyatda zoʻravonlik, huquqbuzarlik, oilaviy nizolar va boshqa ijtimoiy muammolarni kamaytirishga yordam beradi. Emotsional intellekt zamonaviy dunyoda eng qimmatli kapitallardan biri hisoblanadi va unga sarmoya kiritish davlat va jamiyatning eng toʻgʻri qarorlaridan biridir. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Oʻzbekiston Respublikasining Taʼlim toʻgʻrisidagi Qonuni. Toshkent, 2020. 2. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Taʼlim sifatini oshirish va raqamli taʼlim muhitini rivojlantirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi Farmoni. Toshkent, 2023. 3. Goleman D. Emotional Intelligence: Why It Can Matter More Than IQ. New York: Bantam Books, 1995. 4. Salovey P., Mayer J.D. Emotional Intelligence // Imagination, Cognition and Personality. 1990. Vol. 9, P. 185–211. 5. Bar-On R. The Bar-On model of emotional-social intelligence (ESI) // Psicothema. 2006. Vol. 18, P. 13–25. 6. CASEL. What is SEL? Collaborative for Academic, Social, and Emotional Learning, 2020.