NUQSONI BOR MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALAR BILAN ISHLASHNING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI

335 NUQSONI BOR MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALAR BILAN ISHLASHNING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI Sanayev Alisher Komiljon oʻgʻli, Oriental Universiteti Uzluksiz taʼlim kafedrasi katta oʻqituvchisi [email protected] Abdullayeva Afruza Umid qizi, Oriental Universiteti Pedagogika fakulteti talabasi abdullayeva @mail.ru Annotatsiya: Mazkur maqolada nuqsoni bor maktabgacha yoshdagi bolalar bilan ishlash jarayonining psixologik xususiyatlari yoritilgan. Maktabgacha davr shaxs shakllanishi va ijtimoiy moslashuvning asosiy bosqichi sifatida alohida ahamiyatga ega boʻlib, nuqsoni mavjud bolalarda bu jarayon bir qator murakkabliklar bilan kechadi. Tadqiqotda maxsus psixologik yondashuvlar, korreksion-pedagogik metodlar va rivojlantiruvchi mashgʻulotlarning ahamiyati tahlil qilinadi. Shuningdek, psixologning individual va guruhiy ish shakllari, ota-onalar bilan hamkorlik mexanizmlari ham koʻrib chiqiladi. Maqola natijalari nuqsoni bor bolalarning shaxsiy rivojlanishini qoʻllab-quvvatlash, ularning ijtimoiylashuvini samarali tashkil etish hamda taʼlimtarbiya jarayonida individual yondashuvni taʼminlash boʻyicha amaliy tavsiyalarni oʻz ichiga oladi. Kalit soʻzlar :maktabgacha yosh, nuqsoni bor bolalar, psixologik xususiyatlar, korreksion pedagogika, individual yondashuv, rivojlantirish, ijtimoiy moslashuv. Annotation: This article highlights the psychological characteristics of working with preschool-aged children with developmental disabilities. The preschool period holds special significance as a foundational stage for personality formation and social adaptation. For children with disabilities, this process involves a number of complexities. The study analyzes the importance of specialized psychological approaches, correctional-pedagogical methods, and developmental activities. It also examines individual and group work formats used by psychologists, as well as mechanisms for collaboration with parents. The article presents practical recommendations for supporting the personal development of children with disabilities, organizing their socialization effectively, and ensuring individualized approaches in the educational process. Keywords: Preschool age, children with disabilities, psychological characteristics, correctional pedagogy, individual approach, development, social adaptation. Mamlakatimizda aqli zaif bolalar bilan tarbiyaviy ishlar taʼlim va sogʻliqni saqlash tizimidagi maxsus maktabgacha taʼlim va maktab muassasalarida olib borilmoqda. Markaziy nerv sistemasi chuqur shikastlangan bolalar ijtimoiy himoyadagi Mehribonlik uylarida boʻlib, ularda ham maxsus dastur asosida taʼlimtarbiya olmoqda. Butun pedagogik jarayon yanada samarali boʻlishi uchun maxsus muassasalarni toʻgʻri jihozlash kerak. Shuning uchun eng aniq differentsial diagnostika 336 vazifasi paydo boʻladi. Ammo bu muammoni hal qilishdan oldin, qaysi bolalarni aqliy zaif deb hisoblash kerakligini, ularning kognitiv faolligi, xatti-harakatlarining hissiyirodaviy sohasining oʻziga xos xususiyati nimada ekanligini bilish muhimdir. Aqli zaif bolalarni qulay sharoitlarda toʻgʻri tarbiyalash va oʻqitish ularda nafaqat toʻgʻri dunyoqarashni shakllantirish, balki uni yetarlicha barqaror qilish imkonini beradi. 1. Aqliy zaiflikning etiologiyasi Aqliy zaiflik - bu shunchaki "kichik aql" emas, bu markaziy asab tizimining organik shikastlanishi natijasida kelib chiqadigan butun psixikadagi, umuman shaxsiyatdagi sifat oʻzgarishlaridir. Bu rivojlanishning shunday atipiyasi boʻlib, unda nafaqat aql, balki his-tuygʻular, iroda, xatti-harakatlar va jismoniy rivojlanish ham ortda qoladi . Aqli zaif bolalarning patologik rivojlanishining bunday diffuz tabiati ularning yuqori asabiy faoliyatining oʻziga xos xususiyatlaridan kelib chiqadi. Aqliy zaiflikning sabablari xilma-xildir, ammo baʼzi umumiy xususiyatlar unga xos boʻlib qoladi. Markaziy asab tizimiga zarar yetkazishning erta davri va kasallikning keyingi toʻxtashi tufayli aqliy rivojlanish nuqsonli asosda sodir boʻladi. [2]. Aqliy zaiflikning barcha etiologik omillari odatda endogen-irsiy va ekzogen (organik va ijtimoiy-ekologik) taʼsirlarga boʻlinadi (S.Ya.Rubinshteyn) [8]. Aqliy zaiflikning avtosomal retsessiv shakllarining aksariyati metabolik kasalliklar boʻlib, ularning patogenezida metabolik kasalliklar (oqsillar, yogʻlar, uglevodlar va boshqalar) katta rol oʻynaydi. 2. Aqli zaif bolalarning psixologik-pedagogik xususiyatlari. Tadqiqotchilar taʼkidlaganidek, oligofrenik bolalarning aqliy rivojlanishining asosiy xususiyatlariga quyidagilar kiradi: kognitiv faoliyatning shakllanmagan yuqori shakllari (tahlil, sintez, umumlashtirish, abstraktsiya); fikrlashning konkretligi va yuzakiligi; nutqning sekin rivojlanishi; Aqli zaiflar kognitiv qiziqishlarning kam rivojlanganligi bilan ajralib turadi , bu ularning oddiy tengdoshlariga qaraganda bilimga kamroq muhtojligida namoyon boʻladi. Idrokning tor doirasi ham mavjud. Aqli zaiflar baʼzan umumiy tushunish uchun muhim boʻlgan materialni koʻrmasdan yoki eshitmasdan, kuzatilgan obʼektdagi, tinglangan matndagi alohida qismlarni tortib oladi. Bundan tashqari, idrok selektivligining buzilishi xarakterlidir. Taʼlim faoliyatida bu bolalar oʻqituvchining ragʻbatlantiruvchi savollarisiz oʻzlari tushunishlari mumkin boʻlgan vazifani bajara olmasligiga olib keladi. Aqli zaiflar makon va vaqtni idrok etishda qiyinchiliklar bilan ajralib turadi, bu esa ularning atrof-muhitga yoʻnaltirilishiga toʻsqinlik qiladi. Koʻpincha, 8-9 yoshda ham, bu bolalar oʻng va chap tomonlarini ajratmaydilar, ular maktab hududida oʻz sinfini, oshxonasini, hojatxonasini va hokazolarni topa olmaydi. Ular soat boʻyicha vaqtni, haftaning kunlarini, fasllarni va hokazolarni belgilashda xato qiladilar. Oddiy aqlga ega boʻlgan tengdoshlariga qaraganda ancha kechroq aqliy zaiflar ranglarni farqlay boshlaydi. Ayniqsa , ular uchun rang soyalarini farqlash qiyin . Agar talaba oʻquv materialining faqat tashqi tomonlarini idrok etgan boʻlsa, asosiy narsani, ichki bogʻliqliklarni ushlamasa, u holda vazifani tushunish, oʻzlashtirish va bajarish qiyin boʻladi. Fikrlash bilimning asosiy qurolidir. U tahlil, sintez, taqqoslash, umumlashtirish, mavhumlashtirish, konkretlashtirish kabi amallar shaklida boradi. 337 Tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki (B.I.Pinskiy , J.I. Shif) [6], aqli zaif odamlarda barcha operatsiyalar yetarlicha shakllanmagan va oʻziga xos xususiyatlarga ega. Aqli zaif fikrlashning oʻziga xos xususiyati tanqidiy emasligi, oʻz ishini mustaqil ravishda baholay olmaslikdir. Ular koʻpincha xatolarini sezmaydilar. Bu, ayniqsa, ruhiy kasal bolalarda, miyaning frontal qismlari shikastlangan bolalarda va imbesillarda namoyon boʻladi. Ular qoida tariqasida, oʻzlarining muvaffaqiyatsizliklarini tushunmaydilar va oʻzlaridan, ishlaridan qoniqishadi. Barcha aqliy zaif bolalar fikrlash jarayonlarining faolligining pasayishi va fikrlashning zaif tartibga soluvchi roli bilan tavsiflanadi. Aqli zaif odamlar odatda koʻrsatmalarga quloq solmasdan, topshiriqning maqsadini tushunmasdan, ichki harakat rejasisiz, oʻzini oʻzi nazorat qilmasdan ishlay boshlaydi. Aqli zaif oʻquvchilarning aqliy jarayonlarining barcha bu xususiyatlari ularning faoliyatining tabiatiga taʼsir qiladi. Faoliyat psixologiyasini defektologlar G.M. Dulnev [2], B.I. Pinskiy va boshqalar oʻquv faoliyatida koʻnikmalar shakllanmaganligini qayd etgan holda, birinchi navbatda, faoliyatning maqsadliligi sust rivojlanganligini, shuningdek, oʻz faoliyatini mustaqil rejalashtirishdagi qiyinchiliklarni qayd etish lozim. Aqli zaiflar oldingi zaruriy yoʻnalishsiz ishlashni boshlaydilar, ular yakuniy maqsadni boshqarmaydilar. Natijada ish jarayonida ular koʻpincha ishning toʻgʻri boshlangan bajarilishini qoldiradilar, ilgari bajarilgan harakatlarga oʻtadilar va boshqa vazifa bilan shugʻullanayotganini hisobga olmasdan, ularni oʻzgartirmasdan oʻtkazadilar. Belgilangan maqsaddan bunday chekinish qiyinchiliklar yuzaga kelganda, shuningdek, faoliyatning bevosita motivlari ("shunchaki bajarish") yetakchi boʻlgan hollarda kuzatiladi. Aqli zaiflar olingan natijalarni oʻz oldilariga qoʻyilgan vazifa bilan bogʻlamaydilar va shuning uchun uning yechimini toʻgʻri baholay olmaydilar. Ularning ishiga tanqidiy munosabatda boʻlish ham bu bolalar faoliyatining oʻziga xos xususiyati hisoblanadi [5]. Shunday qilib, aqli zaif bolalar psixikasi ularni oddiy bolalardan keskin ajratib turadigan chuqur oʻziga xoslik bilan ajralib turadi. Aqli zaif bolaning aqliy rivojlanishi sifat jihatidan farq qiladi, gʻayritabiiydir. Aqli zaif bolalarning aqliy faoliyatining barcha qayd etilgan xususiyatlari doimiydir, chunki ular rivojlanishning turli bosqichlarida (genetik, intrauterin, tugʻruq paytida, tugʻruqdan keyingi davrda) organik shikastlanishlar natijasidir. Xulosa. Shunday qilib, yuqorida koʻrsatilgandek, aqliy zaiflikni organik shartli kam rivojlanganlik yoki miyaning erta shikastlanishi bilan bogʻliq boʻlgan aqliy, birinchi navbatda intellektual rivojlanishning qaytarilmas buzilishi sifatida tushunish kerak. Aqliy zaiflikning klinik va psixologik koʻrinishidagi yetakchi buzilish - bu kognitiv faoliyatning aniq yetishmasligi. Nuqsoni bor maktabgacha yoshdagi bolalar bilan ishlashda psixologik yondashuvlarning ilmiy asosda tashkil etilishi ularning shaxsiy rivojlanishi va ijtimoiylashuv jarayonida muhim ahamiyat kasb etadi. Tadqiqot shuni koʻrsatadiki, bunday bolalarda emotsional soha, kognitiv faoliyat va kommunikativ koʻnikmalar rivojlanishida ayrim qiyinchiliklar kuzatiladi. Shu bois taʼlim-tarbiya jarayonida korreksion-pedagogik metodlar, rivojlantiruvchi mashgʻulotlar va individual yondashuvlarni qoʻllash samarali natija beradi. Psixolog, tarbiyachi va ota-onalar oʻrtasidagi hamkorlik esa bola shaxsini qoʻllab-quvvatlash va ularni jamiyatga muvaffaqiyatli moslashtirishning asosiy omili hisoblanadi. Demak, 338 nuqsoni bor maktabgacha yoshdagi bolalar bilan ishlashda kompleks yondashuv ularning salohiyatini toʻliq roʻyobga chiqarish imkonini beradi. Adabiyotlar: 1. Vlasova T.A., Pevzner M.S. Rivojlanishda nuqsoni boʻlgan bolalar haqida oʻqituvchi. - M., 1980. 415b. 2. Rabbimova U., Khasanova D., Sanaev A. Professional pedagogical ethics of a modern pedagogue // Problems and trends of modern innovation assessment: solutions and perspectives. - 2022. - Volume 1. - No. 1. - S. 422-426. 3. Malika Ortikova and Alisher Sanaev. "Human Quality: Signs". Contemporary Innovation Assessment by Problems and Trends: Solutions and Perspectives 1.1 (2022): 415-419. 4. PN Ustin, KB Murotmusayev "Psychological adjustment factors of first-year students" Eurasian Journal of Humanities and Social Sciences. Brussels, Belgium - 2022. P 115-121 https :// geniusjournals . org / index . php / ejhss / index