UZLUKSIZ TA'LIM MUAMMOLARI: OʻQUVCHILAR VA TALABALAR OʻRTASIDA BILIMGA QIZIQISHNING PASAYISHI

343 UZLUKSIZ TAʼLIM MUAMMOLARI: OʻQUVCHILAR VA TALABALAR OʻRTASIDA BILIMGA QIZIQISHNING PASAYISHI Quyliyeva Orzigul Rajabboyevna, Oriental universiteti katta oʻqituvchisi, [email protected] Annotatsiya. В статьях освещено содержание снижения интереса к знаниям среди учащихся и студентов в системе непрерывного образования Республики Узбекистан, а также его проблемные стороны в развитии общества. Анализируются причины, признаки и пути устранения снижения интереса к знаниям среди учащихся и студентов. Показаны проблемы, возникающие под влиянием психологических, физических и школьно-педагогических факторов, и даны практические рекомендации для родителей и учителей. В заключительной части подчеркивается значение общения между учеником и учителем в создании эффективной образовательной среды и высказываются мнения по повышению результативности обучения. Данная статья направлена на повышение мотивации учащихся в образовательном процессе, поддержку их личностного развития и налаживание сотрудничества с родителями. Ключевые слова: непрерывное образование, интерес, прогулы, факторы влияния, признаки снижения интереса. Аbstract. The articles highlight the issue of declining interest in knowledge among pupils and students within the continuous education system of the Republic of Uzbekistan, as well as its problematic aspects in the development of society. The causes, signs, and possible solutions to the decline in learning motivation among students are analyzed. Problems arising from psychological, physical, and schoolteacher-related factors are identified, and practical recommendations for parents and teachers are provided. In the conclusion, the importance of communication between students and teachers in creating an effective learning environment is emphasized, along with ideas for improving the efficiency of education. This article is aimed at increasing studentsʼ motivation in the educational process, supporting their personal development, and fostering cooperation with parents. Keywords: continuing education, interest, absenteeism, influencing factors, signs of interest decline. Bugungi kunda yurtimizda taʼlim va tarbiyani rivojlantirish uchun shartsharoitlar, keng imkoniyatlar yaratilgan. Xususan, davlat bepul umumiy oʻrta taʼlim va boshlangʻich professional taʼlim olishni kafolatlaydi. Umumiy oʻrta taʼlim majburiydir. Maktabgacha taʼlim va tarbiya, umumiy oʻrta taʼlim davlat nazoratidadir. Taʼlim tashkilotlarida alohida taʼlim ehtiyojlariga ega boʻlgan bolalar uchun inklyuziv taʼlim va tarbiya taʼminlanmoqda. Uzluksiz taʼlim - oʻzaro mantiqiy izchillik asosida bogʻlangan hamda soddadan murakkabga qarab rivojlanib boruvchi va birbirini taqozo etuvchi bosqichlardan iborat yaxlit taʼlim tizimi. Oʻzbekiston Respublikasining taʼlim toʻgʻrisidagi qonuni, 344 Qonunchilik palatasi tomonidan 2020-yil 19-mayda qabul qilingan, Senat tomonidan 2020-yil 7-avgustda maʼqullangan qarorida ham alohida tamoyil sifatida qayd etilgan. Uzluksiz taʼlim milliy modelning asosiy tarkibiy 1 qismlaridan biri, Oʻzbekiston Respublikasining ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotini taʼminlovchi, shaxs, jamiyat va davlatning iqtisodiy, ijtimoiy, ilmiytexnikaviy va madaniy ehtiyojlarini qondiruvchi ustuvor sohadir. Uzluksiz taʼlim ijodkor, ijtimoiy faol, maʼnaviy boy shaxs shakllanishi va yuqori malakali raqobatbardosh kadrlar tayyorlash uchun zarur shartsharoitlar yaratadi. Uzluksiz taʼlim tizimining faoliyat olib borishi davlat taʼlim standartlari asosida, turli darajalardagi taʼlim dasturlarining izchilligi asosida taʼminlanadi va maktabgacha taʼlim, umumiy oʻrta taʼlim, oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi, oliy taʼlim, oliy oʻquv yurtidan keyingi taʼlim, kadrlar malakasini oshirish va ularni qayta tayyorlash, maktabdan tashqari taʼlimni oʻz ichiga oladi. Uzluksiz taʼlimning faoliyat koʻrsatish tamoyillari kuyidagilardan iborat: taʼlimning ustuvorligi — uning rivojlanishining 1darajali ahamiyatga ega ekanligi, bilim, taʼlim va yuksak intellektning nufuzi; taʼlimning demokratlashuvi — taʼlim va tarbiya uslublarini tanlashda oʻquv yurtlari mustaqilligining kengayishi, taʼlimni boshqarishning davlatjamiyat tizimiga oʻtilishi; taʼlimning insonparvarlashuvi — inson qobiliyatlarining ochilishi va uning taʼlimga boʻlgan turlituman ehtiyojlarining qondirilishi, milliy va umumbashariy qadriyatlar ustuvorligining taʼminlanishi, inson, jamiyat va atrofmuhit oʻzaro munosabatlarining uygʻunlashuvi; taʼlimning ijtimoiylashuvi — taʼlim oluvchilarda estetik boy dunyoqarashni hosil qilish, ularda yuksak maʼnaviyat, madaniyat va ijodiy fikrlashni shakllantirish; taʼlimning milliy yoʻnaltirilganligi — taʼlimning milliy tarix, xalq anʼanalari va urfodatlari bilan uzviy uygʻunligi, Oʻzbekiston xalqlarining madaniyatini saqlab qolish va boyitish, taʼlimni milliy taraqqiyotning oʻta muhim omili sifatida eʼtirof etish, boshqa xalkqlarning tarixi va madaniyatini hurmatlash; taʼlim va tarbiyaning uzviy boglikligi, bu jarayonning qar tomonlama kamol topgan insonni shakllantirishga yoʻnaltirilganligi; iqtidorli yoshlarni aniqlash, ularga taʼlimning eng yuqori darajasida shart-sharoitlar yaratish. Qiziqish — bu odamning biror narsaga yoki faoliyatga nisbatan ichki ehtiyoji, moyilligi, eʼtibori va xohishini bildiradigan tushuncha [1]. (Shoumarov, Gʻ. (2018). Krapp, A. (2002). 12(4)) 2 Qiziqishni atrof-muhitning yangi xususiyatlaridan kelib chiqadigan tegishli maʼlumotni izlash uchun shaxsiy tanlov bilan tavsiflangan, yaxshi rivojlangan individual jarayon [2]. Psixologiyada qiziqish insonning oʻqishida, kasb tanlashida va ijodiy rivojida muhim rol oʻynaydi [3]. Chunki odam faqat oʻzini qiziqtirgan faoliyatda chuqurroq va samaraliroq boʻlishi mumkin. Muammoni hal qilishning ahamiyati tomoni shundaki, maktabga boʻlgan qiziqishni yoʻqotish muammosini hal qilish juda muhim, chunki bu oʻquvchining ilmiy faoliyatiga, ruhiy salomatligiga va kelajak istiqbollariga sezilarli taʼsir koʻrsatishi mumkin. Ular, shuningdek, harakat qilish yoki chekinish kabi xatti-harakatlarida oʻzgarishlarni koʻrsatishni boshlashlari mumkin. Bu salbiy natijalar uzoq muddatli oqibatlarga olib 1 https://lex.uz/docs/-6445145: O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, 50-modda 2 Shoumarov, G‘. (2018). Psixologiya asoslari. Toshkent: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi. Krapp, A. (2002). Structural and dynamic aspects of interest development: Theoretical considerations from an ontogenetic perspective. Learning and Instruction, 12(4) 345 kelishi mumkin, masalan, ularning martaba imkoniyatlarini cheklash va hayotdagi salbiy natijalarga olib kelishi mumkin. Maktabga boʻlgan qiziqishni yoʻqotishning eng keng tarqalgan sabablaridan biribu mavzuga boʻlgan ahamiyat va qiziqishning etishmasligi [4]. Oʻquvchi yoki talabalar ushbu mavzu ularning hayoti yoki kelajakdagi martaba maqsadlari bilan qanday bogʻliqligini koʻrmasalar, ular material bilan shugʻullanish uchun motivatsiya topishda qiynalishi mumkin. Misol uchun, matematikani yoqtirmaydigan talaba algebra yoki geometriyani oʻrganishdagi qiymatni koʻrish uchun qiynalishi mumkin. Bu qiziqishning etishmasligi oʻquv jarayonidan uzoqlashishga olib kelishi mumkin, bu esa oʻquvchining baholari va motivatsiyasining yomonlashishiga olib keladi [5]. Ushbu muammoni hal qilish uchun oʻqituvchilar oʻquvchilarga materialni oʻz hayotlari bilan bogʻlashda yordam beradigan faol taʼlim usullaridan foydalanishlari mumkin. Bunga real hayotiy misollarni kiritish yoki amaliy faoliyat uchun imkoniyatlar taqdim etish kiradi. Oʻqituvchilar, shuningdek, ushbu mavzuning kelajakdagi martaba istiqbollari va haqiqiy dunyo bilan qanday bogʻliqligini tushuntirishga harakat qilishlari mumkin [6]. Talabalarning maktabga qiziqishi yoʻqolsa, bu ularning ilmiy faoliyatiga taʼsir qilishi mumkin. Ular oʻqishdan voz kechishlari mumkin, bu holatda baholarning pasayishiga va darsga qatnashmaslikka olib keladi. Shuningdek, ular sinf faoliyati va topshiriqlarida ishtirok etishni toʻxtatib qoʻyishi mumkin.Ishtirok etishning bunday yetishmasligi ularning maʼlumotni saqlash qobiliyatiga ham taʼsir qilishi mumkin, bu esa akademik koʻrsatkichlarning yanada pasayishiga olib keladi. Talabaning maktabga qiziqishi yoʻqolishi mumkin boʻlgan bir nechta belgilar mavjud. Eng koʻp uchraydigan belgilardan biri bu-baholarning pasayishi.Abssenteeism - bu maktabga qiziqishni yoʻqotishning yana bir keng tarqalgan belgisi. Talabalar darslarni oʻtkazib yuborishi yoki umuman maktabni oʻtkazib yuborishi mumkin, bu esa oʻrganish imkoniyatlarini boy berishiga olib keladi. Oʻquvchi yoki talabalarning darslarga qiziqmasligini quyidagi asosiy omillarda koʻrsatish mumkin: 1. Ruhiy omillar.2. Jismoniy omillar 3. Maktab - oʻqituvchi omillari..... Ruhiy omillariga: - Hissiy sabablar, tengdoshlar guruhining taʼsiri, tegishli taʼlim dasturlari yoʻqligi, tashxis qoʻyilmagan oʻquv qobiliyatlari va oʻquvchilarning oʻz dasturini yarata olmasligi sababli muvaffaqiyatsizlikka uchraydi [7]. Jismoniy omillarga: - jismoniy yoki aqliy nogironlar, shuningdek, maxsus taʼlimga muhtoj boʻlganlar boʻlishliligi.. Maktab - oʻqituvchi omiliga esa: -Bahoni saqlab qolish tizimining oʻquvchilar muvaffaqiyatiga taʼsiri; -Hissiy va ijtimoiy muammolarni boshdan kechirishi; -Sinfda bolaning xulq-atvoridan kelib chiqib, oʻqituvchilar oʻquvchi uchun tegishli taʼlim dasturi boʻyicha toʻgʻri qaror qabul qilmasligi; Oʻquvchilar va talabalar oʻrtasida bilimga qiziqishning pasayishini quyidagi belgilar orqali bilib olishimiz mumkin( 1 Schiefele, U. (1991)): 1 Schiefele, U. (1991). Interest, learning, and motivation. Educational Psychologist, 26(3–4) 346 * Maktabda muvaffaqiyatsizlikka uchragan bolalar koʻpincha oʻzlarining haqiqiy qobiliyatlaridan past baholaydi.Maqsad va qadriyatlarning yetishmasligi, kamsitish natijasida yuzaga keladigan hissiy jarohatlar, yetuk boʻlmagan munosabatlar, tashvish va bezovtalik kabi alomatlarni namoyon qiladi. * Ular odatda juda jim va yaxshi xulqli yoki sinfda juda shovqinli va “yaramas” boʻladilar. Sinfdoshlari bilan bahslashadilar va xukmronlikka moyil, uy vazifasini tayyorlashda beparvolik va loqayddirlar.Darsda juda kam qatnashadilar [8]. Oʻquvchilar va talabalar oʻrtasida bilimga qiziqishning pasayishi boʻlgan bolalarning ota-onalar va ustozlariga quyidagi tavsiyalarni berish mumkin: 1. Bolaning maktabdagi muvaffaqiyatsizligining asosiy sabablarini izlash va bola bilan birgalikda yechim izlash kerak. 2.Agar past muvaffaqiyatga sabab aqliy yetuklikning normal chegaralarda kechikishi boʻlsa, sabrli boʻlish va bolaning ahvolini toʻgʻri baholash muhimdir. 3.Muvaffaqiyatsizlik sharmandalik bilan kutib olinadigan muhitda bola qiyinchiliklarni yengishda qiynalishi mumkinligi sababli, bolaning muvaffaqiyatsizligi oila ichidagi sharmandali holat emas, balki harakat bilan yengib oʻtiladigan toʻsiq sifatida qaralishi va bolaga buni anglashi kerak. 4.Ota-onalar farzandlarini qanday boʻlsa, shunday koʻrishni va qabul qilishni oʻrganishi kerak. 5.Ijobiy xulq-atvorni ragʻbatlantirish uchun mukofotlar berilishi kerak, ammo bajarib boʻlmaydigan vaʼdalardan qochish kerak. 6.Ota-onalar farzandlarining tashvishini kuchaytiradigan yondashuvlardan qochishlari va qiziqishlari, isteʼdodini yoʻnaltirira olishlari kerak. 7.Oʻqituvchilarning kasbiy tajribasi, taʼlim haqidagi tushunchalari, qoʻllayotgan usul va uslublari toʻgʻri boʻlishi kerak. 8.Oʻqituvchilar uchun bolalarning rivojlanishini diqqat bilan kuzatib borish, otaonalar bilan yaqindan hamkorlik qilishi juda muhimdir [9]. XULOSA. Muvaffaqiyatli taʼlim muhitini yaratish koʻp jihatdan oʻquvchi va oʻqituvchining samarali muloqotiga bogʻliq. Talabaning individual xususiyatlarini tan oladigan, sinfda muvaffaqiyatga erishgan va muvaffaqiyatsizlikka uchraganida yordam beradigan oʻqituvchi nafaqat akademik muvaffaqiyatiga, balki guruhdagi obroʻsiga ham taʼsir qiladi. Xavfsizlik tuygʻusini his qilgan bola oʻzining ilmiy muvaffaqiyatini ham, sinfdagi oʻquv uygʻunligini ham yaxshilaydi. Adabiyotlar roʻyxati 1. https://lex.uz/docs/-6445145: Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, 50modda 2. Shoumarov, Gʻ. (2018). Psixologiya asoslari. Toshkent: Oʻzbekiston Milliy ensiklopediyasi. 3. Krapp, A. (2002). Structural and dynamic aspects of interest development: Theoretical considerations from an ontogenetic perspective. Learning and Instruction, 12(4), 383–409. 4. Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2000). Self-determination theory and the facilitation of intrinsic motivation, social development, and well-being. American Psychologist, 55(1), 68–78. 347 5. Ainley, M. (2006). Connecting with learning: Motivation, affect and cognition in interest processes. Educational Psychology Review, 18(4), 391–405. 6. Hidi, S., & Renninger, K. A. (2006). The four-phase model of interest development. Educational Psychologist, 41(2), 111–127. 7. Schiefele, U. (1991). Interest, learning, and motivation. Educational Psychologist, 26(3–4), 299–323. 8. Renninger, K. A., & Hidi, S. (2011). Revisiting the conceptualization, measurement, and generation of interest. Educational Psychologist, 46(3), 168–184. 9. Nurmuhamedova, M. (2020). Taʼlim jarayonida motivatsiya va qiziqishning roli. OʻzMU Ilmiy xabarlari, 2(89), 55–62. 10. Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2017). Self-determination theory: Basic psychological needs in motivation, development, and wellness. New York: Guilford Press.