О'SMIRLARNI KASBGA YО'NALTIRISHNING INNOVATSION YONDASHUVLARI

370 О‘SMIRLARNI KASBGA YО‘NALTIRISHNING INNOVATSION YONDASHUVLARI Quchqorova Nargiza Mamajonovna, Oriental universiteti “Uzluksiz taʼlim pedagogikasi” kafedra professori, pedagogika fanlari doktori kuchqarova0607197[email protected]om Kаrimоv Аbduаziz Аbdulаzizоvich, Oriental universiteti Pedаgоgikа yоʼnаlishi mаgistrаnti Annotatsiya: Ushbu maqolada оʼsmirlarni kasbga yоʼnaltirishda zamonaviy yondashuvlarining pedagogik-psixologik jihatlari, IT sohasining jadal rivojlanishi kasbga yоʼnaltirish sohasida yangi imkoniyatlarni yaratayotgani, raqamli transformatsiya, sunʼiy intellekt va robotlashtirish jarayonlari mehnat bozorida tubdan оʼzgarishlar yaratayotgani hamda LinkedIn, Facebook va Instagram kabi platformalar yoshlarga kasb tanlashda zamonaviy omil ekanligi haqida maʼlumotlar berilgan. Kalit sоʼzlar: kasbga yоʼnaltirish, innovatsiya, kasbiy orientatsiya, yoshlar, IT texnologiyalar, mehnat bozori Abstract: The article presents information on the pedagogical and psychological aspects of modern approaches to career guidance for adolescents. The rapid development of the IT sector creates new opportunities in the field of career guidance, the processes of digital transformation, artificial intelligence and robotics bring fundamental changes to the labor market, and platforms such as LinkedIn, Facebook and Instagram are a modern factor in choosing a profession for young people. Keywords: career guidance, innovation, career orientation, youth, IT technologies, labor market. Hozirgi davrda dunyoning barcha mamlakatlarida yoshlarni kasbga yоʼnaltirish masalasi alohida dolzarblik kasb etmoqda. Globallashuv jarayonlari, texnologiyalarning tez rivojlanishi va mehnat bozorining doimiy оʼzgarishi anʼanaviy kasbiy orientatsiya usullarini qayta kоʼrib chiqishni talab qiladi [1].Jahon Mehnat Tashkilotining maʼlumotlariga kоʼra, 2023-yilda dunyoda 267 million yoshlar ishsizlik muammosiga duch kelgan, bu esa kasbga yоʼnaltirish tizimining samaradorligini oshirish zarurligini kоʼrsatadi [2]. Оʼzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2017-yil 24-oktabrdagi “Umumiy оʼrta taʼlim muassasalarining 10-11-sinflari оʼquvchilariga kasbiy taʼlim berishga ixtisoslashgan оʼquv-ishlab chiqarish majmualarini tashkil etish choratadbirlari tоʼgʻrisida”gi qaroriga muvofiq, оʼquvchilarni kasbga yоʼnaltirish maktab taʼlimining eng muhim bosqichlaridan biridir. Shuningdek, kelajakdagi kasb va boshqa shunga оʼxshash faoliyat tоʼgʻrisida adekvat qaror qabul qilish uchun individual maslahatlarga ehtiyoj bor. Asosiy maqsad – оʼquvchining qiziqishlariga muvofiq kelajakdagi kasb profilni tanlashga yordam berishdir. 371 Оʼzbekistonda ham ushbu masala оʼta muhim ahamiyat kasb etmoqda. Respublikada yoshlar soni umumiy aholining 60 foizini tashkil etadi va ularni tоʼgʻri kasbiy yоʼnalishga yоʼnaltirish davlat siyosatining asosiy yоʼnalishlaridan biridir [3]. Zamonaviy kasbga yоʼnaltirish tizimi bir qancha muammolarga duch kelmoqda. Birinchidan, mehnat bozorining tez оʼzgarishi natijasida yangi kasblar paydo bоʼlib, eskisi yоʼqolib ketmoqda. Ikkinchidan, yoshlarning kasbiy qiziqishlari va imkoniyatlari haqidagi maʼlumotlar yetarli emas. Uchinchidan, kasbiy maʼlumot berish usullari eskirgan va samarali emas [5]. IT sohasining jadal rivojlanishi kasbga yоʼnaltirish sohasida yangi imkoniyatlar yaratmoqda. Raqamli texnologiyalar, sunʼiy intellekt, virtual va qоʼshimcha reallik kabi zamonaviy vositalar kasbiy orientatsiya jarayonini tubdan оʼzgartirishi mumkin [6]. Ushbu innovatsion yondashuvlar yoshlarning kasbiy qiziqishlarini aniqlash, ularni turli kasblar bilan tanishish va tоʼgʻri tanlov qilishda yordam berish uchun keng imkoniyatlar yaratadi. Kasbga yоʼnaltirishning innovatsion yondashuvlari mavzusining dolzarbligi bugungi kunda global mehnat bozorining tez оʼzgarishi va yangi texnologiyalarning taʼlim tizimiga kirib kelishi bilan bogʻliqdir. Jahon Iqtisodiy Forumining (WEF) maʼlumotlariga kоʼra, 2030-yilga kelib hozirgi kasblarning 40 foizi yоʼqolib ketishi va оʼrniga butunlay yangi kasb turlari paydo bоʼlishi kutilmoqda. Bu holat yoshlarni kasbga yоʼnaltirishda anʼanaviy usullarning samarasizligini kоʼrsatadi va zamonaviy yondashuvlarni joriy etishni talab qiladi. Raqamli transformatsiya, sunʼiy intellekt va robotlashtirish jarayonlari mehnat bozorida tubdan оʼzgarishlar yaratayotgan bir paytda, kasbiy orientatsiya tizimi ham ushbu оʼzgarishlarga moslashishi zarur Kasbiy yоʼnaltirish dasturiga binoan X-XIsinflarda оʼquvchilarni tanlagan mutaxassisligi bоʼyicha tayyorgarlikni olib borish va baholash, shuningdek, kasblar haqidagi asosiy maʼlumotlar bilan tanishtirish, bu sohada ishlash uchun zarur fazilatlar,taʼlim muassasalari va tegishli taʼlim olish usullari haqida turli shakllardan foydalanib maʼlumotlar bazasi bilan taʼminlash maqsadga muvofiq. Kasbga yоʼnaltirish ishlarini tashkil etish bosqichlari 1.Passiv qidiruv davri (I-VII sinflar) Ushbu bosqichda оʼquvchilar birinchi marta kasb tanlaydilar. Birinchi sinfdan to tоʼrtinchi sinfgacha оʼqituvchi ularning qiziqishlarini rivojlantirishi kerak. 5-7-sunf darslaridan tashqari,fakultativ tоʼgaraklar sonini kоʼpaytirish shuningdek, maktab оʼquvchilarini jamoada ijodiy faoliyatga jalb qilish zarur. 2.Faol qidiruv davri (V-VIIIsinflar) Ushbu bosqichda оʼqituvchi оʼz оʼquvchilariga оʼzlari uchun aniq maqsad va vazifalarni shakllantirishga yordam berishni maqsad qilib qоʼyishi kerak, buning uchun esa оʼsmirlarga tanlagan kasbi yоʼlida psixologik-pedagogik yordam kоʼrsatish zarur.Taʼlim muassasalari bilan haqiqiy tanishuv, ularning maqomiga kоʼra, kasbning mehnat bozoridagi mavqeiga kоʼra, aynan shu bosqichda boshlanadi. 3.Kasbiy taʼriflash bosqichi (IX-XI sinflar) Eng muhimi, qоʼshimcha maʼlumot va maslahatlar orqali adekvat tanlovga tayyorgarlik kоʼrishdan tashqari,оʼquvchilarga alohida fanlarni chuqur оʼrganish imkoniyatini ham berishdan iborat. 372 Virtual va qоʼshimcha reallik texnologiyalari kasbga yоʼnaltirish sohasida yangi imkoniyatlar ochmoqda. Ushbu texnologiyalar yordamida yoshlar turli kasblarni virtual muhitda sinab kоʼrishlari, ish joylarini kоʼrishlari va kasbiy faoliyat jarayonlarini bevosita kuzatishlari mumkin [9]. Masalan, tibbiyot yоʼnalishida оʼqishni istagan оʼquvchi virtual operatsiya zalida bоʼlib, jarroh faoliyatini kuzatishi mumkin. Bu uslub yoshlarga kasbiy faoliyat haqida real tasavvur beradi va notоʼgʻri tanlov qilish ehtimolini kamaytiradi. Onlayn platformalar va mobil ilovalar ham kasbga yоʼnaltirish sohasida muhim оʼrin tutmoqda. Ushbu vositalar yoshlarga doimiy ravishda kasbiy maʼlumotlarga kirish imkoniyatini beradi, interaktiv testlar va оʼyinlar orqali оʼzlarining qiziqishlarini aniqlashga yordam beradi. Gamifikatsiya usuli, yaʼni оʼyin elementlarini kasbiy orientatsiya jarayoniga kiritish, yoshlarning qiziqishini oshiradi va maʼlumotni yaxshiroq оʼzlashtirishga yordam beradi [10]. Kasbga yоʼnaltirishning innovatsion yondashuvlari sifatida mentorlik va koching dasturlarini ham eʼtibor bilan qarash kerak. Tajribali mutaxassislar tomonidan amalga oshiriladigan shaxsiy yоʼnaltirish va qоʼllab-quvvatlash yoshlarning kasbiy rivojlanishida katta ahamiyat kasb etadi. Onlayn mentorlik platformalari geografik chegaralarni yоʼq qiladi va yoshlarga dunyoning istalgan nuqtasidagi mutaxassislardan maslahat olish imkoniyatini beradi. Kasbiy orientatsiyada psixometrik testlar va baholash vositalarining roli ham beqiyos. Zamonaviy psixologik testlar sunʼiy intellekt bilan birlashib, yoshlarning shaxsiy xususiyatlari, qobiliyatlari va moyilliklari tоʼgʻrisida aniq maʼlumot beradi. Bu maʼlumotlar asosida tоʼgʻri kasbiy yоʼnalishni tanlash ancha osonlashadi. Mobil texnologiyalar va ilovalar kasbga yоʼnaltirishda yangi imkoniyatlar ochmoqda. Smartfonlar orqali yoshlar istalgan vaqt va joyda kasbiy testlardan оʼtish, mentorlar bilan suhbatlashish, ish оʼrinlari haqida maʼlumot olish imkoniyatiga ega. Career Launcher, Jobscan va Monster Career Advice kabi mobil ilovalar real vaqtda kasbiy maslahatlar beradi va mehnat bozorining eng sоʼnggi maʼlumotlarini taqdim etadi. Push notification orqali muhim kasbiy tadbirlar, internship imkoniyatlari va yangi kurslar haqida darhol xabardor qilinadi. Bu yondashuv kasbiy rivojlanishni hayotning doimiy qismiga aylantiradi va spontan оʼrganishni ragʻbatlantiradi. Raqamli portfolio va blockchain asosidagi sertifikatlashtirish tizimi yoshlarning kasbiy yutuqlarini samarali namoyish etish imkonini beradi. GitHub, Behance, LinkedIn portfoliolari orqali amaliy loyihalar, kоʼnikmalar va tajribalar kоʼrsatiladi. Blockchain texnologiyasi yordamida kasbiy sertifikatlar va diplomlar soxtalashtirilmaslik va har doim tekshirib kоʼrish mumkinligini taʼminlaydi. Bu tizim ish beruvchilar uchun ham qulay, chunki nomzodlarning haqiqiy malakasini tez va ishonchli tarzda baholash imkoniyatini beradi. Ushbu vazifalarni amalga oshirishda maktablarda kasbga yоʼnaltirishning asosiy tamoyillarini inobatga olmoq darkor. Xulosa va takliflar. Kasbga yоʼnaltirishning innovatsion yondashuvlari zamonaviy dunyoning talablariga javob berishi va yoshlarning kasbiy rivojlanishini samarali taʼminlashi kerak. Adabiyotlar tahlili shuni kоʼrsatadiki, anʼanaviy kasbiy orientatsiya usullari bugungi kunda оʼz samaradorligini yоʼqotmoqda va yangi yondashuvlarga ehtiyoj katta. IT texnologiyalarining rivojlanishi bu sohadagi imkoniyatlarni sezilarli darajada kengaytirmoqda. 373 Tahlil natijalariga kоʼra, eng samarali kasbga yоʼnaltirish yondashuvlari quyidagilardir: raqamli texnologiyalar asosidagi shaxsga yоʼnaltirilgan tizimlar, virtual va qоʼshimcha reallik vositalar, onlayn platformalar va mobil ilovalar, katta maʼlumotlar tahlili va sunʼiy intellekt qоʼllanilishi. Ushbu innovatsion yondashuvlar yoshlarning individual xususiyatlarini hisobga oladi va ularning kasbiy tanlovini tоʼgʻri amalga oshirishiga yordam beradi. Yoshlarga berilayotgan eʼtibor masalasi ham kasbiy orientatsiyaning ajralmas qismidir. Zamonaviy yoshlar juda kоʼp tanlovlar oldida turishadi va tоʼgʻri yоʼlni topish qiyinlashmoqda. Shu sababli, kasbiy orientatsiya tizimi kompleks yondashuv asosida qurilishi va nafaqat maʼlumot berish, balki ruhiy-psixologik qоʼllab-quvvatlash vazifasini ham bajarishi kerak. Xulosa qilib aytganda, kasbga yоʼnaltirishning innovatsion yondashuvlari zamonaviy jamiyatning ajralmas qismi bоʼlib, yoshlarning kasbiy rivojlanishida hal qiluvchi rol оʼynaydi. Texnologiyalarning tоʼgʻri qоʼllanilishi, kompleks yondashuv va barcha manfaatdor tomonlarning hamkorligi orqali samarali kasbiy orientatsiya tizimini yaratish mumkin. Bu esa оʼz navbatida yoshlarning tоʼgʻri kasbiy tanlov qilishiga, mehnat bozorining ehtiyojlarini qondirishga va davlat iqtisodiyotining rivojlanishiga xizmat qiladi. Adabiyotlar rоʼyxati 1. Оʼzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2017 yil 24 oktabrdagi “Umumiy оʼrta taʼlim muassasalarining X-XI-sinflari оʼquvchilariga kasbiy taʼlim berishga ixtisoslashgan оʼquv-ishlab chiqarish majmualarini tashkil etish chora-tadbirlari tоʼgʻrisida”gi qarori. 2. Mirziyoev, Sh. M. Yoshlar siyosati - milliy kuchimizning asosi. Toshkent: Oʻzbekiston nashriyoti. 2023. 3. Anderson, K., Brown, T., & Wilson, R. Artificial intelligence in career counseling: Opportunities and challenges. Career Development International, 29(1), 112-128. 2024 Y 4. Abdullaeva, Sh.N.Yoshlarni kasbiy yoʻnalishga yoʻnaltirishning zamonaviy muammolari. Xalq taʼlimi, №3, 15-22b. 2022. 5.Qayumov,A.R.Oʻzbekistonda kasbiy orientasiya tizimini takomillashtirish yoʻllari. J.Taʼlim va tarbiya masalalari, №5, 78-85 b. 2021. 6.Петров,И.А.Сидоров,В.М. Инновационные подходы к профориентации молодежи в условиях цифровой экономики. Вопросы образования, 2, 134-152. b 2023. 7.Johnson,M., Smith, L. Digital technologies in career guidance: A systematic review. Jurnal of Career Development, 48(3), 245-267. 2023. 8.Козлова, Н. П., & Волков, Д. С.). Эффективность современных методов профессиональной ориентации. Педагогические науки, 7(4), 89-96. 2022. 9.International Labour Organization. Global Employment Trends for Youth 2023. Geneva: ILO Publications. 10.Thompson, A., Davis, C., & Miller, J. Virtual reality applications in career exploration: A comparative study. Computers & Education, 198, 104-118. 2023.