PEDAGOGIKA FANINI RIVOJLANTIRISHDA ZAMONAVIY PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALARNING OʻRNI

383 PEDAGOGIKA FANINI RIVOJLANTIRISHDA ZAMONAVIY PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALARNING OʻRNI Ziyavuddinova Dilafruz Maʼrufjon qizi, Oriental universiteti Pedagogika fakulteti Pedagogika psixologiya yoʻnalishi talabasi Ilmiy rahbar: Egamberdiyeva Farida Oʻktamovna Annotatsiya. Ushbu maqolada pedagogika fanini rivojlanishida zamonaviy pedagogik texnologiyalarning oʻrni yoritilgan. Shuningdek, pedogogik texnologiya asosida mashgʻulot oʻtish dars jadvalidan zamonaviy texnik vositalar, kompyuterlar, video kompyuterli multimedia komplekslarini qoʻllash orqali oʻtish kerakligi asoslangan. Pedagogik texnologiya tushunchasi ilmiy maqolalar, davriy nashrlar, anjumanlardagi mavzu va hisobotlarda ham oʻz aksini topmoqda va bu fan bilan shugʻullanadigan olimlarning ilmiy ishlari ham yoritilgan. Qolaversa, pedagogika fanini rivojlanishida zamonaviy pedagogic texnologiyalarning oʻrnini oshirish boʻyicha xulosa va takliflar ishlab chiqilgan. Kalit soʻz va iboralar: interfaol metodlar, kontekst, globallashuv, kompetensiyalar. Abstract. This article highlights the role of modern pedagogical technologies in the development of the science of pedagogy. It substantiates the need to conduct lessons based on pedagogical technology using modern technical means, computers, and video-computer multimedia complexes instead of traditional teaching schedules. The concept of pedagogical technology is reflected in scientific articles, periodicals, and conference reports, as well as in the research works of scholars engaged in this field. Furthermore, the article presents conclusions and recommendations aimed at enhancing the role of modern pedagogical technologies in the advancement of pedagogical science. Keywords: interactive methods, context, globalization, competencies. Nega hozirgi davrda pedagogik texnologiyalar muhim? Zamonaviy jamiyat — raqamli, global va tez oʻzgaruvchan. Bu sharoitda taʼlimning asosiy vazifasi faqat bilim berish emas, balki oʻrganish qobiliyatini shakllantirish, tanqidiy fikrlash, muammolarni hal etish va hayot davomida oʻzini rivojlantirishga tayyorlashga aylangan. Shu bois pedagogika fanini rivojlantirishda yangi pedagogik texnologiyalar — metodlar, usullar va raqamli vositalarning toʻplami — markaziy oʻrin egallaydi (UNESCO, OECD hujjatlariga muvofiq taʼlim tizimlari bu yoʻnalishga ustuvor ahamiyat bermoqda). Jamiyatning raqamli rivojlanishi - bugungi globalizatsiya va raqamli iqtisodiyot davrida bilim va axborot asosiy boylikka aylanmoqda. Shunga koʻra, taʼlim jarayonida yangi pedagogik texnologiyalar — masofaviy taʼlim, elektron darsliklar, sunʼiy intellekt asosidagi platformalar qoʻllanilmoqda. Bu oʻquvchilarning zamon bilan hamnafas boʻlishini taʼminlaydi. 384 Shaxsga yoʻnaltirilgan taʼlim zarurati - hozirgi davrda taʼlimdan asosiy maqsad — har bir shaxsning qobiliyati, iqtidori va qiziqishini rivojlantirishdir. Zamonaviy pedagogik texnologiyalar oʻquvchini “bilim oluvchi obyekt” emas, balki “faol ishtirokchi” sifatida shakllantiradi. Bu esa ijodkor, tashabbuskor va mustaqil fikrlovchi shaxsni tarbiyalashga xizmat qiladi. Taʼlim sifati va samaradorligini oshirish - Anʼanaviy dars metodlari koʻpincha passiv oʻquv jarayoniga olib keladi. Zamonaviy pedagogik texnologiyalar (interfaol metodlar, loyihaviy oʻqitish, klaster, “aqliy hujum” va boshqalar) oʻquvchilarning fikrlash, tahlil qilish va muammoni hal etish koʻnikmalarini rivojlantiradi. Natijada taʼlim samaradorligi ortadi. Innovatsion yondashuv zarurati - XXI asrda yangilik yaratish, kreativ fikrlash va muammoni noodatiy yoʻl bilan hal qilish muhim koʻnikmaga aylandi. Pedagogik texnologiyalar taʼlim jarayonida innovatsion muhit yaratadi, oʻquvchini yangilik izlashga undaydi. Xalqaro standartlarga moslashish - bugungi kunda taʼlim tizimi xalqaro raqobatbardoshlik mezonlariga javob berishi kerak. Zamonaviy texnologiyalarni qoʻllash orqali taʼlim jarayoni UNESCO, PISA kabi xalqaro standartlarga yaqinlashadi, bu esa mamlakatning intellektual salohiyatini oshiradi. Oʻqituvchining rolini oʻzgartirishi - pedagogik texnologiyalar oʻqituvchini faqat bilim beruvchi emas, balki oʻquv jarayonini tashkil qiluvchi, yoʻnaltiruvchi va motivatsiya beruvchi shaxs sifatida yangidan talqin qiladi. Bu oʻqituvchi va oʻquvchi oʻrtasidagi hamkorlikni mustahkamlaydi. Umrboqiy taʼlim tamoyilini taʼminlash - bugungi davrda inson faqat maktab yoki oliygoh davrida emas, balki butun hayoti davomida oʻqib-oʻrganishi kerak. Pedagogik texnologiyalar bu jarayonni qulay va samarali qiladi: onlayn kurslar, vebinarlar, ochiq taʼlim platformalari bunga yorqin misoldir.Shu sababli pedagogik texnologiyalar bugungi taʼlimning asosiy ustuni, ertangi kun taraqqiyotining esa kafolatidir. Oʻzbekistonda pedagogika fanining rivojlanishi: qisqacha tarixiy kontekst va soʻnggi islohotlar Oʻzbekistonda pedagogika fani taraqqiyoti quyidagi omillar bilan chambarchas bogʻliq: Milliy qadriyatlar va anʼanalar. Taʼlim jarayonida xalqning boy madaniy merosi, pedagogik qarashlari va tarbiyaviy tajribasi asosiy yoʻnalishlardan biri boʻlib xizmat qiladi. Globallashuv jarayonlari. Jahon taʼlim tizimida yuz berayotgan oʻzgarishlar milliy taʼlim siyosatiga ham taʼsir koʻrsatmoqda. Innovatsion texnologiyalar. Zamonaviy pedagogik texnologiyalar, AKT vositalari va raqamli taʼlim resurslari pedagogika fanining metodologik asoslarini yangilamoqda. Oʻzbekistonda taʼlim sohasida qator davlat dasturlari va islohotlar qabul qilindi. Ulardan eng asosiylari: “2017–2021-yillarda Oʻzbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yoʻnalishi boʻyicha Harakatlar strategiyasi”. Ushbu hujjatda taʼlim sifatini oshirish, yangi pedagogik texnologiyalarni joriy etish asosiy vazifalardan biri sifatida belgilandi. “Taʼlim toʻgʻrisida”gi Qonun (yangi tahriri, 2020yil). Unda taʼlimning uzluksizligi, raqamli taʼlim, inklyuziv taʼlim va innovatsion yondashuvlar alohida eʼtirof etildi. 2020–2030-yillarda Oʻzbekiston Respublikasida taʼlim tizimini rivojlantirish konsepsiyasi. Bu hujjat taʼlimning barcha bosqichlarini modernizatsiya qilish, xalqaro reytinglarda yuqori oʻrinlarni egallash va ilgʻor pedagogik texnologiyalarni joriy etishni nazarda tutadi. Raqamli taʼlim tashabbuslari. “Elektron maktab”, “Onlayn maktab”, “ZiyoNET” platformalari va masofaviy taʼlim 385 imkoniyatlari kengaytirildi. Oliy taʼlim islohotlari. Xalqaro universitetlar filiallari ochildi, ikki diplomli taʼlim dasturlari yoʻlga qoʻyildi, zamonaviy pedagogik metodlarni amaliyotga joriy etish kuchaytirildi. Pedagogika faniga taʼsiri - islohotlar natijasida pedagogika fani quyidagi yoʻnalishlarda rivojlanmoqda: Shaxsga yoʻnaltirilgan taʼlim paradigmasi mustahkamlandi. Interfaol metodlar (loyihaviy taʼlim, klaster, “aqliy hujum” va h.k.) keng qoʻllanmoqda. Raqamli pedagogika (onlayn kurslar, multimedia darsliklari, masofaviy platformalar) shakllandi. Inson kapitalini rivojlantirishga yoʻnaltirilgan yondashuv kuchaydi. Ilmiy tadqiqotlar bazasi kengayib, xalqaro tajriba bilan integratsiya jarayonlari jadallashmoqda. Xalqaro tajriba va milliy model uygʻunligi - Oʻzbekiston taʼlim tizimida UNESCO, OECD, PISA kabi xalqaro tashkilotlarning metodologik tavsiyalari milliy qadriyatlar va ijtimoiy-iqtisodiy sharoit bilan uygʻunlashtirilmoqda. Bu esa pedagogika fanining ilmiy-amaliy asoslarini mustahkamlash bilan birga, taʼlim sifatini global darajada baholash imkonini beradi. Pedagogik texnologiya — taʼlim jarayonini rejalashtirish, tashkil etish va baholash uchun intellektual, metodik va texnik vositalar tizimi. Unda quyidagilar kiradi: pedagogik metodlar va oʻquv-tarbiya texnikalari (masalan, projektga asoslangan oʻqitish, fenomenal yondashuv, flipped classroom), baholash va diagnostika texnologiyalari (shakllantiruvchi baholash, onlayn sinov tizimlari), raqamli taʼlim platformalari, multimediya darsliklar, adaptiv tizimlar va sunʼiy intellekt vositalari, oʻqituvchilar uchun professional development texnologiyalari (mentorlash, onlayn kurslar, amaliy seminarlar). Xalqaro tashkilotlar taʼkidlashicha, texnologiya – maqsad emas, balki taʼlim maqsadlarini samarali amalga oshirish uchun vosita. Jahon tajribasida texnologiya oʻqituvchini oʻrnini bosish emas, balki uning faoliyatini boyitish, talaba agentligini oshirish va oʻqitishni personalizatsiyalash uchun qoʻllanadi. Pedagogik texnologiyaning tashkiliy taʼriflari asosan taʼlim jarayonini qanday qurish va boshqarishni belgilaydi. Mashhur olimlarning taʼriflari: B. Bloom (AQSh): Pedagogik texnologiya — bu taʼlim jarayonini aniq maqsad asosida tashkil qilish, oʻquvchilarning bilim va koʻnikmalarini nazorat qilishning kafolatlangan tizimidir. P. Yusupov (Oʻzbekiston): Pedagogik texnologiya — bu oldindan loyihalashtirilgan va amaliyotda kafolatlangan natijaga erishishni taʼminlaydigan oʻqitish jarayonini tashkil etish vositalari majmuasi. UNESCO taʼrifi: Pedagogik texnologiya — bu taʼlim jarayonini optimallashtirish maqsadida inson salohiyati va texnik resurslardan kompleks foydalanish tizimi. Pedagogik texnologiyaning amaliy taʼriflari uni taʼlim jarayonida qanday qoʻllashga eʼtibor qaratadi: Interfaol metodlar (munozara, klaster, “aqliy hujum”, debat, rolik tahlili va boshqalar) taʼlimni samarali qiladi. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (multimedia, onlayn platformalar, masofaviy taʼlim) dars jarayonini zamonaviylashtiradi. Modulli taʼlim texnologiyasi — darslarni boʻlimlarga ajratib, bosqichma-bosqich oʻqitishni taʼminlaydi. Loyihaviy texnologiya — oʻquvchini mustaqil izlanishga undab, tadqiqot faoliyatiga jalb qiladi. Kredit-modul tizimi — oliy taʼlimda talabani mustaqil bilim olishga yoʻnaltiradi. Inklyuziv taʼlim texnologiyalari — imkoniyati cheklangan bolalarning taʼlim jarayonida teng sharoitda qatnashishini taʼminlaydi. 386 Zamonaviy pedagogik texnologiyalar: turlari va amaliy misollar Interfaol taʼlim texnologiyalari - bu turdagi texnologiyalar oʻquvchilarni dars jarayonida faol ishtirok etishga undaydi. Amaliy misollar: “Aqliy hujum” (Brainstorming) — muammoni hal etishda turli gʻoyalarni ilgari surish. “Insert” — matnni tahlil qilishda belgilar yordamida fikr yuritish. “Klaster” — tushunchalarni mantiqiy bogʻlanishda grafik koʻrinishda ifodalash. “Debat” yoki “Munozara” — oʻquvchilarni tahliliy va tanqidiy fikrlashga oʻrgatadi. Quyida keng tarqalgan va samarali deb topilgan metod va texnologiyalar keltiriladi: Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT) - taʼlimda kompyuter, internet, multimedia va mobil dasturlarni qoʻllash orqali jarayon samaradorligini oshiradi. “ZiyoNET” portali orqali elektron resurslardan foydalanish. “Khan Academy”, “Coursera”, “EdX” kabi xalqaro onlayn platformalardan taʼlim olish. Masofaviy taʼlim (Zoom, Google Classroom, Microsoft Teams). Loyihaviy taʼlim texnologiyasi - oʻquvchilarni mustaqil izlanishga, amaliy loyiha ishlab chiqishga va uni himoya qilishga yoʻnaltiradi. Maktabda ekologiya boʻyicha kichik tadqiqot loyihasi yaratish. Oliy taʼlimda startap loyihalarini ishlab chiqish va biznes-reja tuzish. Modulli taʼlim texnologiyasi - taʼlim mazmuni mustaqil oʻzlashtirish uchun qulay boʻlgan kichik modullarga boʻlinadi. Bir semestrlik kursni mavzular asosida modullarga ajratish. Har bir modul yakunida test, amaliy topshiriq yoki kichik loyiha bajarish. Bu texnologiyalarni joriy etish uchun taʼlim tizimi — infratuzilma, oʻqituvchi malakasi va dars materiallarini yangilashni taʼminlashi kerak. UNESCO va OECD tadqiqotlari shuni koʻrsatadiki, texnologiyani sof taʼminot darajasi emas, balki pedagogik maqsad bilan uygʻun joriy etish samarali boʻladi. Pedagogik jarayon va uning ahamiyati — maqsadni belgilash, oʻquv dasturini ishlab chiqish, taʼlim-tarbiya texnologiyalarini tanlash, tashkil etish, monitoring va baholashdan iborat tizimli jarayon. Uning ahamiyati quyidagilardan iborat: Maqsadga yoʻnaltirilganlik: samarali texnologiya oʻrnatilgan maqsadlar (kompetensiyalar)ni amalga oshirishi kerak. Taʼlim dizayni: dars rejasi, aktiv oʻqitish metodlari, baholash vositalari pedagogik jarayonning asosiy elementlarini tashkil qiladi. Doimiy baholash va teskari aloqa: shakllantiruvchi baholash oʻquv jarayonini doimiy optimallashtirish imkonini beradi. Oʻqituvchi rollari: zamonaviy pedagogik jarayon oʻqituvchini “maʼruzachi”dan “oʻqitish dizayneri va yoʻnaltiruvchisi”ga aylantiradi. Oʻzbekistonda pedagogik jarayonni kuchaytirish uchun Milliy oʻquv dasturi, malaka oshirish tizimi va elektron resurslar muvofiqligi talab etiladi — bu amaliy yangilanishlar hozirgi vaqtda amalga oshirilmoqda. Zamonaviy pedagogika (yangi metodlar va pedagogik xulosalar) bilan zamonaviy taʼlim (raqamli vositalar, yangi oʻquv dasturlari)ning uygʻunligi quyidagi tamoyillar asosida amalga oshirilishi lozim: Kurrikulum — pedagogika — baholash bogʻlanishi: oʻquv dasturi (nima oʻqitiladi), pedagogika (qanday oʻqitiladi) va baholash (nima bilan oʻlchanadi) birbiriga mos boʻlishi kerak (OECD tavsiyasi). Oʻqituvchi malakasi va infratuzilma: raqamli resurslar va yangi metodlarni joriy etish uchun oʻqituvchilarni doimiy tayyorlash va maktablarda yetarli texnik infratuzilma zarur. Talaba markaziyligi va personalizatsiya: texnologiyalar individual oʻquv yoʻnalishini qoʻllab-quvvatlashi, shu bilan birga ijtimoiy koʻnikmalar va hamkorlikni ham ragʻbatlantirishi kerak. 387 Oʻzbekiston misolida yangi Milliy oʻquv dasturi, elektron darsliklar va onlayn baholash tizimlari pedagogika va taʼlimning uygʻunlashuvi tarafdoridir — ammo keng joriy etish hamon oʻqituvchi malakasi va hududlar boʻyicha teng taqsimlash talab qiladi. Xorijiy tajribalar — oʻrganishga arzigulik amaliyotlar Quyida xalqaro tizimlardan Oʻzbekiston uchun oʻrganishga arzigulik amaliyotlar keltiriladi: Finlyandiya — fenomenal (phenomenon-based) oʻqitish Finlyandiya yangi milliy kurrikulumi doirasida fenomenal oʻqitish (hodisa asosida koʻpfanali yondashuv)ni joriy etgan. Bu yondashuv mavzuni kontekst orqali oʻrganishga imkon beradi va talabalarning muammolarni hal qilish, integrativ fikrlash qobiliyatlarini rivojlantiradi. Oʻzbekiston uchun bunday yondashuv loyihalar va modul asosidagi mashgʻulotlarda samarali boʻlishi mumkin. Singapur — kompetensiyalar va oʻqituvchini qoʻllab-quvvatlash Singapur “21st Century Competencies” (XXI asr kompetensiyalari) ramkasini joriy qilib, oʻquv jarayonida tanqidiy fikrlash, ijodkorlik va hamkorlikka katta eʼtibor beradi. Bundan tashqari, tizimli oʻqituvchi tayyorlash va milliy strategiyalar orqali pedagogik innovatsiyalarni kengaytiradi. Singapur modeli Oʻzbekiston uchun kompetensiyaviy yondashuv va oʻqituvchilarni qoʻllab-quvvatlash tizimini kuchaytirishda namuna boʻla oladi. Estoniya — raqamli maktab boshqaruvi va e-platformalar Estoniya “Tiger Leap (Tiigrihüpe)”dan boshlab elektron maktab boshqaruvi, eKool kabi platformalar orqali sinf, baholash va ota-ona bilan aloqani raqamlashtirdi. Bugungi kunda Estoniya raqamli taʼlim, hatto AI integratsiyasi boʻyicha ham ilgʻor tashabbuslarni amalga oshirmoqda. Oʻzbekiston uchun maktab boshqaruvi va milliy elektron platformalarni rivojlantirish boʻyicha Estoniya tajribasi foydali. Janubiy Koreya — milliy e-resurslar va AI/Smart Education Janubiy Koreya uzoq yildan beri davlat miqyosida raqamli darsliklar, Edunet va KERIS kabi tashkilotlar orqali taʼlim informatizatsiyasini rivojlantirdi; yaqinda AI bilan bogʻliq innovatsiyalar (personalizatsiyalashgan darsliklar, diagnostika) ustida ishlanmoqda. Shu bilan birga, qator ijtimoiy muammolar va ota-onalar xavotirlari ham kuzatilgani sababli texnologiyalarni joriy etishda ijtimoiy-iqtisodiy va axborot-etik jihatlar ham hisobga olinishi kerak. Oʻzbekiston uchun amaliy tavsiyalar (qisqacha) Kurrikulum va baholashni muvofiqlashtirish — Milliy oʻquv dasturidagi kompetensiyalar pedagogik texnologiyalar va baholash usullariga integratsiyalashsin. (OECD tavsiyalari asosida). Oʻqituvchi malakasini strategik rivojlantirish — malaka oshirish markazlari va onlayn TPD (teacher professional development) platformalar orqali amaliy, sinf ichiga yoʻnaltirilgan treninglar. UNESCO va boshqa loyihalar bilan hamkorlik samarali. Infratuzilmani teng taqsimlash — raqamli darsliklar va onlayn platformalarni qishloq va shahar maktablari orasida teng taqsimlash. Pilot loyihalar va ilmiy baholash — yangi pedagogik texnologiyalarni kengaytirishdan oldin hududiy pilotlar va mustaqil baholash oʻtkazish. (TIMSS va xalqaro baholashlardan olingan xulosalarga tayangan holda). Axborot-etik va himoya mexanizmlari — talaba maʼlumotlari himoyasi, AI va kontentdagi xatoliklarni boshqarish tamoyillarini belgilash. Xulosa. Zamonaviy pedagogik texnologiyalar bugungi taʼlim tizimining eng muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Ular nafaqat bilim berish jarayonini tashkil etadi, 388 balki shaxsning har tomonlama rivojlanishi, mustaqil fikrlash, kreativ yondashuv va muammolarni yechish koʻnikmalarini shakllantirishga xizmat qiladi. Pedagogik texnologiyalar taʼlim jarayonini ilmiy asosda rejalashtirish, tashkil etish va baholash imkonini beradi. Anʼanaviy oʻqitish metodlaridan farqli oʻlaroq, ular oʻquvchini passiv tinglovchidan faol ishtirokchiga aylantiradi. Bu esa taʼlimning samaradorligini oshirish bilan birga, oʻquvchilarda mustaqillik, ijodkorlik va masʼuliyat hissini kuchaytiradi. Bugungi kunda taʼlim sifatini oshirish, yoshlarni zamonaviy kasblarga tayyorlash, raqobatbardosh kadrlar yetishtirish davlat siyosatining ustuvor yoʻnalishiga aylangan. Shu sababli Oʻzbekistonda taʼlim tizimida interfaol metodlar, AKT, masofaviy taʼlim, kredit-modul tizimi, loyihaviy va modulli taʼlim, shaxsga yoʻnaltirilgan yondashuv hamda raqamli pedagogika keng joriy etilmoqda. Pedagogik texnologiyalarni qoʻllash natijasida: taʼlim jarayoni samarali va tizimli tashkil etiladi; oʻqituvchi bilim beruvchidan koʻra jarayonni boshqaruvchi va yoʻnaltiruvchiga aylanadi; oʻquvchilarning individual qobiliyati va qiziqishlari hisobga olinadi; xalqaro tajriba va milliy model uygʻunlashadi; taʼlim sifati xalqaro standartlarga yaqinlashadi. Shunday qilib, zamonaviy pedagogik texnologiyalar pedagogika fanini rivojlantirishda, taʼlim tizimini modernizatsiya qilishda va yoshlarni har tomonlama yetuk, zamon talablariga javob beradigan shaxs sifatida shakllantirishda beqiyos ahamiyat kasb etadi. Ular taʼlimning nafaqat samaradorligi va sifati, balki butun jamiyatning intellektual salohiyati va kelajak taraqqiyotini belgilovchi asosiy omil hisoblanadi.Manbalar (tanlangan, maqolada keltirilgan asosiy onlayn resurslar) Foydalanilgan adabiyotlar 1. Azizxoʻjayev A. A. Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat. Toshkent: TDPU, 2020. 2. Yoʻldoshev J., Usmonov S. Pedagogik texnologiyalar. – Toshkent: Oʻzbekiston faylasuflari jamiyati, 2019. 3. Ziyamuhammedov B. Taʼlim jarayonida innovatsion texnologiyalar. – Toshkent: Ilm Ziyo, 2021. 4. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Sh. M. Mirziyoyevning Oliy Majlisga Murojaatnomalari (2017–2024). 5. Oʻzbekiston Respublikasi “Taʼlim toʻgʻrisida”gi Qonuni (2020-yil, yangi tahrir). Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi. 2020–2030-yillarda Oʻzbekiston Respublikasida taʼlim tizimini rivojlantirish konsepsiyasi. – Toshkent, 2020.