SAMBO SPORTCHILARINING PSIXOLOGIK TAYYORGARLIGINI OSHIRISHNING ZAMONAVIY YONDASHUVLARI

401 SAMBO SPORTCHILARINING PSIXOLOGIK TAYYORGARLIGINI OSHIRISHNING ZAMONAVIY YONDASHUVLARI Maʼmurbekova Gulzoroy Aʼzamjon qizi, Oriental universiteti “Jismoniy madaniyat” kafedrasi oʻqituvchisi [email protected] Annotatsiya: Mazkur maqolada sambo sportchilari uchun psixologik tayyorgarlikning ahamiyati, zamonaviy yondashuvlar va uslublar tahlil qilinadi. Sportchilarni musobaqaga tayyorlash jarayonida stressni boshqarish, motivatsiyani kuchaytirish, diqqatni jamlash va oʻz-oʻzini boshqarish metodlari muhim omil sifatida koʻrib chiqilgan. Kalit soʻz: sambo, psixologik tayyorgarlik, motivatsiya, stressni boshqarish, zamonaviy yondashuv. Abstract: This article analyzes the importance of psychological preparation for sambo athletes, focusing on modern approaches and methods. Stress management, motivation, concentration, and self-regulation techniques are considered as key factors in the preparation process for competitions. Key words: sambo, psychological preparation, motivation, stress management, modern approaches. Maqolaning dolzarbligi. Bugungi kunda sportning professional darajada rivojlanishi sportchilar oldiga nafaqat jismoniy, balki psixologik tayyorgarlik boʻyicha ham yuqori talablarni qoʻymoqda. Ayniqsa, sambo sport turida musobaqalar davomida sportchidan kuchli iroda, yuqori darajadagi konsentratsiya va stressni boshqarish qobiliyatlari talab etiladi. Shu bois, psixologik tayyorgarlikni oshirishning zamonaviy yondashuvlarini ilmiy asosda ishlab chiqish dolzarb masalalardan biridir. Adabiyotlar tahlili (Literature review) Oʻzbekistonda sambo boʻyicha olib borilgan ilmiy tadqiqotlarda koʻproq jismoniy va texnik-taktik tayyorgarlikka eʼtibor qaratilgan. Biroq sportchilarning psixologik tayyorgarligi boʻyicha izlanishlar cheklangan. Jahon tajribasida esa Yuri Hanin, Hardy va Jones, Weinberg va Gould kabi olimlar sport psixologiyasi boʻyicha ilmiy ishlari bilan mashhur boʻlib, ular sportchilarda stressni yengish, motivatsiyani oshirish va oʻzoʻzini boshqarish metodlarini ishlab chiqqan. Shuningdek, ilmiy tadqiqotlar SAMBOchilarning psixologik tayyorgarligi individual boʻlishi, ularning yosh, tajriba va shaxsiy xususiyatlariga mos ravishda rivojlantirilishi kerakligini koʻrsatadi. Psixologik tayyorgarlikning asosiy yoʻnalishlari 1. Motivatsiyani rivojlantirish:Maqsad qoʻyish va progress monitoring: Har bir mashgʻulot yoki turnirda aniq maqsadlar belgilash. Ichki motivatsiya bilan ishlash: Sportchining oʻz imkoniyatlariga ishonchini oshirish va oʻzini ragʻbatlantirish. 2. Stress va asabiylikni boshqarish:Nafas olish mashqlari va meditatsiya: Musobaqa oldidagi stressni kamaytirish. Psixologik simulyatsiyalar musobaqaga oʻxshash vaziyatlarda mashqlar orqali stressga chidamlilikni oshirish. 402 3. Diqqat va konsentratsiyani rivojlantirish:Vizualizatsiya va fokus mashqlari: Raqib harakatini oldindan tasavvur qilish va reaktsiya tezligini oshirish. Multitasking va tezkor qaror qabul qilish mashqlari: Jangdagi murakkab vaziyatlarda xatolarni kamaytirish. Psixologik tiklanish uyqu, ovqatlanish va dam olishning rejalashtirilgan tizimi. Massaj va relaksatsiya usullari orqali ruhiy holatni barqarorlashtirish.Tadqiqot metodologiyasi Tadqiqotda 24 nafar SAMBO sportchisi (tajriba guruhi 12, nazorat guruhi 12) ishtirok etgan. Sportchilarga quyidagi mashqlar va usullar qoʻllanildi. Musobaqa sharoitida psixologik simulyatsiyalar. Diqqatni jamlash va qaror qabul qilish boʻyicha maxsus mashqlar. Motivatsiya va stressni boshqarish boʻyicha individual psixologik treninglar.Natijalar sportchilarning stressga chidamlilik, diqqatni jamlash va motivatsiya koʻrsatkichlarining oʻsishini koʻrsatdi. Tajriba guruhi sportchilarida stressni boshqarish koʻnikmalari oʻrtacha 18% ga oshdi. Diqqatni jamlash va qaror qabul qilish tezligi oʻrtacha 15% ga yaxshilandi. Nazorat guruhi sportchilarida sezilarli oʻzgarish kuzatilmagan. Natijalar shuni koʻrsatadiki, zamonaviy psixologik uslublar va individual yondashuv SAMBO sportchilarining raqobatbardoshligini sezilarli darajada oshiradi. Sambo sportchilarining psixologik tayyorgarligi koʻrsatkichlar T/ r Test/Mashq Boshlanishd a Yakuni da Oʻsish (%) Qisqacha izoh 1 Stressni bajarish 6,5 7,8 +20% Musobaqa oldidagi asabiylik kamaydi 2 Diqqatni jamlash 45 s 52 s +15% Diqqatini uzoq vaqt jamlay olish kuchaydi 3 Qaror qabul qilish tezligi 4,2 s 3,6 s -14% Qaror tezroq va samaraliroq qabul qilindi 4 Motivatsiya darajasi 7,2 8,6 +19% Ichki ragʻbat oshdi,sportchining ishonchi kuchaydi 5 Stressga chidamlilik 5.9, 7,0 +19% Murakkab vaziyatlarda sovuqqonlik oshdi SAMBO sportchilarining psixologik tayyorgarligini oshirish boʻyicha oʻtkazilgan tadqiqot natijalari shuni koʻrsatdiki, mashgʻulotlar davomida ularning bir qator muhim koʻrsatkichlari ijobiy tomonga oʻzgardi. Birinchidan, stressni boshqarish darajasi ancha oshdi. Tadqiqot boshida sportchilarning bu koʻrsatkichlari oʻrtacha 6,5 ballni tashkil qilgan boʻlsa, mashgʻulotlar yakunida 7,8 ballga yetdi. Yaʼni, ular musobaqa oldidan yoki jang jarayonida hayajon va asabiylikni samarali boshqarishni oʻrgandilar. Ikkinchidan, diqqatni jamlash koʻrsatkichlari yaxshilandi. Boshlanishda sportchi oʻz diqqatini oʻrtacha 45 soniya davomida ushlab tura olgan boʻlsa, mashgʻulotlardan soʻng bu koʻrsatkich 52 soniyaga koʻtarildi. Bu esa sportchining jang davomida 403 xatolarga yoʻl qoʻymaslik va raqibning harakatlarini tez ilgʻab olish imkoniyatlarini kengaytiradi. Uchinchidan, qaror qabul qilish tezligi ham sezilarli darajada rivojlandi. Dastlab sportchilar vaziyatni baholab, qaror qabul qilish uchun oʻrtacha 4,2 soniya vaqt sarflagan boʻlsa, mashgʻulotlar yakunida bu koʻrsatkich 3,6 soniyaga qisqardi. Bu natija jang davomida tezkor fikrlash va tezkor harakat qilish koʻnikmalarini kuchaytirganini koʻrsatadi. Toʻrtinchidan, motivatsiya darajasi oʻsdi. Boshlanishida sportchilarning motivatsiya ballari 7,2 ni tashkil qilgan boʻlsa, mashgʻulotlar yakunida 8,6 ballga yetdi. Bu sportchilarning oʻzlariga boʻlgan ishonchi ortgani va maqsad sari intilishi kuchayganini anglatadi. Beshinchidan, stressga chidamlilik boʻyicha ham ijobiy natija kuzatildi. Dastlab 5,9 ball boʻlgan koʻrsatkich mashgʻulotlar yakunida 7,0 ballni tashkil etdi. Bu sportchilarning murakkab va bosim ostidagi vaziyatlarda ham sovuqqonlik bilan kurash olib borishga qodir boʻlib qolganligini bildiradi. Umuman olganda, tadqiqot natijalari shuni koʻrsatadiki, psixologik tayyorgarlikka qaratilgan zamonaviy usullar SAMBO sportchilarining ruhiy barqarorligini oshiradi, stressni boshqarish va motivatsiyani kuchaytiradi, jangdagi qaror qabul qilish tezligini sezilarli darajada yaxshilaydi. Tahlil va natijalar(Analysis and results) Oʻtkazilgan tadqiqotda SAMBO sportchilarining psixologik tayyorgarligiga zamonaviy yondashuvlarning taʼsiri oʻrganildi. Olingan maʼlumotlar shuni koʻrsatdiki, sportchilar mashgʻulot davomida barcha psixologik koʻrsatkichlarda ijobiy oʻzgarishlarga erishdilar. Xususan, stressni boshqarish darajasi 20 foizga oshib, sportchilar musobaqa oldidagi asabiylikni samarali nazorat qilishni oʻrgandilar. Bu esa jang jarayonida oʻzini erkinroq tutish imkonini berdi. Diqqatni jamlash koʻrsatkichi 15 foizga yaxshilandi, natijada sportchilar raqib harakatlarini tezroq ilgʻash va xatolardan qochish qobiliyatiga ega boʻldilar. Qaror qabul qilish tezligi 14 foizga qisqarib, sportchilarning jang davomida vaziyatni baholash va toʻgʻri qaror qabul qilish koʻnikmalari ancha tezlashdi. Bu SAMBO sportida hal qiluvchi ustunlik hisoblanadi. Shuningdek, motivatsiya darajasi 19 foizga oshdi, bu esa sportchilarning oʻziga boʻlgan ishonchini kuchaytirib, musobaqalarga yuqori ragʻbat bilan tayyorlanishlariga yordam berdi. Stressga chidamlilik koʻrsatkichi ham 19 foizga yaxshilanib, sportchilar murakkab vaziyatlarda sovuqqonlikni saqlashni oʻrgandilar. Umuman olganda, tadqiqot natijalari shuni koʻrsatadiki, psixologik tayyorgarlikka qaratilgan zamonaviy usullar SAMBO sportchilarining ruhiy barqarorligini oshirishda, stressni samarali boshqarishda va jang samaradorligini taʼminlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Eng katta ijobiy oʻzgarishlar stressni boshqarish va motivatsiya darajasi koʻrsatkichlarida kuzatildi. Demak, muntazam psixologik mashgʻulotlar nafaqat musobaqa jarayonida, balki kundalik mashgʻulotlarda ham sportchilarning umumiy natijalarini sezilarli darajada yaxshilaydi. Xulosa va takliflar (Conclusion / Recommendations) Xulosa qilib aytganda, bugungi kunda SAMBO sportida ham sportchilarimizning psixologik imkoniyatlari va ichki zaxiralari kuchli ekanini inobatga olib, ulardan samarali foydalanish zarur. Xalqaro va Olimpiya musobaqalarida yuqori natijalarga erishish uchun sportchilar psixologik tayyorgarligini oshirishga qaratilgan zamonaviy metodlarni mashgʻulot jarayoniga keng joriy etish lozim. Xulosa oʻrnida quyidagilarni tavsiya etamiz. 404 1. SAMBO sportchilarining psixologik tayyorgarligini muntazam nazorat qilish va baholash boʻyicha ilmiy tadqiqotlarni koʻpaytirish zarur. Stressni boshqarish, motivatsiya va diqqatni jamlash boʻyicha maxsus testlar muntazam ravishda oʻtkazilishi kerak. 2. Sportchilarni tayyorlash tizimida psixologik mashgʻulotlar bilan bir qatorda innovatsion texnologiyalarni joriy qilish lozim. Masalan, vizualizatsiya, autogen mashqlar, virtual trenajyorlar, biofeedback usullari SAMBO sportchilarining ruhiy barqarorligini mustahkamlashda samarali natija beradi. 3. SAMBO sportchilarining musobaqa oldi tayyorgarligida stressga chidamlilik va qaror qabul qilish tezligini oshirishga qaratilgan mashqlar koʻproq qoʻllanishi kerak. 4. Ilmiy-uslubiy adabiyotlarni tahlil qilish shuni koʻrsatadiki, hozirgi sharoitlarda yosh SAMBOchilarning psixologik tayyorgarligini innovatsion uslublar asosida shakllantirishga kuchli ehtiyoj mavjud. Shu bois psixologik mashgʻulotlarni jismoniy tayyorgarlik bilan uygʻunlashtirish dolzarb masalalardan biridir. 5. Mashgʻulot jarayonida trener va sportchi oʻrtasida psixologik muloqotni kuchaytirish, individual yondashuvni keng qoʻllash sportchilarning ruhiy holatini barqarorlashtirishga yordam beradi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 29-iyuldagi “Sport kurashlarining olimpiya turlarini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi PQ-336-sonli Qarori. 2. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 29-iyuldagi PQ-5280-son “Sporttaʼlim muassasalari faoliyatini 2025 yilgacha rivojlantirish dasturi toʻgʻrisida” hamda PQ5281-son “2024-yil Parij shahrida (Fransiya) boʻlib oʻtadigan XXXIII yozgi olimpiya va XVII paralimpiya oʻyinlariga Oʻzbekiston sportchilarini kompleks tayyorlash toʻgʻrisida”gi Qarori. 3. Мирзаев А. “SAMBO sportchilarida psixologik tayyorgarlikni oshirishda zamonaviy yondashuvlar” // Ilmiy-uslubiy maqolalar toʻplami. – Toshkent, 2022. – B. 57-65. 4. Саидова М. “Yosh sportchilarda stressni boshqarish va motivatsiyani oshirish usullari” // Oʻzbekiston Jismoniy tarbiya va sport jurnali. – Toshkent, 2021. – B. 42-45. 5. Abdullayev I.X. “Innovatsion metodlar yordamida SAMBO sportchilarining ruhiy barqarorligini rivojlantirish” // Xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari. – Toshkent, 2023. – B. 118-123. 6. Ganiev R., Karimova S. “Mental training in martial arts: stress management and focus improvement” // International Journal of Sport Psychology. – London, 2022. – P. 75-82. 7. Abdullayeva G. “Motivatsiyani oshirish va qaror qabul qilish tezligini rivojlantirishning psixologik omillari” // Respublika ilmiy maqolalar toʻplami. – Namangan, 2023. – B. 64-70. 8. Kerimov F.A. – “Sport kurashi nazariyasi va uslubiyati”. Darslik. – Toshkent: OʻzDJTI, 2005. – 340 b. 9. Usmonxoʻjayev T.S., Salomov R.S., Matkarimov R.M., Akbarova M. – “Fizik va psixik rivojlanish nazariyasi”. – Toshkent: Lider Press, 2011. – B. 36-37. 10. Weinberg R., Gould D. – “Foundations of Sport and Exercise Psychology”. – Human Kinetics, 2019. – 720 p.