SUN'IY INTELLEKT VA CHET TILLARINI OʻQITISH – AI TEXNOLOGIYALARI TA'LIM JARAYONIDA QANDAY YORDAM BERA OLADI?

414 SUNʼIY INTELLEKT VA CHET TILLARINI OʻQITISH – AI TEXNOLOGIYALARI TAʼLIM JARAYONIDA QANDAY YORDAM BERA OLADI? Maxmudov Dilshod Kilichboyevich, Oriental universiteti Filologiya fakulteti talabasi [email protected] «Mamlakatimizda xorijiy tillarni oʻrgatishning yangi tizimini yaratish vaqti keldi. Bu kelajak uchun mustahkam poydevor boʻladi. Chunki biz innovatsion va kuchli iqtisodiyot qurish maqsadini qoʻygan ekanmiz, xorijiy tillarni oʻrganish hayotiy talabdir». Prezident Shavkat Miromonovich Mirziyoyev Annotatsiya: ushbu maqolada sunʼiy intellekt (SI) texnologiyalarining chet tillarini oʻqitish jarayoniga taʼsiri, ularning samarali oʻqitishdagi roli, amaliy vositalari va oʻquvchilarning til kompetensiyasini rivojlantirishdagi imkoniyatlari yoritiladi. AI yordamida individual yondashuv, tezkor baholash va oʻrgatuvchi interfeyslar orqali til oʻrganish sifatini oshirish mumkinligi taʼkidlanadi. Tadqiqotda zamonaviy AI asosidagi platformalar, masalan, ChatGPT, Duolingo, Grammarly va Oʻzbekistonda ishlab chiqilgan «Ibrat farzandlari» ilovasi tahlil qilinadi. Maqola Oʻzbekiston Prezidentining besh tashabbusi bilan bogʻliq holda til taʼlimini rivojlantirishga qaratilgan. Kalit soʻzlar: sunʼiy intellekt, chet tili taʼlimi, interaktiv oʻqitish, til oʻrganish texnologiyalari, shaxsiylashtirilgan oʻqitish, Ibrat farzandlari. Abstract: this article examines the impact of artificial intelligence (AI) technologies on the process of teaching foreign languages, their role in effective teaching, practical tools, and opportunities for developing studentsʼ language competencies. It is emphasized that language learning quality can be improved through individualized approaches, quick assessment, and teaching interfaces with AI. The study analyzes modern AI-based platforms such as ChatGPT, Duolingo, Grammarly, and the Uzbekistan-developed "Ibrat farzandlari" app. The article is linked to the five initiatives of the President of Uzbekistan aimed at developing language education. Keywords: artificial intelligence, foreign language education, interactive teaching, language learning technologies, personalized learning, Ibrat farzandlari. Kirish. Zamonaviy dunyoda axborot texnologiyalari, xususan sunʼiy intellekt (SI) taʼlim jarayonining ajralmas qismiga aylandi. Chet tillarini oʻqitishda SI vositalari interaktivlik, moslashuvchanlik va individual yondashuv imkoniyatlarini yaratib, anʼanaviy usullarni yangi bosqichga koʻtaradi. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev tomonidan ilgari surilgan besh muhim tashabbusdan toʻrtinchisi yoshlar maʼnaviyatini yuksaltirish va ular oʻrtasida kitobxonlikni keng targʻib qilishga yoʻnaltirilgan boʻlib, bu til oʻrganish va mutolaa (kitobxonlik) jarayoniga bevosita bogʻliq. Ushbu tashabbus doirasida SI texnologiyalari yordamida yoshlarni xorijiy 415 tillarga jalb etish va oʻzbek tilini global miqyosda rivojlantirish muhim ahamiyat kasb etadi. Zamonaviy kasblar AI bilan birlashuvi, xususan mutolaa va «Ibrat farzandlari» ilovasini bogʻlash orqali taʼlim samaradorligini oshirish mumkin. «Ibrat farzandlari» ilovasi Oʻzbekistonning xorijiy tillarni oʻrgatish va oʻzbek tilini xalqaro auditoriyaga targʻib qilishga qaratilgan loyihasi boʻlib, unda bepul onlayn darslar, interaktiv quizlar va tillarni oʻrganish uchun qulay muhit mavjud. Bu ilovaga kuchli urgʻu berib, shuni aytish mumkinki, u yoshlarni ibratli farzandlar qilib tarbiyalashda asosiy vosita hisoblanadi, chunki mutolaa va til oʻrganishni oʻyinlashtirilgan shaklda taklif etadi. Til bilish orqali oʻzbek tili internet axboroti orqali dunyoda rivojlanishi jadallashadi. Masalan, Googleʼda qidiruv berganda hamma maʼlumotlar chiqishi mana shu til orqali boʻladi, saqlanib qoladi va oʻz oʻrniga ega boʻladi. Kelajakda zamonaviy kasblar ichida eng intellektuali sanaladigan sohalarda (masalan, AI mutaxassisi, tilshunoslik va axborot texnologiyalari) oʻzbek tili va chet tillar bilimi asosiy rol oʻynaydi. Bu jarayon oʻzbek tilini raqamli dunyoda mustahkamlashga yordam beradi. Asosiy qism. Sunʼiy intellekt texnologiyalari chet tillarini oʻqitishda interaktiv va shaxsiylashtirilgan yondashuv yaratish imkonini beradi. Masalan, Duolingo va ChatGPT kabi vositalar oʻquvchining darajasiga mos mashqlarni taklif qiladi, xatolarni avtomatik tuzatadi va tavsiyalar beradi. Oʻzbekiston kontekstida esa «Ibrat farzandlari» ilovasi alohida oʻrin tutadi. Bu ilova xorijiy tillarni (ingliz, rus, xitoy va boshqalar) bepul oʻrgatish bilan birga, oʻzbek tilini xalqaro miqyosda targʻib qilishga qaratilgan. Ilovada interaktiv darslar, quizlar va oʻyin elementlari mavjud boʻlib, yoshlarni mutolaa va til oʻrganishga jalb etadi. Prezidentning toʻrtinchi tashabbusi doirasida bu ilova kitobxonlikni ragʻbatlantirishda muhim vosita boʻlib, yoshlarni ibratli farzandlar qilib tarbiyalashga xizmat qiladi. Ilovani yuklab olish orqali istalgan vaqtda, joyda tillarni oʻrganish mumkin, bu esa taʼlimni ommalashtiradi. Til bilimi oʻzbek tilining internetdagi rivojlanishini jadallashtiradi. Bugungi kunda Google qidiruv tizimida oʻzbek tilidagi maʼlumotlar koʻpayishi uchun chet tillar orqali global axborotga kirish zarur. Masalan, AI vositalari yordamida oʻzbek tilidagi kontentni tarjima qilish va saqlash mumkin, bu tilni dunyo miqyosida mustahkamlaydi. Agar biz bu borada oʻz ustimizda ishlamasak zamonaviy axborot tezligi va jadalashuvidan orqada qolib ketishimiz mumkin. Hech birmizga sir emaski Google qidiruvida talabalar asosan ingliz tili var us tilida maʼlumot qidiradi, chunki oʻzbek tilida hali ham maʼlumotlar bazasi hali ham yetarli emas, shuning uchun biz internet olami bilan hamnafas ishlay bilishimiz zarur va dolzarb masalalardandir. Ingliz tili nega dunyoda eng oliy tillardan hisoblanadi bilasizmi? U haqida kitoblar yetarli va juda koʻp va internetda har bir oʻquvchi nimadir yozsa ham shu tildan foydalanadi va ingliz tili bazasi yana ham ortib boraveradi. Biz ham shu usuldan foydalangan holda oʻzbek tilini rivojiga hissa qoʻshishimiz lozimdir. Bu esa tilimizni barqaror rivojlanishiga va abadiy qolishiga olib keladi. Kelajakda zamonaviy kasblarda (AI muhandisligi, tilshunoslik va raqamli marketing) til bilimi eng intellektual omil hisoblanadi, chunki AI bilan birgalikda yangi innovatsiyalarni yaratishga yordam beradi. Oʻzbekistonning «Ibrat farzandlari» ilovasi bunga misol boʻlib, u nafaqat tillarni oʻrgatadi, balki yoshlarni global raqobatbardosh qiladi. 416 Grammarly va Elsa Speak kabi ilovalar yozma va ogʻzaki tilni rivojlantiradi. Grammarly grammatik xatolarni tuzatadi, Elsa Speak esa talaffuzni mukammallashtiradi. Oʻzbekistonlik tadqiqotchilar, masalan, N. Joʻrayevning ishlarida shu vositalar yozma nutqni rivojlantirishdagi ahamiyati taʼkidlangan. Besh tashabbusning uchinchisi (kompyuter texnologiyalaridan samarali foydalanish) bilan bogʻliq holda, AI taʼlimda yoshlarni jismoniy va maʼnaviy jihatdan rivojlantiradi. Turli AI modellaridan foydalanish til oʻrganishni interaktiv qiladi. Masalan, ChatGPT (OpenAI tomonidan ishlab chiqilgan, ijodiy yozuv va muloqotga ixtisoslashgan), Grok (xAI, haqiqiy va yordamchi javoblar, kodlashda kuchli), Gemini (Google, multimodal, real vaqt rejimida qidiruv va Google xizmatlari bilan integratsiya), Claude (Anthropic, xavfsiz va etik, tahlil va yozuvda yaxshi), DeepSeek (ochiq kodli, samarali, matematika va kodlashda kuchli) va shunga oʻxshash ilovalar til oʻrganishda qoʻllaniladi. Bu modellarning farqlari quyidagicha: ChatGPT ijodiy vazifalarda ustun, Grok haqiqatga asoslangan javoblarda, Gemini koʻp modal (rasm, video) tahlilda, Claude etik masalalarda, DeepSeek esa samaradorlik va ochiq kodda. Oʻzbekiston talabalari orasida AI vositalaridan foydalanish keng tarqalgan: universitet talabalari akademik topshiriqlarda AI dan tez-tez foydalanadilar, bu esa ingliz tili oʻrganish samaradorligini oshiradi. Sunʼiy intellekt (SI) xorijiy tillarni oʻrganish jarayonini tubdan oʻzgartirib, shaxsiy va interaktiv tajribalarni taqdim etmoqda. Ushbu boʻlimda SI ning xorijiy tillar taʼlimidagi (masalan, ingliz tili – EFL/ESL) foydalari va zararlarini, shuningdek, ularni bartaraf etish yechimlarini qisqacha koʻrib chiqamiz. Bu tahlil oldingi boʻlimlardagi talabalar idroklariga (ijodkorlik va tanqidiy fikrlash pasayishi, axloqiy tashvishlar) asoslanib, SI ning ikki tomonlama tabiatini yoritadi [4, 32]. SI xorijiy tillarni oʻrganishni demokratlashtirib, oʻquvchilarga qulay va samarali vositalar beradi: Shaxsiylashtirilgan oʻqitish va motivatsiya oshishi: SI vositalari (ChatGPT, Duolingo, Grok4) oʻquvchining darajasiga mos darslar tuzadi, talaffuzni real vaqtda tuzatadi va oʻyin elementlari orqali faollikni 30-40% ga oshiradi [Nasirova, 2025]. Misol uchun, Oʻzbekiston talabalari uchun SI grammatika va lugʻatni individual yondashuv bilan mustahkamlaydi, bu anʼanaviy darslarga nisbatan tezroq natija beradi. Real vaqtda tarjima va kirish imkoniyati: Google Translate, Memrise yoki Grammarly kabi vositalar til toʻsiqlarini yengib oʻtadi, murakkab matnlarni tushuntiradi va global tadqiqotga yordam beradi. Tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, SI oʻrganish tezligini 25% ga tezlashtiradi, ayniqsa rivojlanayotgan mamlakatlarda [Mirzayev et al., 2025]. Oʻzbekistonda hozirda Ustoz AI, Muxlisa AI, Ibrat farzandlari va boshqalar. Ijodkorlik va mustaqillikni ragʻbatlantirish: SI suhbat simulyatsiyasi orqali gapirish koʻnikmalarini rivojlantiradi va gʻoyalarni yaratishda yordam beradi, bu talabalarning 80% ijobiy baholaydi [Shirinova et al., 2024]. Natijada, SI til oʻrganishni qiziqarli va mustaqil qiladi. SI ning keng tarqalishi ijodkorlik va tanqidiy fikrlashni susaytirishi mumkin, ayniqsa haddan tashqari qaramlik holatida: Tanqidiy fikrlash va mustaqillikning pasayishi. Oʻquvchilar SI ga "ortiqcha ishonib" oʻz fikr yuritish qobiliyatini yoʻqotishi mumkin; 39,9% talaba bu xavfni 417 taʼkidlaydi, chunki SI tayyor javoblarni berib, chuqur tahlilni chetlab oʻtadi [Shirinova et al., 2024]. Xorijiy tillarda bu talaffuz yoki madaniy kontekstni yuzaki oʻrganishga olib keladi. Axloqiy va etik muammolar. Plagiat (36% talaba xavoti) va notoʻgʻri maʼlumotlar (41,9%) keng tarqalgan; ChatGPT notoʻgʻri tarjimalar berishi mumkin, bu til oʻrganishda ishonchsizlikni oshiradi [Mohammadi, 2024]. Bundan tashqari, maʼlumotlar maxfiyligi va tarafkashlik (ingliz tiliga ustunlik) mahalliy tillarda muammo tugʻdiradi. Ijodkorlikni cheklash. SI gʻoyalarni "nusxalab" berishi mumkin, ammo haqiqiy fikrlashni rivojlantirmaydi; 19,2% talaba SI ning ijodga neytral taʼsirini, 10,8% esa salbiy ehtimolini koʻrsatadi [Mirzayev et al., 2025]. Anʼanaviy taʼlimdagi tuzilganlik bu muammoni kuchaytiradi. SI ning salbiy taʼsirlarini minimallashtirish uchun muvozanatli yondashuv zarur: Pedagogik rahbarlik va treninglar. Oʻqituvchilar SI ni darslarga integratsiya qilishda talabalarga etik qoidalarni oʻrgatishi, masalan, plagiatni oldini olish uchun AI detektorlarini qoʻllash. Oʻzbekiston oliygohlarida oʻqituvchilar uchun SI savodxonligi kurslari (raqamli savodxonlikni oʻquv dasturiga kiritish) talabalar ishonchini oshiradi [12, 23]. Mahalliy moslashtirish va infratuzilma yaxshilash. Oʻzbek-ingliz AI modellarini ishlab chiqarish (oflayn rejada) va qishloq hududlarida internetni kengaytirish orqali tarafkashlikni kamaytirish. Shuningdek, SI ni tanqidiy fikrlash mashqlariga (masalan, AI javoblarini tahlil qilish topshiriqlari) bogʻlash ijodkorlikni saqlaydi. Siyosat va hamkorlik. Taʼlim muassasalari SI foydalanish qoidalarini ishlab chiqishi, ishlab chiqaruvchilar bilan hamkorlikda ishonchli vositalar yaratishi kerak. Uzun muddatli tadqiqotlar (masalan, SI ning uzoq taʼsirini oʻrganish) yechimlarni takomillashtiradi [9, 24]. Bu haqda juda tezkorlik bilan ishlashimiz va oʻz vaqtida yechim topib xalqqa taqdim qilishimiz har bir tilshunos va har bir tilga oid kishilarning burchi va masʼliyatidir. Xulosa. Sunʼiy intellekt vositalari chet tillarini oʻrganishda inqilobiy yondashuvlarni olib kirmoqda. «Ibrat farzandlari» ilovasi kabi mahalliy loyihalar Prezidentimiz tashabbuslari doirasida til taʼlimini ommalashtirib, oʻzbek tilini global miqyosda mustahkamlaydi. Kelajakda AI va til bilimi zamonaviy kasblarning asosiga aylanadi, yoshlarni ibratli farzandlar qilib tarbiyalashga xizmat qiladi. Bu soha ham zamonaviy kelajak kasblaridan deb bemalol aytish mumkin. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Mirziyoyev Sh. M. Yangi Oʻzbekiston taraqqiyoti yoʻlida. Toshkent: Oʻzbekiston, 2020. 250 bet. 2. Joʻrayev N. Zamonaviy texnologiyalar va til oʻrgatish. Toshkent: Fan, 2023. 150 bet. 3. Karimova A. Sunʼiy intellekt asosidagi taʼlim platformalarining samaradorligi // Oʻzbekiston pedagogika jurnali. 2022. №2. 45-50 bet. 418 4. Joʻrayev N. Zamonaviy texnologiyalar asosida til oʻrgatish: Grammarly va ChatGPT misolida // Filologiya va til taʼlimi. 2023. №4. 20-25 bet. 5. Prezidentning besh tashabbusi // Xalq soʻzi gazetasi. 2025-yil 15-yanvar. 12 bet. 6. Ibrat farzandlari ilovasi haqida // Yoshlar ovozi gazetasi. 2024-yil 10-dekabr. 3-bet. 7. Shavkat Mirziyoyevning xorijiy tillar haqidagi nutqi. https://president.uz/uz/lists/view/4327 (kirilgan sana: 2025-yil 21-sentabr). 8. Ibrat farzandlari loyihasi. https://ibratfarzandlari.uz/ (kirilgan sana: 2025-yil 21-sentabr). 9. Sunʼiy intellekt va taʼlim. https://unesco.org/en/articles/ai-education (kirilgan sana: 2025-yil 21-sentabr). 10. Shirinova S. Oʻzbekiston oliy taʼlim muassasalarida akademik maqsadlar uchun generativ sunʼiy intellekt boʻyicha talabalarning istiqbollarini oʻrganish https://dl.acm.org/doi/10.1145/3726122.3726266