TURIZMDA KADRLAR TAYYORLASH VA MEHNAT BOZORI TALABLARIGA MUVOFIQLASHTIRISH MASALALARI

431 TURIZMDA KADRLAR TAYYORLASH VA MEHNAT BOZORI TALABLARIGA MUVOFIQLASHTIRISH MASALALARI Nurullayev Hoshimjon Hamidovich, Oriental universiteti Biznes va boshqaruv kafedrasi katta oʻqituvchisi Annotatsiya. Mazkur maqolada turizm sohasida kadrlar tayyorlash tizimi va mehnat bozori ehtiyojlari oʻrtasidagi oʻzaro bogʻliqlik tahlil qilinadi. Jahon va Oʻzbekiston tajribalari asosida mavjud muammolar, ularning sabablari hamda ularni bartaraf etish boʻyicha amaliy takliflar ilgari suriladi. Shuningdek, maqolada dual taʼlim tizimi, raqamli koʻnikmalarni rivojlantirish hamda davlat va xususiy sektor oʻrtasidagi hamkorlikning kadrlar siyosatidagi oʻrni yoritilgan. Kalit soʻzlar: turizm taʼlimi, kadrlar siyosati, mehnat bozori, malaka, amaliyot, bandlik, dual tizim. Abstract. This article analyzes the interrelation between the tourism education system and the needs of the labor market. Based on the experiences of Uzbekistan and international best practices, it examines existing problems, their causes, and proposes practical recommendations for improvement. The paper also highlights the role of the dual education system, the development of digital competencies, and the importance of cooperation between the public and private sectors in shaping an effective human resources policy in the tourism industry. Keywords: tourism education, human resources policy, labor market, qualification, practical training, employment, dual system. Soʻnggi yillarda turizm jahon iqtisodiyotining eng jadal rivojlanayotgan tarmoqlaridan biriga aylandi. Jahon sayyohlik tashkiloti (UNWTO) maʼlumotlariga koʻra, 2024-yilda turizmning global yalpi ichki mahsulotdagi ulushi 10 foizdan oshdi va bu sohada 350 milliondan ortiq inson band boʻldi 1 . World Travel & Tourism Council (WTTC) prognozlariga binoan, 2035-yilga borib turizm sohasida 90 milliondan ortiq yangi ish oʻrinlari yaratiladi 2 . Bu jarayonlar nafaqat iqtisodiy oʻsish surʼatlarini belgilab beradi, balki malakali kadrlar tayyorlash masalasini dolzarb muammolardan biriga aylantiradi. Turizm sohasining iqtisodiyotdagi oʻrni tobora mustahkamlanib borayotgani, uning bandlik, infratuzilma va aholi daromadlari oʻsishiga qoʻshayotgan hissasini yanada oshiradi. Shu boisdan, turizm taʼlimi sifati mamlakatning iqtisodiy barqarorligi va raqobatbardoshligi bilan bevosita bogʻliqdir. Oʻzbekiston ham bu yoʻnalishda izchil islohotlarni amalga oshirib, turizmni strategik tarmoq sifatida rivojlantirmoqda. 2024yilda Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan qabul qilingan “Turizm sohasida kadrlar tayyorlash tizimini takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida” dagi kadrlar 1 UNWTO (Jahon sayyohlik tashkiloti). Tourism Education and Labor Market Trends. – Madrid: UNWTO Publishing, 2023. – 153 b. 2 World Travel & Tourism Council (WTTC). Economic Impact of Travel and Tourism 2024 Report. – London: WTTC Publishing, 2024. – 210 b. 432 tayyorlash, ilmiy tadqiqotlar hamda xalqaro hamkorlikni kengaytirish ustuvor vazifa sifatida belgilangan 1 . Biroq, amaliyot shuni koʻrsatmoqdaki, mamlakatda shakllangan taʼlim tizimi hali ham mehnat bozorining tez oʻzgarayotgan talablariga toʻliq javob bermaydi. Rivojlangan davlatlar tajribasi shuni koʻrsatadiki, turizm sohasida kadrlar tayyorlash tizimi har doim mehnat bozori bilan bevosita bogʻlanib ishlaydi. Masalan, Ispaniya, Germaniya, Turkiya, Singapur va Malayziya kabi mamlakatlarda “dual taʼlim tizimi” keng qoʻllanilgan boʻlib, unda talabalar oʻquv jarayonining yarmidan koʻpini amaliyotda oʻtkazadi. Bu yondashuv nafaqat nazariy bilimlarni mustahkamlashga, balki oʻquvchi yoki talabaning real ish muhitiga moslashuvini tezlashtirishga xizmat qiladi 2 . WTTC 2024-yilgi hisobotida taʼkidlanishicha, bugungi kunda turizm sohasida global miqyosdagi eng dolzarb muammo — bu “malaka boʻshligʻi”dir. Yaʼni, mavjud ishchi kuchining qariyb 40 foizi zamonaviy xizmat koʻrsatish, raqamli marketing yoki rezervatsiya tizimlaridan samarali foydalanish koʻnikmalariga ega emas 3 . Shu bois koʻplab davlatlarda taʼlim dasturlari zamonaviy texnologiyalar, mehmonxona boshqaruvi, sunʼiy intellekt asosida xizmatlarni tashkil etish kabi yoʻnalishlarni oʻz ichiga olgan holda qayta koʻrib chiqilmoqda. Ayni paytda, rivojlangan mamlakatlarda turizm taʼlimining markazida “yumshoq koʻnikmalar” — jamoada ishlash, mijoz bilan muloqot qilish, muammolarni hal etish, tashabbuskorlik va xizmat madaniyatini shakllantirish masalalari turadi. Bu yondashuv bitiruvchilarning global mehnat bozorida raqobatbardoshligini taʼminlaydi. Oʻzbekiston Respublikasi Turizm va madaniy meros vazirligi maʼlumotlariga koʻra, 2023-yilda mamlakatda turizm sohasida 100 mingdan ortiq kishi band boʻlgan, turizm xizmatlari eksporti esa 2 milliard AQSh dollaridan oshgan 4 . Soʻnggi yillarda respublika boʻylab 30 dan ortiq oliy taʼlim muassasalarida turizm yoʻnalishlari faoliyat yuritmoqda, shuningdek, oʻnlab kollej va texnikumlarda amaliy taʼlim dasturlari yoʻlga qoʻyilgan 5 . Shunga qaramay, bu sohada tayyorlanayotgan kadrlar sifati hali ham mehnat bozorining dinamik ehtiyojlariga toʻliq javob bermayapti. Ish beruvchilar fikricha, yosh mutaxassislarning nazariy bilimlari yetarli boʻlsa-da, amaliy koʻnikmalari, chet tili bilimi va xizmat madaniyati koʻpincha past darajada boʻladi. Natijada, bitiruvchilar real ish jarayonida mijozlar bilan muloqot qilish, muammoli vaziyatlarni hal etish yoki zamonaviy dasturiy vositalardan foydalanishda qiynaladi. Soʻrovnomalar tahliliga koʻra, turizm biznesining 60 foizdan ortiq vakillari oliy taʼlim muassasalari bilan amaliy hamkorlikning sustligini bildirgan. Talabalar 1 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori, 18.07.2024 yildagi PQ-269-son 2 European Commission. Blueprint for Sectoral Cooperation on Skills in Tourism: Strategy 2030. – Bryussel: European Commission Publishing, 2022. – 142 b. 3 World Travel & Tourism Council (WTTC). Future of the Travel & Tourism Workforce Report. – London: WTTC Publishing, 2024. – 198 b. 4 Invest Uzbekistan. Tourism Sector Statistics of Uzbekistan. – Toshkent: Invest Uzbekistan, 2023. – 98 b. 5 Alekseenkov E. From Ancient Silk Road to Modern Day: The Realities of Uzbekistan’s Tourism Industry. – Toshkent: UzTour Press, 2023. – 215 b. 433 amaliyoti qisqa muddatli, koʻpincha rasmiy tusda oʻtadi, bu esa ularning haqiqiy ish tajribasiga ega boʻlishiga toʻsqinlik qiladi 1 . Turizm sohasida kadrlar tayyorlashdagi nomuvofiqliklarning eng muhim sababi taʼlim dasturlarining zamonaviy mehnat bozori talablariga mos ravishda yangilanmaganidadir. Baʼzi oʻqituvchilarning amaliy tajribasi cheklangan boʻlib, bu oʻquv jarayonining nazariy tusda qolishiga olib keladi. Bundan tashqari, taʼlimda raqamli texnologiyalar, virtual sayohatlar, 3D-modellar, onlayn rezervatsiya tizimlari kabi innovatsion yondashuvlardan foydalanish darajasi past. Shuningdek, talabalar uchun amaliyot bazalarining yetishmasligi ham jiddiy muammolardan biridir. Koʻplab oliy taʼlim muassasalari turistik obyektlar bilan uzluksiz hamkorlik oʻrnatmagan, bu esa bitiruvchilarning real ish sharoitlariga moslashuvini sekinlashtiradi. Natijada, taʼlim tizimi va mehnat bozori oʻrtasida uzviy aloqa mexanizmi yetarli darajada shakllanmagan. Muammoni bartaraf etish uchun avvalo taʼlim mazmunini zamon talablariga moslashtirish zarur. Oʻquv dasturlariga raqamli turizm, barqaror turizm, xizmat psixologiyasi kabi yangi yoʻnalishlarni kiritish, amaliy mashgʻulotlar ulushini oshirish hamda “dual taʼlim” tizimini joriy etish maqsadga muvofiqdir. Shu bilan birga, oʻqituvchilar malakasini oshirish, xalqaro tajriba almashish dasturlarini yoʻlga qoʻyish, xorijiy stajirovkalarni tizimli yoʻlga qoʻyish zarur. Xalqaro tashkilotlar — xususan, UNWTO yoki WTTC tomonidan tan olingan sertifikatlash tizimlarini joriy etish bitiruvchilarning xalqaro mehnat bozorida faol ishtirok etish imkonini kengaytiradi 2 . Davlat va xususiy sektor oʻrtasidagi hamkorlikni mustahkamlash ham muhim ahamiyatga ega. Xususiy sektor oʻz kadrlarga boʻlgan talabini aniqlab, bu maʼlumotlarni oliy taʼlim muassasalariga yetkazib berishi orqali taʼlim tizimini amaliy ehtiyojlarga yoʻnaltirish mumkin. Bundan tashqari, turizm sohasida raqamli texnologiyalarni oʻqitish, masofaviy treninglar va sunʼiy intellekt asosidagi simulyatorlardan foydalanish oʻquv jarayonini sezilarli darajada modernizatsiya qiladi. Xulosa qilib aytganda, turizmda kadrlar tayyorlash masalasi bugungi kunda nafaqat taʼlim, balki iqtisodiy siyosatning ham muhim yoʻnalishlaridan biridir. Jahon miqyosida turizmning yalpi ichki mahsulotdagi ulushi ortib borar ekan, sohada malakali kadrlar yetishmasligi masalasi ham keskinlashmoqda. Oʻzbekiston uchun bu jarayon dolzarb boʻlib, taʼlim tizimini modernizatsiyalash, amaliyotga yoʻnaltirilgan oʻquv dasturlarini kengaytirish, xalqaro tajribalarni joriy etish hamda davlat-xususiy hamkorlikni rivojlantirish orqali turizm industriyasi uchun raqobatbardosh mutaxassislarni tayyorlash mumkin. Agar bu yoʻnalishdagi islohotlar izchil amalga oshirilsa, mamlakatda nafaqat turizmning iqtisodiy salohiyati, balki xalqaro nufuzini oshiruvchi yangi imkoniyatlar ham yaratiladi. 1 OECD. Tourism Skills Development and Labor Market Adaptation in the Post-COVID Era. – Parij: OECD Publishing, 2023. – 165 b. 2 Giotis G. Employment Effect of Tourism: Meta-analysis. – Afina: Hellenic Tourism Institute, 2022. – 187 b. 434 Adabiyotlar roʻyxati 1.Alekseenkov E. From Ancient Silk Road to Modern Day: The Realities of Uzbekistanʼs Tourism Industry. – Toshkent: UzTour Press, 2023. – 215 b. 2. European Commission. Blueprint for Sectoral Cooperation on Skills in Tourism: Strategy 2030. – Bryussel: European Commission Publishing, 2022. – 142 b. 3. Giotis G. Employment Effect of Tourism: Meta-analysis. – Afina: Hellenic Tourism Institute, 2022. – 187 b. 4. Invest Uzbekistan. Tourism Sector Statistics of Uzbekistan. – Toshkent: Invest Uzbekistan, 2023. – 98 b. 5. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining qarori, 18.07.2024 yildagi PQ-269son 6. OECD. Tourism Skills Development and Labor Market Adaptation in the PostCOVID Era. – Parij: OECD Publishing, 2023. – 165 b. 7. UNWTO (Jahon sayyohlik tashkiloti). Tourism Education and Labor Market Trends. – Madrid: UNWTO Publishing, 2023. – 153 b. 8. World Travel & Tourism Council (WTTC). Economic Impact of Travel and Tourism 2024 Report. – London: WTTC Publishing, 2024. – 210 b. 9. World Travel & Tourism Council (WTTC). Future of the Travel & Tourism Workforce Report. – London: WTTC Publishing, 2024. – 198 b.