MAHALLIY AYOLLAR TADBIRKORLIGINI RAGʻBATLANTIRISH MASALALARI

439 MAHALLIY AYOLLAR TADBIRKORLIGINI RAGʻBATLANTIRISH MASALALARI Axatova Shahnoza, Oriental universiteti Biznes va boshqaruv kafedrasi katta oʻqituvchisi Annotatsiya. Mazkur tadqiqot Oʻzbekiston onlayn biznesida ayollarning tadbirkorlik faoliyatiga kirishish sabablari, ular uchraydigan toʻsiqlar, zarur qoʻllabquvvatlovchi omillar hamda muvaffaqiyatga erishish shartlarini tahlil qiladi. Olingan natijalar shuni koʻrsatadiki, ayollar tadbirkorlikni asosan moliyaviy erkinlikka erishish, mustaqil qaror qabul qilish hamda ijodkorlikni namoyon etish istagi bilan boshlaydilar. Shu bilan birga, ular kapital manbalaridan foydalanishdagi cheklovlar, gender tengsizliklari va tarmoq imkoniyatlarining yetarli emasligi kabi qiyinchiliklarga duch keladilar. Tadqiqot shuningdek, moliyaviy koʻmak, taʼlimiy dasturlar va hamkorlik tarmoqlarini shakllantirish kabi resurslarning muhimligini alohida qayd etadi. Kalit soʻzlar: ayollar tadbirkorligi, onlayn biznes, motivatsiyalar, toʻsiqlar, qoʻllab-quvvatlash, muvaffaqiyat omillari. Abstract. This research investigates the driving factors behind womenʼs engagement in online entrepreneurship in Uzbekistan, alongside the obstacles they encounter, the types of support they require, and the elements that contribute to their success. The results indicate that women are mainly motivated to establish businesses by the pursuit of financial independence, personal autonomy, and opportunities for creative self-expression. At the same time, they continue to face difficulties such as limited access to funding, gender-related barriers, and insufficient networking possibilities. The study further emphasizes the importance of providing resources such as financial support, training initiatives, and platforms for professional networking to foster womenʼs entrepreneurial development. Keywords: Female entrepreneurship, E-business, Drivers, Challenges, Assistance, Determinants of success. Soʻnggi yillarda ayollar tadbirkorligini rivojlantirish va ularning iqtisodiy salohiyatini kengaytirish masalasi koʻplab davlatlarda dolzarb ijtimoiy-iqtisodiy mavzuga aylangan. Ayollarning biznesga jalb etilishi nafaqat iqtisodiy oʻsishga, balki jamiyatda barqarorlik va tenglikni taʼminlashga ham xizmat qiladi. Xususan, rivojlanayotgan mamlakatlarda, jumladan Oʻzbekiston Respublikasida, ayollarning tadbirkorlik faoliyati keng koʻlamda qoʻllab-quvvatlanmoqda. Oʻzbekiston hukumati tomonidan ayollarni tadbirkorlikka ragʻbatlantirish maqsadida qabul qilinayotgan islohotlar va farmonlar bu sohada sezilarli yangilanishlarga zamin yaratmoqda. Shuningdek, ayollarning iqtisodiy jarayonlardagi oʻrnini mustahkamlash zarurati yuzasidan ilmiy tadqiqotlar soni ortib bormoqda va bu borada yangi nazariy hamda amaliy yondashuvlar ishlab chiqilmoqda. Ayollarning tadbirkorlikdagi faolligi va ularning ijtimoiy hamda iqtisodiy rivojlanishiga qoʻshayotgan hissasi haqida ilmiy tadqiqotlar ancha vaqtdan beri olib borilmoqda. Oʻtkazilgan izlanishlar shuni koʻrsatadiki, ayollarning biznes sohasiga 440 kirib kelishi nafaqat ularning iqtisodiy mustaqilligini mustahkamlaydi, balki yangi ijtimoiy imkoniyatlar yaratilishiga ham xizmat qiladi. Gill va Ganesh oʻz izlanishlarida “tadbirkorlikning yagona oʻzligi” konsepsiyasini tahlil qilib, tadbirkorlikning mustaqillik va individual yondashuv kabi jihatlari ayollarni biznes boshlashga ragʻbatlantiruvchi muhim omillar ekanini taʼkidlashadi. 1 Shu bilan birga, ular ayollar tadbirkorlik jarayonida koʻplab toʻsiqlar va cheklovlarga duch kelishini ham qayd etishgan. Xulosa sifatida, ayollarning muvaffaqiyatga erishishi mavjud muammolarni yengib oʻtish va yangi imkoniyatlardan samarali foydalanish bilan chambarchas bogʻliq ekani koʻrsatib oʻtiladi. Panta va Thapa (2017) tomonidan amalga oshirilgan tadqiqot ham bu borada muhim oʻrin tutadi. Ular Nepalning Bardia milliy bogʻida faoliyat yuritayotgan ayol tadbirkorlar misolida, ayollarning iqtisodiy mustaqilligini taʼminlash va oilaviy qarorlarda ishtirokini kuchaytirish imkoniyatlari bilan birga, patriarxal tuzum va ijtimoiy toʻsiqlarga qarshi kurashish zarurligini asoslab berishgan. 2 Oʻzbekiston Respublikasida ham oxirgi yillarda ayollarni tadbirkorlikka jalb qilishni qoʻllab-quvvatlash boʻyicha qator islohotlar amalga oshirildi. Jumladan, 2018yil 1-fevralda prezident tomonidan imzolangan “Ayollarni tadbirkorlikka jalb qilish va iqtisodiy mustaqilligini taʼminlash” haqidagi qaror doirasida ayollar uchun mikromoliyaviy yordamlar va maxsus taʼlim dasturlari joriy etildi. Shu bilan birga, hukumat ayollarni biznes sohasiga keng jalb qilish orqali ijtimoiy barqarorlikni mustahkamlashni maqsad qilib qoʻydi. Abdurahmonov X. va Zokirov Sh.ning tadqiqoti — xotin-qizlarning tadbirkorlik va biznes faoliyatini qoʻllab-quvvatlash borasidagi xorijiy tajribani tizimli tahlil etuvchi ish — muhim metodologik va amaliy xulosalar beradi. Mualliflar turli mamlakatlardagi siyosat va institutlarning (mikromoliya, grantlar, soliq imtiyozlari), taʼlim-malaka oshirish dasturlari, mentorluk va biznes-inkubatorlar, hamda genderga sezgir yondashuv orqali ayollarning iqtisodiy faolligini oshirish misollarini solishtiradi. Ularning tahlili shuni koʻrsatadiki, muvaffaqiyatli amaliyotlar kompleks yondashuvni — moliyaviy qoʻllab-quvvatlashni, huquqiy kafolatlarni va ijtimoiymadaniy toʻsiqlarni kamaytiruvchi tashabbuslarni birlashtirishni talab qiladi. Shu bilan birga, maqola xorijiy tajribalarning Oʻzbekiston sharoitiga moslashtirilishi zarurligini taʼkidlab, mahalliy ijtimoiy-iqtisodiy kontekst, infratuzilma va gender normalarni hisobga olgan siyosat tavsiyalarini ilgari suradi, bu esa mamlakatda ayollar tadbirkorligini samarali ragʻbatlantirish uchun amaliy yoʻl xaritasini taklif qiladi 3 . Tadqiqotda ayollar tadbirkorligini rivojlantirishga taʼsir qiluvchi omillarni (ijtimoiy, iqtisodiy, institutsional va madaniy) kompleks tarzda oʻrganish, ularning oʻzaro bogʻliqligini aniqlash hamda amaliy tajriba asosida xulosalar chiqarish nazarda tutiladi. Shu maqsadda statistik maʼlumotlarni tahlil qilish, soha boʻyicha normativ1 Gill, R. va Ganesh, S. (2007). Kuchayish, cheklov va tadbirkorlik “o‘zligi”: oq tanli ayol tadbirkorlar misolida tadqiqot. Amaliy Kommunikatsiya Tadqiqotlari Jurnali, 35(3), 268–293. https://doi.org/10.1080/00909880701434265 2 Panta, S. K. va Thapa, B. (2017). Nepalning Bardia milliy bog‘i atrofidagi hududlarda tadbirkorlik va ayollarni kuchaytirish. Ekoturizm Jurnali, 16(4), 1–15. https://doi.org/10.1080/14724049.2017.1299743 3 Abdurahmonov X., Zokirov Sh. Xotin-qizlarning tadbirkorlik va biznes faoliyatini qo'llab-quvvatlash bo'yicha horij tajribasi [Foreign experience in supporting women's entrepreneurship and business activities]. Research lnstitute <Neighborhood and Family> under the Ministry of Neighborhood and Family Support of the Republic of Uzbekistan. Scientific Progress, 2022, vol. 3, iss. 2. 441 huquqiy hujjatlarni oʻrganish, mahalliy ayol tadbirkorlar oʻrtasida soʻrovnomalar va intervyular oʻtkazish, shuningdek, xorijiy tajribalarni taqqoslash metodlari qoʻllaniladi. Metodologik asos sifatida gender tengligi, ijtimoiy inklyuziya va barqaror rivojlanish tamoyillari eʼtiborga olinib, ayollar tadbirkorligini qoʻllab-quvvatlashning samarali mexanizmlarini aniqlash maqsad qilinadi. Mahalliy ayollar tadbirkorligini ragʻbatlantirish jarayoniga oid mavjud statistik maʼlumotlar ham tahlil qilindi. Xususan, Oʻzbekiston Respublikasi Davlat statistika qoʻmitasi maʼlumotlariga koʻra, 2022-yilda faoliyat yuritayotgan kichik biznes va tadbirkorlik subyektlarining qariyb 27 foizi ayollarga toʻgʻri kelgan 1 . Shunga qaramay, ularning atigi 18–20 foizi ishlab chiqarish va innovatsion sohalarda faoliyat yuritadi², qolgan qismi asosan savdo, xizmat koʻrsatish va maishiy sohalarda jamlangan. Ayollar tadbirkorlarining 40 foizdan ortigʻi moliyaviy resurslardan foydalanishda qiyinchiliklarga duch kelgani aniqlangan 2 , bu ularning biznesni kengaytirish imkoniyatlarini sezilarli darajada cheklaydi. Shu bilan birga, 2021–2022-yillarda ayollar tadbirkorligini qoʻllab-quvvatlash uchun davlat tomonidan ajratilgan 200 mlrd soʻmdan ortiq kredit va grantlar ularning iqtisodiy faolligini ragʻbatlantirishda muhim omil boʻlib xizmat qilgan. Xorijiy tajriba bilan solishtirganda, rivojlangan davlatlarda ayollarning tadbirkorlikdagi ulushi 30–35 foizni tashkil etishi kuzatiladi 3 , bu esa Oʻzbekiston uchun ham yaqin istiqbolda erishilishi mumkin boʻlgan maqsadli koʻrsatkich sifatida qaraladi. Xulosa sifatida taʼkidlash joizki, mahalliy ayollar tadbirkorligini ragʻbatlantirish iqtisodiy oʻsish, bandlikni oshirish va ijtimoiy barqarorlikni taʼminlashda muhim omil hisoblanadi. Oʻtkazilgan tahlillar shuni koʻrsatadiki, ayollarning tadbirkorlikdagi ulushi yildan-yilga ortib borayotgan boʻlsa-da, ularning ishlab chiqarish va innovatsion sohalardagi faolligi yetarli darajada emas, moliyaviy resurslarga kirish imkoniyatlari ham cheklanganligicha qolmoqda. Shu bois davlat tomonidan kredit va grantlar ajratilishi, biznes-inkubatorlar faoliyatining kengaytirilishi hamda huquqiy-meʼyoriy bazaning takomillashtirilishi ayollar biznesini yanada qoʻllab-quvvatlashda muhim yoʻnalishdir. Xalqaro tajribani mahalliy sharoitga moslashtirish, gender tengligini taʼminlash va ijtimoiy stereotiplarni bartaraf etishga qaratilgan kompleks choralar natijadorlikni oshiradi hamda ayollar tadbirkorligining barqaror rivojlanishiga zamin yaratadi. Foydalanilgan adabiyotlar 1.Abdurahmonov X., Zokirov Sh. Xotin-qizlarning tadbirkorlik va biznes faoliyatini qoʻllab-quvvatlash boʻyicha horij tajribasi [Foreign experience in supporting womenʼs entrepreneurship and business activities]. Research lnstitute <Neighborhood and Family> under the Ministry of Neighborhood and Family Support of the Republic of Uzbekistan. Scientific Progress, 2022, vol. 3, iss. 2. 2.Ahl, H. Tadbirkorlikning gender xususiyatlarini ilmiy tahlil qilish. Xalqaro Gender va Tadbirkorlik Jurnali, (2004), 10–24. 1 O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi. Kichik biznes va tadbirkorlik ko‘rsatkichlari, 2022. 2 UNDP Uzbekistan. Women Entrepreneurship Challenges in Uzbekistan, 2021. 3 World Bank. Women, Business and the Law 2022 Report. 442 3.Bailyn, L. Tadbirkorlikda gender toʻsiqlarini yengish: ayollarning biznesdagi oʻzgarib borayotgan roli. Biznes Venturing Jurnali, (1993), 343–358. 4.Brush, C. Ayol tadbirkorlar boʻyicha tadqiqotlar: oʻtgan tendensiyalar, yangi qarashlar va istiqboldagi yoʻnalishlar. Tadbirkorlik Nazariyasi va Amaliyoti Jurnali, (1992). 5–30. 5.Gill, R. va Ganesh, S. Kuchayish, cheklov va tadbirkorlik “oʻzligi”: oq tanli ayol tadbirkorlar misolida tadqiqot. Amaliy Kommunikatsiya Tadqiqotlari Jurnali, (2007), 268–293. 6.Panta, S. K. va Thapa, B. Nepalning Bardia milliy bogʻi atrofidagi hududlarda tadbirkorlik va ayollarni kuchaytirish. Ekoturizm Jurnali,(2017). 1–15.