OLIY TA'LIM TIZIMIDA KADRLAR TANLASHDA KOMPETENSIYAVIY YONDASHUVNING AHAMIYATI

472 OLIY TAʼLIM TIZIMIDA KADRLAR TANLASHDA KOMPETENSIYAVIY YONDASHUVNING AHAMIYATI Ibragimova Sevara Kabildjanovna, Oriental universiteti mustaqil izlanuvchisi Annotatsiya. Mazkur maqolada Oliy taʼlim muassasalarida kadrlarni tanlash va saralash jarayonida kompetensiyaviy yondashuvning ahamiyati tahlil qilingan. Muallif tomonidan anʼanaviy yondashuv bilan zamonaviy kompetensiyaviy yondashuv oʻrtasidagi farqlar koʻrsatib berilgan hamda kadrlarni tanlashda bilim bilan bir qatorda amaliy koʻnikmalar, shaxsiy fazilatlar va kasbiy layoqatni baholash muhimligi asoslab berilgan. Shuningdek, maqolada kadr tanlashning bosqichlari (kompetensiyalarni aniqlash, baholash vositalarini ishlab chiqish, tanlov va saralash) batafsil yoritilgan. Kompetensiyaviy yondashuvning taʼlim sifati, ilmiy-innovatsion faoliyat va kadrlar adolatli saralanishiga ijobiy taʼsiri yoritilgan. Kalit soʻzlar: Oliy taʼlim, kadrlar siyosati, kompetensiyaviy yondashuv, kadrlarni tanlash, taʼlim sifati, kompetensiyalar, baholash mezonlari, inson kapitali, raqobatbardoshlik, shaffoflik, pedagogik salohiyat, ilmiy-innovatsion faoliyat, taʼlim menejmenti. Abstract. This article analyzes the importance of the competency-based approach in the process of selecting and evaluating personnel in higher education institutions. The author highlights the differences between traditional and modern competencybased approaches and substantiates the necessity of assessing not only knowledge but also practical skills, personal qualities, and professional aptitude of candidates. Furthermore, the stages of personnel selection (identifying competencies, developing assessment tools, selection and recruitment) are thoroughly examined. The article emphasizes the positive impact of the competency-based approach on education quality, scientific and innovative activities, and the fairness of recruitment processes. Keywords: higher education, human resources policy, competency-based approach, personnel selection, education quality, competencies, assessment criteria, human capital, competitiveness, transparency, pedagogical capacity, scientific and innovative activity, education management. Oliy taʼlim tizimi har qanday jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotida muhim oʻrin tutadi. Bunday tizimning samarali faoliyat yuritishi, avvalo, uning asosiy resursi – inson kapitali, yaʼni malakali, zamon talablari darajasidagi professor-oʻqituvchilar va ilmiy kadrlarning mavjudligiga bogʻliq. Soʻnggi yillarda Oʻzbekiston oliy taʼlim tizimida chuqur islohotlar olib borilmoqda, ularning markazida taʼlim sifatini oshirish va xalqaro raqobatbardosh mutaxassislarni tayyorlash masalasi turadi. Bu jarayonda kadrlarni tanlash va saralash masalasi, xususan, kompetensiyaviy yondashuv asosidagi baholash va saralash tizimi alohida ahamiyat kasb etmoqda. Kompetensiyaviy yondashuv zamonaviy taʼlim nazariyasining muhim elementlaridan biri hisoblanadi. Bu yondashuvning mohiyati shundan iboratki, 473 shaxsning faqat bilim darajasi emas, balki uning amaliy koʻnikma va kasbiy vazifalarni samarali bajara olish salohiyati (kompetensiyasi) baholash mezoniga aylantiriladi. Kompetensiya – bu muayyan kasbiy faoliyat doirasida zarur boʻlgan bilim, koʻnikma, malaka, shuningdek, shaxsiy fazilatlar va motivatsiyalarning yaxlit tizimidir. Kompetensiyaviy yondashuvning asosiy tamoyillari: Natijaga yoʻnaltirilganlik (outcome-based education); Amaliyotga yaqinlik – nazariy bilimlarning real vazifalarda qoʻllanilishi; Kasbiy funksiyalarga moslik – kompetensiyalar tanlangan kasbga mos boʻlishi lozim; Baholashda koʻp mezonli yondashuv – faqat test emas, suhbat, portfel, amaliy topshiriqlar orqali ham baholash. Oliy taʼlim muassasalarida kadrlar tanlash koʻp yillar davomida anʼanaviy usullarga tayanib amalga oshirildi: ilmiy daraja, tajriba, attestatsiya natijalari, ilmiy maqolalar soni va h.k. Biroq bu mezonlar har doim ham nomzodning real kasbiy va pedagogik salohiyatini toʻliq baholay olmaydi. Zamonaviy yondashuvda esa: - Kompetensiyalarni aniqlash va baholash mezonlari ishlab chiqiladi; - Nomzodlarning kommunikativ, innovatsion, metodik va axborot texnologiyalaridan foydalanish koʻnikmalari baholanadi; - Raqobatbardoshlik va xalqaro standartlarga muvofiqlik eʼtiborga olinadi. Kadrlarni tanlashda kompetensiyaviy yondashuv quyidagi bosqichlarda amalga oshiriladi: 1. Kompetensiyalarni aniqlash Bu bosqichda lavozimlar uchun zarur boʻlgan kompetensiyalar profili tuziladi. Masalan: - Pedagogik kompetensiya; - Fan sohasidagi chuqur bilim; - Raqamli savodxonlik; - Talabalar bilan ishlash koʻnikmalari; - Ilmiy-tadqiqot olib borish layoqati. 2. Baholash vositalarini ishlab chiqish Nomzodlar quyidagi mezonlar asosida baholanadi: - Portfel (CV, maqolalar, sertifikatlar); - Amaliy mashgʻulotlar (namuna dars); - Intervyu (suhbat); - Test sinovlari (agar zarur boʻlsa). 3. Tanlov va saralash Baholash natijalari asosida yuqori kompetensiyaga ega boʻlgan nomzod tanlanadi. Bu jarayonda baholovchilarning ham oʻz sohasida yetuk mutaxassis boʻlishi lozim. Kompetensiyaviy yondashuv oliy taʼlim tizimiga quyidagi ijobiy taʼsirlarni koʻrsatadi: Adolatli va shaffof tanlov – kadrlar shaxsiy aloqalar yoki xolis boʻlmagan qarorlar asosida emas, real kompetensiyalar asosida tanlanadi. 474 Sifatli taʼlim muhitini shakllantirish – bilimdon va motivatsiyalangan kadrlar oliy taʼlim sifatiga bevosita taʼsir qiladi. Ilmiy-innovatsion faoliyatga turtki – tanlab olingan kadrlar zamonaviy ilmiy yondashuvlarga tayangan holda faoliyat yuritadi. Yosh va iqtidorli kadrlar uchun imkoniyatlar – yosh, lekin salohiyatli mutaxassislar uchun ochiq raqobat muhitini yaratadi. Oliy taʼlim tizimida kadrlar tanlashda quydagi taklifalar quydagilardan ibirat: 1. Kadr tanlashda yagona kompetensiyalar modelini ishlab chiqish va OTMlar boʻyicha standartlashtirish; 2. Baholovchilar uchun maxsus oʻquv kurslari va sertifikatsiya tizimini joriy etish; 3. Raqamli tanlov platformalari (masalan, HR-portallar) orqali ochiq va shaffof tanlovlarni tashkil etish; 4. Har yili monitoring va tahlil asosida kadr tanlov tizimini yangilab borish; 5. Yangi nomzodlar uchun mentorlik dasturlari orqali moslashuvga koʻmaklashish. Oliy taʼlim muassasalarida kadrlarni tanlashda kompetensiyaviy yondashuvdan foydalanish nafaqat taʼlim sifatini oshirish, balki adolatli, shaffof va zamon talablari darajasidagi inson resurslarini shakllantirishning muhim omilidir. Bunday yondashuv yordamida OTMlar oʻz oldiga qoʻygan strategik maqsadlarga erishish imkoniyatini oshiradi. Kelgusida bu tizimni chuqurlashtirish, raqamlashtirish va xalqaro tajribalarni integratsiya qilish muhim ahamiyat kasb etadi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi. “Taʼlim toʻgʻrisida”gi Qonun. Qayta tahrirdagi rasmiy nashr. – Toshkent:2020. Adolat nashriyoti. 2. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni PF–6108-son. (2020). “Oliy taʼlim tizimini tubdan takomillashtirish boʻyicha qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”. – https://lex.uz 3. Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi. – Toshkent: 2023. “Adolat” nashriyoti. – 450 b. 4. Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vazirligi. Oliy taʼlim muassasalarida professoroʻqituvchilar tarkibini shakllantirish boʻyicha yoʻriqnoma. – Toshkent: 2022 OʻOMTV nashriyoti. 5. Boymurodov, A. Kadrlar menejmenti: nazariy va amaliy asoslar. – Toshkent: 2021. “IQTISOD-MOLIYA” nashriyoti. – 296 b. 6. Karimov, N., Jalolov, M. Pedagogik texnologiyalar va kompetensiyaviy yondashuv. – Samarqand:2020. SamDU nashriyoti. – 210 b. 7. OECD. Competency-Based Approaches in Higher Education: International Trends and Recommendations. – Paris:2021. OECD Publishing. DOI: https://doi.org/10.1787/comp-highered-2021 8. Mulder, M. Competence-Based Vocational and Professional Education: Bridging the Worlds of Work and Education. – Springer, Netherlands.2017 DOI: https://doi.org/10.1007/978-3-319-41713-4