1941-1945 YILLARDAGI ULUG' VATAN URUSHINING O'ZBEKISTON JAMIYATIGA CHUQUR TA'SIRI: QURBONLIKLAR, OG'IR KUNLAR VA TARIXIY SABOQLAR

210 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc 1941-1945 YILLARDAGI ULUG' VATAN URUSHINING O'ZBEKISTON JAMIYATIGA CHUQUR TA'SIRI: QURBONLIKLAR, OG'IR KUNLAR VA TARIXIY SABOQLAR Shoberdiyev Shodmon Denov tadbirkorlik va boshqaruv fakulteti (tarix va mamlakatlar yo’nalishi) 3-kurs talabasi [email protected] Ergashov Yoqub Denov tadbirkorlik va boshqaruv fakulteti (tarix va mamlakatlar yo’nalishi) 3-kurs talabasi. https://doi.org/10.5281/zenodo.17733763 Annotatsiya: Ushbu maqola Ikkinchi jahon urushining Oʻzbekiston xalqiga keltirgan chuqur ogʻibatlari va ularni bartaraf etish uchun amalga oshirilgan choralarni tahlii qiladi. Maqolada urush davrida Oʻzbekistondan frontga yuborilgan 1,5 millionga yaqin askarlardan 500 ming nafarining halok boʻlishi yoki bedarak yoʻqolishi, 200 dan ortiq sanoat korxonalarining evakuatsiya qilinishi, 300 mingga yaqin bolalar va ayollarning Oʻzbekistonga olib kelinishi kabi ogʻir holatlar yoritiladi. Shuningdek, urushdan keyingi davrda yuzaga kelgan ocharchilik, repressiyalar, demografik muammolar va iqtisodiy qiyinchiliklar tahlii qilinadi. Maqolada, shuningdek, ushbu ogʻir holatlarni yengish uchun amalga oshirilgan choralar - evakuatsiya qilingan aholini joylashtirish, sanoat korxonalarini qayta ishga tushirish, oziq-ovqat ta'minotini yaxshilash, tibbiy yordam va ta'lim tizimini saqlab qolish borasidagi tadbirlar tahlii qilinadi. Kalit soʻzlar: Urush ogʻibatlari, front, evakuatsiya, sanoat korxonalari, demografik muammolar, ocharchilik, repressiyalar, iqtisodiy qiyinchiliklar, urushdan keyingi qayta qurish, insoniy qurbonliklar, mehnat resurslari, paxta monokulturasi, tarixiy saboq. Ikkinchi jahon urushi O‘zbekiston xalqiga chuqur va ko‘p qirrali falokatlar keltirib chiqardi. Urushning bevosita va bilvosita oqibatlari bir necha o‘n yillar davomida xalqimiz hayotiga salbiy ta’sir ko‘rsatishda davom etdi. 1941-1945 yillar davomida O‘zbekiston frontga 1,5 millionga yaqin askar yubordi, ulardan 500,000 ga yaqini urush maydonlarida halok bo‘ldi yoki bedarak yo‘qoldi. Bu raqam o‘sha paytdagi O‘zbekiston aholisining deyarli 10% ini tashkil etardi, bu esa har o‘n o‘zbek oilasidan birining farzandini yo‘qotganini anglatardi. Urush iqtisodiyotiga keltirilgan zarar benaqsh edi. O‘zbekiston o‘zining cheklangan resurslarining katta qismini front ehtiyojlari yo‘lida sarfladi. 200 dan ortiq sanoat korxonalari O‘zbekistonga evakuatsiya qilindi, ularni joylashtirish va ishga tushirish uchun mahalliy aholining kuchli mehnati talab etildi. Paxta yetishtirish hajmi 70% ga oshirildi, buning evaziga boshqa qishloq xo‘jaligi ekinlari, jumladan, oziq-ovqat mahsulotlari etishtirish keskin kamaydi. Bu keyinchalik 1946-1947 yillardagi ocharchilikka sabab bo‘ldi. Urushning ekologik oqibatlari ham katta edi. O‘zbekistonga evakuatsiya qilingan korxonalarni tezda ishga tushirish zarurati tufayli atrof-muhitni muhofaza qilish choralari butunlay e’tiborga olinmadi. Sanoat chiqindilari va ifloslangan suvlar O‘rta Osiyoning nozik ekotizimiga jiddiy zarar yetkazdi. Paxta maydonlarining kengayishi esa suv resurslarining haddan tashqari sarflashiga olib keldi.Ijtimoiy sohada urush chuqur iz qoldirdi. 300,000 ga yaqin bolalar va ayollar O‘zbekistonga evakuatsiya qilindi, ularni joylashtirish va boqish katta qiyinchiliklar bilan amalga oshirildi. Urushdan keyin ko‘plab nogiron askarlar vatanga qaytishdi, ularni jamiyatga qayta integratsiyalash muammoli masalaga aylandi. Ayollar mehnat bozorida katta yukni ko‘tarishga majbur bo‘ldi, chunki erkaklarning aksariyati frontda edi.Ma’naviy va madaniy jihatdan urush o‘zbek xalqining ruhiyatiga ham og‘ir ta’sir ko‘rsatdi. Minglab oilalar o‘z farzandlarining taqdiri haqida hech qanday ma’lumot 211 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc olmagan holda qoldi. Urushdan keyingi yillarda sovet rejimi tomonidan amalga oshirilgan qatag‘onlar va repressiyalar urushda qatnashgan ko‘plab askar va ziyolilarni ham o‘z ichtiga oldi. Demografik oqibatlar uzoq muddatli bo‘ldi. Urushda halok bo‘lgan yosh erkaklar sonining ko‘pligi keyingi yillarda tug‘ilish darajasining pasayishiga olib keldi. Bu aholining yosh tarkibiga salbiy ta’sir ko‘rsatdi va mehnat resurslarining qisqarishiga sabab bo‘ldi. Urush O‘zbekistonning keyingi rivojliga ham chuqur ta’sir ko‘rsatdi. 1950-yillarda boshlangan keng ko‘lamli paxtachilik dasturi va unga moslashtirilgan iqtisodiy siyosatlar o‘z ildizlarini urush davridagi tajribadan olgan. Bu esa O‘zbekistonni uzoq yillar davomida paxta monokulturasiga qaram qilib qo‘ydi. Ikkinchi jahon urushi O‘zbekiston xalqi uchun nafaqat katta fidoyilik va qurbonliklar, balki chuqur og‘ir ogibatlar ham olib keldi. Bu og‘ir tajriba o‘zbek xalqining mustaqillik va tinchlik qadrini chuqurroq anglashiga, shuningdek, kelajak avlodlar uchun muhim tarixiy saboq bo‘lib xizmat qiladi. Shamsiddinov R.ning "Vatan tarixi" (3-kitob) asarida Ikkinchi jahon urushining O'zbekistonga keltirgan oqibatlari chuqur yoritilgan. Urush davrida O'zbekiston frontga 1,5 millionga yaqin askar yuborgan, ulardan 500 ming nafari halok bo'lgan yoki bedarak yo'qolgan. Bu o'zbek xalqi uchun katta insoniy qurbonlik bo'lgan. Urush iqtisodiyotiga katta zarar keltirgan - O'zbekiston o'z resurslarining katta qismini front ehtiyojlari yo'lida sarflagan. 200 dan ortiq sanoat korxonalari O'zbekistonga evakuatsiya qilingan, ularni joylashtirish va ishga tushirish mahalliy aholining og'ir mehnati hisobiga amalga oshirilgan. Paxta yetishtirish hajmi 70 foizga oshirilgan, buning evaziga oziq-ovqat mahsulotlari etishtirish keskin kamaygan. Bu 1946-1947 yillardagi ocharchilikka sabab bo'lgan. Urushning ekologik oqibatlari ham katta bo'lgan - sanoat chiqindilari va ifloslangan suvlar O'rta Osiyoning nozik ekotizimiga zarar yetkazgan. Karimov R. va Shamsiddinov R.ning "Surgun kitobi" asarida urushdan keyingi davrda amalga oshirilgan surgun va qatag'onlarning dahshatli oqibatlari haqida ma'lumotlar keltirilgan. 1944-1945 yillarda Qrim tatarlari va Kavkaz xalqlarining O'zbekistonga majburiy ko'chirilishi mahalliy aholi hayotiga og'ir ta'sir ko'rsatgan. Bu surgun qilingan xalqlar o'z vatanlaridan ajralib, yangi sharoitda yashashga majbur bo'lishgan. Ularning ko'pchiligi og'ir iqlim sharoitiga moslasha olmagan va kasalliklar tufayli vafot etgan. Surgun qilinganlarning soni 100 ming kishidan oshgan bo'lib, ularni joylashtirish va boqish muammoli masalaga aylangan. Bu jarayon O'zbekistonning demografik tarkibiga ham sezilarli ta'sir ko'rsatgan. Rashidov O.ning "O'zbekistonda sovet boshqaruvi" asarida urushdan keyingi davrda amalga oshirilgan ma'muriy islohotlarning salbiy oqibatlari tahlii qilingan. Urushdan keyin O'zbekistonda sovet boshqaruv tizimi yanada markazlashgan va qattiqroq bo'lib qolgan. Mahalliy kadrlar o'rniga markazdan tayinlangan mutaxassislar kelgan. Bu o'zbek xalqining o'z taqdirini o'zi belgilash huquqini cheklagan. Maorif tizimida ruslashtirish siyosati kuchaytirilgan, o'zbek maktablari soni kamaytirilgan. Iqtisodiyotda paxta monokulturasi mustahkamlangan, boshqa tarmoqlar rivojlanmagan. Bu O'zbekistonni iqtisodiy jihatdan Markazga qaram qilib qo'ygan. Urushdan keyingi yillarda amalga oshirilgan qatag'onlar va repressiyalar o'zbek ziyolilarining salmoqli qismini yo'q qilgan, bu esa keyingi o'n yilliklarda malakli kadrlar tanqisligiga olib kelgan. O'zbekiston tarixi darsliklarida urushning uzoq muddatli oqibatlari alohida ta'kidlangan. Urushda halok bo'lgan yosh erkaklar sonining ko'pligi keyingi yillarda tug'ilish darajasining pasayishiga olib kelgan. Bu aholining yosh tarkibiga salbiy ta'sir ko'rsatgan va mehnat resurslarining qisqarishiga sabab bo'lgan. Urush O'zbekistonning keyingi rivojlanishiga ham chuqur ta'sir ko'rsatgan - 1950-yillarda boshlangan keng ko'lamli paxtachilik dasturi va unga moslashtirilgan iqtisodiy siyosatlar o'z ildizlarini urush davridagi tajribadan olgan. Bu O'zbekistonni uzoq yillar davomida 212 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc paxta monokulturasiga qaram qilib qo'ygan. Urushdan keyin qayta qurish ishlari og'ir sharoitda olib borilgan, chunki barcha resurslar urushda yo'q qilingan. O'zbekiston frontga 1,5 millionga yaqin askar yubordi, ulardan 500 ming nafari halok bo'ldi yoki bedarak yo'qoldi. Bu har o'n o'zbek oilasidan birining farzandini yo'qotganini anglatardi. Urush iqtisodiyotiga katta zarar keltirdi - O'zbekiston o'zining cheklangan resurslarining katta qismini front ehtiyojlari yo'lida sarfladi. 200 dan ortiq sanoat korxonalari O'zbekistonga evakuatsiya qilindi, ularni joylashtirish va ishga tushirish mahalliy aholining og'ir mehnati hisobiga amalga oshirildi. Urushning ijtimoiy ta'siri chuqur bo'ldi. 300 mingga yaqin bolalar va ayollar O'zbekistonga evakuatsiya qilindi, ularni joylashtirish va boqish katta qiyinchiliklar bilan amalga oshirildi. Urushdan keyin ko'plab nogiron askarlar vatanga qaytdi, ularni jamiyatga qayta integratsiyalash muammoli masalaga aylandi. Ayollar mehnat bozorida katta yukni ko'tarishga majbur bo'ldi, chunki erkaklarning aksariyati frontda edi. Urushdan keyingi yillarda sovet rejimi tomonidan amalga oshirilgan qatag'onlar va repressiyalar urushda qatnashgan ko'plab askar va ziyolilarni ham o'z ichiga oldi.Demografik ogibatlar uzoq muddatli bo'ldi. Urushda halok bo'lgan yosh erkaklar sonining ko'pligi keyingi yillarda tug'ilish darajasining pasayishiga olib keldi. Bu aholining yosh tarkibiga salbiy ta'sir ko'rsatdi va mehnat resurslarining qisqarishiga sabab bo'ldi. Urush O'zbekistonning keyingi rivojlanishiga ham chuqur ta'sir ko'rsatdi. 1950-yillarda boshlangan keng ko'lamli paxtachilik dasturi va unga moslashtirilgan iqtisodiy siyosatlar o'z ildizlarini urush davridagi tajribadan oldi. Bu esa O'zbekistonni uzoq yillar davomida paxta monokulturasiga qaram qilib qo'ydi. Urush keltirgan og'ir holatlarni bartaraf etish uchun O'zbekiston hududida turli choralar ko'rildi. Evakuatsiya qilingan aholini joylashtirish va oziqlantirish uchun maxsus qo'mitalar tashkil etildi. 300 mingga yaqin evakuatsiya qilingan bolalar va ayollar uchun 150 dan ortiq bolalar uylari va internatlar ochildi. Sanoat korxonalarini tezda ishga tushirish uchun maxsus loyihalar amalga oshirildi. Oziqovqat ta'minotini yaxshilash uchun qo'shimcha ekin maydonlari ajratildi. Tibbiy yordam tizimi kengaytirildi va ta'lim tizimini saqlab qolish uchun harakatlar qilindi. Biroq, bu choralar urush keltirgan barcha muammolarni to'liq bartaraf eta olmadi. 1946-1947 yillardagi ocharchilik, urushdan keyingi repressiyalar va boshqa ijtimoiy-iqtisodiy muammolar uzoq yillar davomida O'zbekiston rivojiga salbiy ta'sir ko'rsatishda davom etdi. Ikkinchi jahon urushi O'zbekiston xalqi uchun nafaqat katta fidoyilik va qurbonliklar, balki chuqur og'ir ogibatlar ham olib keldi. Bu og'ir tajriba o'zbek xalqining mustaqillik va tinchlik qadrini chuqurroq anglashiga, shuningdek, kelajak avlodlar uchun muhim tarixiy saboq bo'lib xizmat qiladi. Urush davrida O'zbekistonga 300 mingga yaqin bolalar va ayollar evakuatsiya qilingan. Ularni joylashtirish va boqish uchun 150 dan ortiq bolalar uylari va internatlar ochilgan. Mahalliy aholi o'z uylarida 15 mingdan ortiq bolalarni boshpana qilgan.Urushdan keyingi yillarda O'zbekistonda qatag'onlar va repressiyalar kuchaygan. 1947-1949 yillarda "Paxta ishi" nomi ostida 15 mingdan ortiq kishi qamalgan. Ularning aksariyati dehqonlar va qishloq xo'jaligi xodimlari bo'lgan.Urushning ekologik oqibatlari ham katta bo'lgan. Sanoat chiqindilari va ifloslangan suvlar O'rta Osiyoning nozik ekotizimiga zarar yetkazgan. Paxta maydonlarining kengayishi suv resurslarining haddan tashqari sarflashiga olib kelgan.Demografik oqibatlar uzoq muddatli bo'lgan. Urushda halok bo'lgan yosh erkaklar sonining ko'pligi keyingi yillarda tug'ilish darajasining pasayishiga olib kelgan. Bu aholining yosh tarkibiga salbiy ta'sir ko'rsatgan va mehnat resurslarining qisqarishiga sabab bo'lgan. Urush O'zbekistonning keyingi rivojlanishiga ham chuqur ta'sir ko'rsatgan. 1950-yillarda boshlangan keng ko'lamli paxtachilik dasturi va unga moslashtirilgan iqtisodiy siyosatlar o'z ildizlarini urush davridagi tajribadan olgan. Bu O'zbekistonni uzoq yillar davomida paxta monokulturasiga qaram qilib qo'ygan.Urushdan keyin vayron bo'lgan hududlarni qayta qurish dasturi 213 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc amalga oshirilgan. 1945-1948 yillarda O'zbekistondan Rossiya, Ukraina va Belorussiyaning urushda vayron bo'lgan hududlariga qurilish materiallari va oziq-ovqat yuborilgan.Urushda nogiron bo'lib qolgan askarlar uchun reabilitatsiya markazlari tashkil etilgan. 1944-yilda Toshkentda maxsus protez zavodi qurilgan. Bu markazlar urushda jarohat olgan minglab askarlarga yordam ko'rsatgan. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Shamsiddinov, R. (2018). Vatan tarixi (3-kitob). Toshkent: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi. 2. Karimov, R., Shamsiddinov, R. (2005). Surgun kitobi. Toshkent: Sharq nashriyoti. 3. Rashidov, O. (2015). Oʻzbekistonda sovet boshqaruvi. Toshkent: Fan nashriyoti. 4. Bekmuhammad, U. (2007). Qatagʻon qurbonlari. Toshkent: Yangi asr avlodi. 5. Yoʻldoshev, I. (2002). Maxfiy mahkama yoxud aybsiz qamalganlar qissasi. Toshkent: Ma'naviyat. 6. Azizxoʻjayev, A. (2004). Chin oʻzbek ishi. Toshkent: Oʻzbekiston nashriyoti. 7. Oʻzbekiston tarixi (1917-1991). (2019). Toshkent: Oʻzbekiston tarixi darslik. 8. XX asr Oʻzbekiston tarixi. (2002). Toshkent: Oʻqituvchi. 9.Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy Davlat arxivi. Fond R-58 (1941-1945 yillar hujjatlari). 10. Oʻzbekiston SSR Xalq Komissarlari Soveti hujjatlari (1941-1945). Fond R-25. 11. Oʻzbekiston SSR aholisi statistikasi (1941-1945). Toshkent: Statistika boshqarmasi. 12. Urush yillari demografik koʻrsatkichlari (1975). Moskva: SSSR Statistika qoʻmitasi. 13. Oʻzbekiston qishloq xoʻjaligi tarixi (1941-1960). (2008). Toshkent: Fan.