TURKISTON XALQ HARAKATINING KELIB CHIQISHI, SABAB VA OQIBATLARI (1917-1924)

220 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc TURKISTON XALQ HARAKATINING KELIB CHIQISHI, SABAB VA OQIBATLARI (1917-1924) Ismatov Samandar Asatullo oʻgʻli Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti [email protected] Eshmamatov Azamat Anvar o'g'li [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17733904 Annotatsiya: 1917-yil Rossiyada fevral inqilobi yuz berishi bilan Markaziy Osiyo va boshqa Rossiya imperiyasi tarkibidagi hududlarda ham ijtimoiy-siyosiy o‘zgarishlar tezlashdi. Bu voqea xalq orasida norozilikni kuchaytirdi, ayniqsa dehqonlar, ishchilar va milliy elita orasida siyosiy faollik oshdi. Ushbu maqolada Turkiston hududida yuz bergan xalq harakatining kelib chiqishi, sabablari va uning oqibatlari haqida kerakli ma’lumotlar berilgan. Kalit so‘z: Buxoro Xalq Soveti, Turkiston ASSR, Kichik Ergash, Madaminbek, „Milliy istiqlol“, Validiy, Turkiston milliy birligi. Аннотация. С Февральской революцией 1917 года в России ускорились общественнополитические изменения в Средней Азии и других регионах Российской империи. Это событие усилило недовольство народа, особенно крестьян, рабочих и национальной элиты. В статье представлены необходимые сведения об истоках, причинах и последствиях народного движения, происходившего на территории Туркестана. Ключевые слова: Бухарский Народный Совет, Туркестанская АССР, Кичик Эргаш, Мадаминбек, «Национальная независимость», Валиди, Туркестанское национальное единство. Abstract. With the February Revolution in Russia in 1917, socio-political changes accelerated in Central Asia and other territories of the Russian Empire. This event intensified discontent among the people, especially among the peasants, workers and the national elite. This article provides the necessary information about the origins, causes and consequences of the popular movement that took place in the territory of Turkestan. Keywords: Bukhara People's Soviet, Turkestan ASSR, Kichik Ergash, Madaminbek, "National Independence", Validiy, Turkestan national unity. 1917-yil fevral inqilobidan so‘ng Turkiston viloyatida yangi siyosiy tashkilotlar shakllana boshladi, masalan, Mahalla va Milliy Kengashlar faoliyat yurita boshladi. Fevral inqilobidan keyin O‘rta Osiyo hududida sovet hokimiyatiga qarshi turli xalq harakatlari va qo‘zg‘olonlar yuzaga keldi. 1917-yil oxirida Turkiston general-gubernatorligi hududida mahalliy dehqonlar va xalq armiya harakatlari boshladi. 1 1918-yil boshida Buxoro amirligida Xalq harakati kuchaydi; Buxoro Xalq Soveti tashkil etilishi va xalq hukumatining shakllanishi bu jarayonning natijasi bo‘ldi. 1918-yil fevral oyida Samarqand va Buxoroda xalq qo‘zg‘olonlari, amirlik qarshiligiga qaramay, keng ko‘lamda davom etdi. Shuningdek, 1918-yilda Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlarida dehqonlar isyonlari qayd etilgan, bu isyonlar mahalliy hokimiyat va sovet tuzilmalariga qarshi edi. Bu harakat oʻz jugʻrofiy doirasiga koʻra, 3 hududga boʻlinadi: Turkiston ASSR, Buxoro Respublikasi va Xorazm Respublikasi hududlari. 2 U keyinchalik Oʻzbekiston, Turkmaniston, 1 V. Levi, Turkiston va O‘rta Osiyoda inqilobiy jarayonlar, Moskva, 1925 2 S. Toshmatov, Turkiston Xalq Sovet Respublikasi tarixi, 1995 221 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Tojikiston SSRda ham davom etdi. Qurolli kurash oʻz rivojlanish jarayoniga koʻra, 2 davrni bosib oʻtdi: 1918—24 va 1925—1935-yillar. Turkistonda sovet rejimiga qarshi qurolli harakatr.q.q.h.ning 1davri, dastlabki qurolli guruxdarning tashkil topishi Kichik Ergash va Katta Ergashning nomlari bilan uzviy bogʻliqdir. Turkiston muxtoriyati hukumati qoʻshiniga boshchilik qilgan Kichik Ergash. 1918-yil 19— 21-fevralda Qoʻqon shahrida boʻlgan urush natijasida magʻlubiyatga uchrab, Qoʻqon uyezdidagi Bachqir qishlogʻiga chekindi. 26-fevralda Bachqirga qizil gvardiyachilar va arman dashnokdari (qarang „Dashnakiutyun“)ning 5 ta otryadi hujum qildi. 27-fevralda boʻlgan janglarning birida Kichik Ergash halok boʻlgach, Katta Ergash Fargʻona vodiysida bolsheviklarning mustamlakachilik tartibiga qarshi kurash boshladi. Tez orada harakat butun Fargʻona vodiysi va Samarqand viloyati hududlariga tarqaldi. Turkistonda sovet rejimiga qarshi qurolli harakatr.q.q.h.niig bosh sababi bolsheviklarning oʻlkada yuritgan mustamlakachilik va shovinistik siyosati boʻldi. Bolsheviklar tomonidan amalga oshirilgan dastlabki sotsialistik tadbirlar (korxonalarning davlat ixtiyoriga oʻtkazilishi, xususiy mulkning tugatilishi, oziq-ovqat taqsimoti va gʻalla monopoliyasi, islom dinining cheklanishi va ateizm targʻiboti, masjid, Madrasa, xususiy maktab va qozixonalarning bekitilishi, vaqf yerlarning tortib olinishi, majburiy mehnatning joriy qilinishi, bozorlarning yopilishi va boshqalar) hamda qizil armiya jangchilarining talonchilik va bosqinchilik siyosati harakatga alohida keskinlik va koʻlam bagʻishladi. Bu hodisalar kurashning tobora kengayishi va rivojlanishiga olib keldi. Qurolli kurash oʻzining harakatlantiruvchi kuchlari (dehqonlar, chorakorlar, hunarmandlar, kosiblar va mardikorlar, toʻq badavlat oilalarning vakillari — savdogarlar, boylar hamda ulamolar) va tashkiliy tuzilishi jihatidan ham aholining barcha guruxlari va ijtimoiy qatlamlarini oʻziga qamrab olgan harakat hisoblanadi. Kurashchilarning milliy tarkibi, asosan, tub joy aholi — oʻzbeklar, tojiklar, turkmanlar, qirgʻizlar, qozoqlar, qoraqalpoqlar, qisman uygʻurlardan iborat boʻlgan. Shuningdek, ruslar va Validiy tomonidan yuborilgan ayrim boshqird va tatar harbiylari, Turkiya va Afgʻonistondan kelgan oz miqdordagi zobitlar ham bor edi. 3 Madaminbek qoʻshinlari bilan Jalolobodda turgan K. Monstrovning krestʼyanlar armiyasi oʻrtasida sovet rejimi va qizil armiyaga qarshi birgalikda kurashish uchun oʻzaro bitim tuzilgan (1919.02.09.). Qizil askarlar tomonidan bosqinchilik va talonchiliklarning kuchayishi ularga qarshi harakatni yanada kuchaytirdi va kurashchilar safiga muntazam ravishda askarlar (yigitlar) qoʻshilib turdi va yangidan yangi guruhlar tashkil topdi. 4 1919-yilda Turkiston Xalq Sovet Respublikasi tashkil etildi, bu hududda sovet hokimiyatini o‘rnatish va mustahkamlash maqsadida bir qator siyosiy chora-tadbirlar amalga oshirildi. 1919-yil oxirida Farg‘ona vodiysida xalq harakati va isyonlar kuchaydi, mahalliy qabilalar va dehqonlar amirlik hukumatiga qarshi turdilar. 1920-yilda Buxoro Xalq Soveti mustaqil siyosiy va ijtimoiy islohotlar boshladi, agrar islohotlar orqali dehqonlar huquqlari mustahkamlandi, mulk egalari erlarni bo‘lishishga majbur qilindi. 1920-yilning yozida Samarqand va Toshkentda xalq va ishchi harakatlari kengayib, sovet hokimiyati va mahalliy qo‘zg‘olonlar orasida ziddiyat kuchaydi. 1921-yilda Qoraqalpog‘iston va Xorazm hududlarida xalq harakatlari o‘z cho‘qqisiga etdi, ko‘plab mahalliy boshliqlar va qabila rahbarlari sovet hukumatiga qarshi kurashdi. 5 3 N. Po‘latov, Markaziy Osiyo 1917–1924, Samarqand, 1978 4 V. Levi, Turkiston va O‘rta Osiyoda inqilobiy jarayonlar, Moskva, 1925 5 M. Salimov, Xalq isyonlari va inqiloblar, Toshkent, 2002 222 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Validiyning Turkistonga kelishi va kurash maydoniga chiqishi, „Turkiston milliy birligi“ tashkilotining qaror topishi (1921.02.08) bilan janglar butun mintaqada avj olib ketdi. Boshqa yashirin milliy tashkilotlar („Milliy ittihod“, „Milliy istiqlol“) ham tuzilib, ular harakatni faol qoʻllabquvvatlashdi. Turkiston jamiyatida oʻsha paytda yetakchi mavqega ega boʻlgan ulamolar ham harakat mafkurasini tayyorlashda muayyan darajada xizmat qildilar. Ammo harakat ayrim mutaassib ruhoniylarning amallari oqibatida koʻpgina hollarda faqat islom gʻoyalariga singib ketdi va shu bilan cheklanib qoldi. Kurashchilar faqat jang harakatlari olib borish bilan cheklanmasdan Madaminbek boshchiligida Muvaqqat Fargʻona hukumati (1919.22.10) nomli hukumatni ham tuzdilar. 1920— 1924-yillarda Buxoro va Xorazm respublikalarida milliy muxolifat olib borgan ozodlik kurashi oʻziga xos alohida yoʻnalish va xususiyatga ega boʻlib, oʻta murakkab va ziddiyatli ekanligi bilan Turkiston Respublikasidagi bu harakatdan ajralib turadi. Bolsheviklar qizil askarlarga tayangan holda 1920-yil 1-fevralda Xiva xonligi va 1920-yil 2-sentabrda Buxoro amirligini qurolli kuch bilan agʻdarib, hokimiyatni Buxoroda, asosan, Yosh buxoroliklar, Xorazmda esa Yosh xivaliklar firqalarining aʼzolaridan iborat demokratik kuchlar qoʻliga berishdi. Lekin, bu joylarda hokimiyat uchun kurashayotgan boshqa kuchlar ham mavjud boʻlib, natijada milliy kuchlar oʻrtasida hokimiyat masalasida oʻzaro ixtilof vujudga keldi. Buxoro Xalq Sovet Respublikasi va Xorazm Xalq Sovet Respublikasi. 1920-yilda yuzaga kelgan qurolli muxolifat shu sababli bir yoʻla 2 kuchga qarshi: birinchidan, bu davlatlar hududida joylashgan bosqinchi qizil armiya qismlariga qarshi mustaqillik kurashini; ikkinchidan, bolsheviklar yordamida hokimiyatni egallab olgan kuchlarga, yaʼni Yosh xivaliklar, Yosh buxoroliklarga qarshi muxoliflik urushini olib bordilar. Bu harakatning Turkiston Respublikasi, xususan, Fargʻona vodiysidagi qurolli kurashdan farqli jihati ham ana shunda. 6 1924-yil oxirida Turkiston mintaqasida milliy hududiy chegaralanish oʻtkazilishi natijasida qurolli kurashning 1davri yakunlandi. Uning 2davri esa yana 10 yil davom etib, oʻzining xarakteri va kuchlar nisbati jihatidan avvalgi davrga nisbatan ancha farq qiladi. Bu davrda, asosan, Fargʻona vodiysi, Sharqiy Buxoro va Xorazm voqeasida janglar davom etdi. 30-yillarning oʻrtalariga kelib qurolli harakat magʻlubiyatga uchradi. Tirik qolgan kurashchilarning aksariyati xorijiy davlatlarga muhojir boʻlib joʻnab ketishga majbur boʻldi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. V. Levi, Turkiston va O‘rta Osiyoda inqilobiy jarayonlar, Moskva, 1925 2. A. Qodiriy, Milliy harakatlar tarixi, Toshkent, 1956 3. N. Po‘latov, Markaziy Osiyo 1917–1924, Samarqand, 1978 4. M. Salimov, Xalq isyonlari va inqiloblar, Toshkent, 2002 5. S. Toshmatov, Turkiston Xalq Sovet Respublikasi tarixi, 1995 6. Ahmad, S. Science and Civilization in Islam. — Oxford: Oxford University Press, 2021. — 280 bet. 6 M. Salimov, Xalq isyonlari va inqiloblar, Toshkent, 2002